Gwiazdy i meteory

Historia (...) nie wymaga nigdy od swych pracowników wyrzeczenia się uczucia, związku organicznego, serdecznego z przeszłością; 
bez współczucia nie masz zrozumienia ludzi i wypadków, 
nie masz w ogóle opowieści dziejowej.
Wacław Tokarz, 1863-1933. Nasze powstania

Justyna Zinkiewicz

Rodzinnym miastem Wacława Tokarza była Częstochowa, która w tamtych czasach intensywnie się rozwijała, przekształcając z miasta powiatowego w duży ośrodek produkcyjny. Robotnicy rolni z pobliskich majątków chętnie podejmowali pracę w nowo powstałych fabrykach. Doprowadziło to do kryzysu tradycyjnego folwarku. Często goszczącemu u ciotki w Dzbowie Tokarzowi ten problem był dobrze znany. W 1892 roku ogłosił swoje pierwsze naukowe studium Stosunki fabryczne w Częstochowie.

Podczas roku szkolnego 1890/91 w częstochowskim gimnazjum, do którego uczęszczał, powstało „Nasze Kółko”. Zajmowało się głównie historią i poznawaniem czasów rozbiorów na podstawie pism Szujskiego. W wydawanym przez nie czasopiśmie ukazała się praca Tokarza o bitwie pod Stoczkiem i powieść historyczna z powstania styczniowego. Zorganizowana przez kółko wycieczka do Krakowa wpłynęła na decyzję gimnazjalisty o wyborze kierunku dalszej nauki.

W 1892 rozpoczął studia historyczne w Uniwersytecie Jagiellońskim. Zajmował się również historią literatury. Zafascynowany rozkwitem nauk eksperymentalnych w Krakowie w 1894 r. przeniósł się na fizykę i chemię. Asystował m.in. w doświadczeniach nad skraplaniem gazów. Studia uzupełniał w ?cole de Droit i w ?cole Libre de Sci?nces Politiques w Paryżu. Po ciężkich chorobach powrócił do historii.

W 1901 roku został asystentem w UJ. W 1905 r. ogłosił dzieło Ostatnie lata Hugona Kołłątaja (1794-1812), które stało się podstawą habilitacji i zostało nagrodzone przez Akademię Umiejętności. Siedem lat później, na podstawie książki Warszawa przed wybuchem powstania 17 kwietnia 1794 r., uzyskał tytuł profesora zwyczajnego. Jego wykłady ściągały tłumy studentów innych wydziałów i całej młodzieży strzeleckiej.

Coraz bardziej pociągała go działalność wyzwoleńcza. Był zwolennikiem czynnej walki o niepodległość i odrzucał, jako ahistoryczne, potępienie powstań. Otwarcie wypowiadał swoje poglądy, co wzbudzało niepokój jego współpracowników. Został członkiem Polskich Drużyn Strzeleckich i prezesem koła Drugiej Krakowskiej Drużyny. Był współtwórcą Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych. W jego domu podjęto decyzję (której był przeciwny) o wymarszu kompanii kadrowej do Królestwa. W latach 1915-17 służył jako żołnierz Legionów Polskich. Pod koniec wojny zbliżył się do środowiska krytycznego wobec Piłsudskiego. Po 1918 kierował Wojskowym Instytutem Naukowo-Wydawniczym, redagował serię Biblioteczka Legionisty (1916-20) i „Bellonę” (1918-29). Należał do powołanej przez Sikorskiego komisji, która uchyliła zarzuty Piłsudskiego wobec Wojskowego Biura Historycznego. W związku z tym po zamachu majowym 1926 r. został przeniesiony w stan spoczynku. 

W 1928 rozpoczął pracę w katedrze nowożytnej historii Polski Uniwersytetu Warszawskiego. W trzecim dziesięcioleciu XX w. publicznie sprzeciwiał się antydemokratycznym zjawiskom w życiu politycznym i oświacie. Protestował przeciw ograniczeniu autonomii szkół wyższych. W ostatnich latach życia został członkiem Polskiej Akademii Umiejętności, członkiem honorowym Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa oraz prezesem Towarzystwa Przyjaciół Historii Warszawy.

Badania Tokarza obejmują głównie lata 1773-1863. Skupiają się przede wszystkim na historii powstań narodowych. Najbardziej pochłaniała go sprawa celowości zrywów niepodległościowych, uwarunkowanej zewnętrznie i wewnętrznie, a także ich geneza i początki. Starał się możliwie najdokładniej zrekonstruować wydarzenia. Źródłem jego wiedzy niejednokrotnie były rozmowy z uczestnikami opisywanych wydarzeń. Gruntowna analiza organizacji armii polskiej i modelu wychowania żołnierza dała początek rozważaniom o powstaniu listopadowym. W książce Sprzysiężenie Wysockiego i Noc Listopadowa wykorzystał, zwrócone właśnie Polsce przez ZSRR materiały archiwalne, dotyczące procesu podchorążych. Jego planom szerzenia kultury historycznej miały służyć szkice historyczne ogłaszane w prasie. 
Był wybitnym dydaktykiem, a jego uczniowie to m.in.: R. Gerber, R. Grodecki, St. Herbst, W. Kopczyński i M. Meloch. Według niego, zadaniem uniwersytetu jest nie tylko kształcenie zawodowych uczonych. Ważne jest wykształcenie nauczycieli o zamiłowaniach naukowych, którzy będą wzbogacali naukę i nauczanie materiałami o charakterze regionalnym, a nawet lokalnym.

Komentarze