Jest ich coraz więcej. Powstają w zabytkowych obiektach przekazywanych naszym uczelniom przez władze lokalne. Domy pracy twórczej – miejsca odpoczynku, regeneracji i twórczego skupienia dla uczonych i artystów.

Leopold Lasota

Organizuje się je zwykle na terenach atrakcyjnych turystycznie, choć raczej nie w miejscowościach modnych i tłumnie odwiedzanych. Tu chodzi o ciszę, spokój, dobre powietrze i atmosferę do twórczego skupienia. Domy pracy twórczej właśnie jemu mają służyć, choć często zamieniają się po prostu w ośrodki wczasowe, a poza sezonem w obiekty konferencyjne.

Wiele uczelni państwowych i poszczególne oddziały PAN posiadają własne domy pracy twórczej. Sporo z nich powstało w latach osiemdziesiątych. W najlepszej sytuacji są uczelnie w miastach położonych blisko pięknych zakątków. Wrocław, Kraków, Opole, Katowice, Olsztyn – stąd nie trzeba daleko jechać, by znaleźć się w miejscach odludnych i urokliwych. Ale przecież nie jest to regułą. Zwłaszcza wtedy, gdy walor takiego ośrodka polega na umieszczeniu go w leśniczówce, zabytkowym pałacyku myśliwskim, dworku czy pałacu.

CIĄŻEŃ

Dom Pracy Twórczej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza mieści się w XVIII-wiecznym rokokowym pałacu biskupim w Ciążeniu. Jest to wieś nad Wartą, w połowie drogi między Wrześnią a Koninem, w pobliżu autostrady A2. Obiekt ma swoją historię. Zbudowano go dla biskupa Teodora Czartoryskiego. Władali nim biskupi poznańscy używając jako letniej rezydencji, poczem, skonfiskowany przez władze carskie, stał się pałac własnością hrabiego Wacława Gutakowskiego, adiutanta Aleksandra I. Pierwotne przeznaczenie budynku odczytać dziś można ze sztukaterii, w których pojawiają się insygnia biskupie. Pałac otacza dziewięciohektarowy park, założony także w XVIII wieku, schodzący tarasami ku brzegom Warty, a w nim kopiec widokowy, zwany Tatarską Górą. Legenda mówi, że usypali go jeńcy tatarscy. Uniwersytet przejął pałac w roku 1969. Umieszczono tu wówczas filię Biblioteki Głównej, która mieści się tu do dziś. Osobliwością jest zbiór masoników (80 tys. tomów), będący jedną z największych kolekcji w Europie. Pałac udostępniony jest do zwiedzania. W roku 1984 na pierwszym i drugim piętrze pałacu urządzono Dom Pracy Twórczej UAM. Poznański Uniwersytet stał się zresztą unikalnym w skali kraju konserwatorem zabytków. Oprócz potężnego obiektu w Ciążeniu, staraniem byłego rektora prof. Jerzego Fedorowskiego uczelnia poznańska odnawia pałac Raczyńskich w Zielonejgórze pod Obrzyckiem na skraju Puszczy Noteckiej, a także zabytkowe pałace w Gułtowych i Obrzycku.

MODLNICA

Uniwersytet Jagielloński zaopiekował się obszernym, barokowo-klasycystycznym dworem rodziny Konopków w Modlnicy, wsi małopolskiej położonej na Wyżynie Olkuskiej. Obiekt ten, zbudowany w latach 1783-87 i przebudowany około roku 1820, powstał na ruinach renesansowego pałacu Salomonów, po którym pozostały resztki murów i baszta. Parterowy dwór o imponującym dachu i kolumnadzie otoczony jest założonym w XVIII wieku geometrycznym parkiem włoskim, przechodzącym w park krajobrazowy otoczony kamiennym murem.

Do spacerów zachęcają atrakcyjne okolice: dolinki jurajskie Kluczwody i Wierzchówka. W tej ostatniej znajduje się jaskinia. Sama Modlnica posiada zaś niezwykły obiekt zabytkowy – drewniany kościół z roku 1553 z cennymi XVI-wiecznymi malowidłami ściennymi i rzadką w ówczesnych budowlach tego typu nawą poprzeczną.

Oprócz Domu Pracy Twórczej UJ, w dworze Konopków mieści się niewielkie muzeum historii tego obiektu.

KARPACZ

Zabytkowa modrzewiowa willa „Limba” w Karpaczu mieści Dom Pracy Twórczej Politechniki Wrocławskiej. Miejscowość jest doskonale znana: leży w Karkonoszach, na wysokości kilkuset metrów, u podnóża Śnieżki. W sezonie letnim i zimowym w ośrodku organizuje się wczasy, po sezonie – konferencje naukowe. „Limba” ma 13 pokoi dwu, trzy i czteroosobowych, stołówkę i salę telewizyjną. Pracownicy Politechniki i członkowie ich rodzin mogą tu wykupić noclegi po 22 zł od łóżka.

KAMIEŃ ŚLĄSKI

Położony kilkanaście kilometrów na południowy wschód od Opola Kamień Śląski był grodem Bolesława Krzywoustego, słynną siedzibą Odrowążów i legendarnym miejscem narodzin św. Jacka. Dziś w tamtejszym pałacu mieści się Centrum Kultury i Nauki Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego.

Średniowieczny zamek często zmieniał właścicieli. Mieszkali tu kolejno: rycerz Tomasz z Kamienia, Mikołaj Strzela i Jan Beess. W wieku XVII władali zamkiem Rogoyscy i Kaldenbornowie. Potem posiadłość przeszła w ręce irlandzkiego rodu Larischów, którzy zamek przebudowali na pałac. W roku 1701 urządzono tu kaplicę św. Jacka. Od 1799 do wkroczenia armii sowieckiej w pałacu rządzili Strachwitzowie. W okresie komunistycznym początkowo był tu dom dziecka, potem koszary. Wojsko sowieckie doprowadziło pałac do ruiny. W 1973 budynek spłonął. Ruiny zakupiła w roku 1990 Kuria Biskupia w Opolu i pałac wraz z sanktuarium św. Jacka w ciągu czterech lat, dzięki pomocy Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej, odbudowano.

Uniwersytet Opolski wykorzystuje różnorodnie atrakcyjny, pięknie odnowiony obiekt. Wydział Teologiczny prowadzi tu ośrodek rekolekcyjny i spotkania pielgrzymujących do miejsca urodzin św. Jacka. Zgodnie z życzeniem strony niemieckiej, ośrodek ma służyć pojednaniu polsko-niemieckiemu i budowaniu jedności Europy. Pałac wynajmowany jest też na konferencje i uroczystości. Są tu miejsca noclegowe, własna kuchnia, sala konferencyjna, saloniki do spotkań kameralnych, sala koncertowa.

JABŁONNA

Pałac w Jabłonnie postawił biskup płocki Michał Jerzy Poniatowski, późniejszy prymas Polski. Budowę rozpoczęto w roku 1774 według projektu Dominika Merliniego. Wieś już od XV wieku była rezydencją biskupów płockich. Poniatowski kupił ją od kapituły na własność. Po jego śmierci rezydował tu książę Józef Poniatowski. Jedna z kolejnych właścicieli posiadłości Anna Dunin-Wąsowicz przebudowała pałac według projektu Henryka Marconiego, natomiast August Potocki założył tu wielką stajnię koni wyścigowych. Ostatni prywatny właściciel Jabłonny, syn Augusta Maurycy, zapalony myśliwy, organizował tu słynne polowania. Był mecenasem sztuki, założył też w Jabłonnie, podówczas już popularnej podwarszawskiej miejscowości letniskowej, hutę szkła. W czasie wojny Niemcy, swym barbarzyńskim zwyczajem, wysadzili pałac w powietrze. Po wojnie, staraniem PAN, został odbudowany jako Dom Zjazdów i Konferencji. Znalazł tu także miejsce Instytut Fizjologii i Żywienia Zwierząt PAN.

Hotel posiada 42 łóżka w 24 pokojach umeblowanych antycznymi meblami. Wszystkie pokoje mają łazienkę z prysznicem, telefon i lodówkę. W obiekcie jest 30-osobowa sala konferencyjna oraz restauracja.

SZCZYRZYC

Polska Akademia Nauk ma także domy pracy twórczej w Mogilanach (dwór Konopków pod Krakowem), Zawoi, Zakopanem, Wierzbie (w Puszczy Piskiej nad jeziorem Bełdany, skąd spacerkiem można się przejść do stacji badawczej PAN w Popielnie, gdzie prowadzi się hodowlę tarpana, żubra i bobrów) oraz w Szczyrzycu. Ta ostatnia miejscowość leży u podnóża góry Ciecień (8209 m npm) w dolinie rzeki Stradomki w Beskidzie Wyspowym. Ma ona interesującą historię. Ufundowany tu w XIII w. klasztor cystersów stał się wkrótce wpływowym opactwem. Szkoła Cystersów, założona w roku 1798, przetrwała do II wojny światowej. Chodził do niej Władysław Orkan. W Szczyrzycu utworzono także siedzibę jednego z największych w Małopolsce powiatów, który obejmował 76 parafii, od Nowego Targu po Tyniec i Bochnię. Po wojnach szwedzkich miasteczko upadło, a po pierwszym rozbiorze Austriacy zlikwidowali powiat. Dzisiaj żyje tu nieco ponad 500 mieszkańców. Po Cystersach pozostał zabytkowy zespół klasztorny, a w XVII-wiecznym spichlerzu, gdzie zorganizowano muzeum, obejrzeć można m.in. mapę świata z końca XIII wieku.

Dzisiejszy Dom Pracy Twórczej PAN był kiedyś własnością rodziny Koniecznych, m.in. kompozytora Zygmunta Koniecznego. W latach 70. został przekazany PAN. Posiada 40 miejsc noclegowych.

Bachotek

Znanym ośrodkiem konferencyjnym i wypoczynkowym jest Bachotek na Pojezierzu Brodnickim, gdzie mieszczą się obiekty Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Nie ma tu zabytkowych budowli, ale jest czyste jezioro z „Wyspą Skarbów”, na której żyją kormorany. Drewniane domki z łazienką i pawilon, stołówka, wypożyczalnia sprzętu wodnego i boiska, plaża, bliskość parku krajobrazowego i szlaku wodnego dla kajakarzy – oto zalety tego miejsca. W czasie organizowanych tu licznych sympozjów, na specjalne zamówienie, pan Kordian, kierownik obiektu, przygotowuje na oczach uczestników pieczone prosię polewane piwem.

KAZIMIERZ i INNE

Słynne miasteczko nad Wisłą, założone w XIV wieku, pełne XVI i XVII-wiecznych zabytków, jest idealnym miejscem lokalizacji domów pracy twórczej. Stromizna nadwiślańskich brzegów i sieć malowniczych wąwozów, bujna zieloność i biel kredowych skał, imponująca architektura i średniowieczno-renesansowy układ urbanistyczny – oto walory tego miejsca, które powodują, że jest ono może zbyt tłumnie odwiedzane. Mają tu więc swój dom pracy twórczej architekci i dziennikarze, a także trzy lubelskie uczelnie: politechnika, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej i Katolicki Uniwersytet Lubelski. Dom Pracy Twórczej KUL mieści się w białym dworku krytym gontem przy wjeździe do Kazimierza od strony Lublina. Politechnika Lubelska znalazła sobie miejsce powyżej miasta, na Kwaskowej Górze. Podobnie UMCS, który ma swoje skromne obiekty także z dala od zgiełku tłumu, na Albrechtówce.

Wiele naszych uczelni dysponuje własnymi obiektami rekreacyjnymi w atrakcyjnych miejscach. W Szczyrku na przykład umiejscowiono Dom Pracy Twórczej Politechniki Śląskiej. Uniwersytet Gdański ma swój ośrodek szkoleniowo-konferencyjny w zespole dworsko-parkowym w Leźnie, w gminie Żukowo, między Gdańskiem i Kartuzami. Największym problemem pozostają jednak remonty zabytkowych budowli i utrzymanie tych obiektów. W staraniach o ich odnowienie i zachowanie objawia się kulturotwórcza rola wyższych uczelni.

Uwagi.