Okolice nauki

Zajmuję się historią nauki, bo jest to zajęcie twórcze, pasjonujące i potrzebne 
– mówi dr Rita Majkowska, 
kierowniczka Archiwum Nauki PAN i PAU.

Marian Nowy

  Zabytkowa krakowska kamienica przy ul. św. Jana 26. W tym miejscu do połowy XVII w. była słodownia, potem zaczęto tę posesję nazywać domem Dziboniego, od nazwiska Włocha Baltazara Giobbio, który dostarczał królowi Janowi Kazimierzowi armaty na kampanię berestecką. W 1933 roku prof. Stanisław Kutrzeba, sekretarz generalny PAU, dzięki funduszowi zapisanemu Akademii przez Felicję Nemetzową, zakupił tę kamienicę dla PAU. Teraz mieści się tam Archiwum Nauki Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności.

Parter to skromna sala wystawowa i czytelnia, będąca jednocześnie pracownią naukową. Sala wystawowa jest niewielka, ale prezentowanych tam zbiorów mogłoby pozazdrościć niejedno muzeum. Od roku 1994 prezentowane są ekspozycje, głównie w ramach cyklu W służbie nauki, którego zadaniem jest ukazanie sylwetek uczonych szczególnie zasłużonych dla nauki i kultury. Obecną wystawę – osiemnastą z kolei – poświęcono Wojciechowi M. Bartlowi, historykowi prawa, profesorowi UJ. Można tu obejrzeć także okolicznościowe wystawy, jak w 1999 r., z okazji rocznicy podpisania pokoju ryskiego, „Zygmunt Grodziński, Kazimierz Mitera, Bolesław Skarżyński, Jan Zimowski. Krakowianie – uczestnicy wojny polsko-bolszewickiej 1919-1920” czy rok później „Twórcy Polskiego Instytutu Naukowego w Ameryce”, z okazji krakowskiego zjazdu tegoż instytutu.

Pracownia naukowa służy osobom, które chcą skorzystać ze zbiorów Archiwum Nauki. W pomieszczeniu może pracować jednocześnie zaledwie sześć osób, ale i tak rocznie notuje się tu ponad 500 odwiedzin, w tym uczonych z całego świata. Na miejscu mają do dyspozycji podręczny księgozbiór oraz znajdujący się w tej sali księgozbiór Henryka Barycza (1901--1994), historyka kultury i nauki, wiceprezesa PAU.

SPUŚCIZNA UCZONYCH

Przebywając w tym budynku obcuje się z wieloma osobistościami nauki polskiej – poprzez ich księgozbiory, dokumenty osobiste, przedmioty zgromadzone w ciągu życia. Jeden z magazynów, umieszczony na pierwszym piętrze, mieści właśnie spuściznę uczonych, głównie członków PAU i PAN. Obecnie Archiwum Nauki posiada w swoim zasobie spuściznę prawie 170 osób reprezentujących różne dziedziny wiedzy – od nauk humanistycznych po techniczne. Jest to bardzo bogata dokumentacja archiwalna (rękopisy prac, kartoteki, wypisy, korespondencja, dokumenty osobiste), fotograficzna, a czasem też muzealna (pojedyncze drobne eksponaty).

Do ciekawszych należy obszerna (ponad 20 metrów bieżących) spuścizna Walerego Goetla (1889-1972), geologa, profesora AGH (w 1947 r. rozszerzenie nazwy uczelni z Akademii Górniczej i nadanie imienia S. Staszica nastąpiło z jego inicjatywy), w latach 1937-50 rektora tej uczelni. Zachowały się bardzo obszerne materiały jego niezwykle bogatej działalności, m.in. jako przewodniczącego spisko-orawskiego komitetu plebiscytowego (1919-20), komisarza Rządu RP do delimitacji granicy polsko-czechosłowackiej (1921-27). Z racji tej działalności otrzymał w 1928 r. album ze zdjęciami terenów przygranicznych oraz personelu Polskiej Delegacji Komisji Granicznej w 1923 r. w Cieszynie i Nowym Sączu w 1927 r., zatytułowany Granica między Polską i Czechosłowacją. Współzałożyciel AZS Kraków, dokonał pierwszego zimowego przejścia Babiej Góry od strony Zawoi (1906) oraz pierwszego zimowego zdobycia Mnicha (1910), członek wielu krajowych i międzynarodowych organizacji wysokogórskich, uczestnik m.in. wyprawy szlakiem od Capetown przez Wielkie Jeziora do Egiptu. Zachowały się liczne albumy z fotografiami z jego zagranicznych wypraw.

W tej spuściźnie znajdują się również niewielkie fragmenty materiałów brata Walerego – Ferdynanda Goetla (1890-1969), prozaika, dramaturga i publicysty.

Warto wymienić również materiały Henryka Fryderyka Hoyera (1834--1907), histologa i embriologa, propagatora szczepień ochronnych, a zwłaszcza ofiarowaną mu z okazji 25-lecia jego działalności naukowej oprawną w skórę, pięknie wydaną księgę pamiątkową (1884) – egzemplarz z malowanymi odręcznie inicjałami i winietami, wykonany na wzór średniowiecznych kodeksów.

Tutaj też znajduje się spuścizna Stanisława Kutrzeby (1876-1946), sekretarza generalnego PAU, prawnika, historyka ustroju, rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wśród bogatych materiałów naukowych osobistych i rodzinnych wyróżnia się album oprawny w skórę, pochodzący z pracowni introligatorskiej ojca Stanisława Kutrzeby, zawierający kartki z Włoch, Francji, Niemiec, Niderlandów pisane przez Kutrzebę do rodziny w latach 1898-1900. W okresie tym Kutrzeba przebywał w ramach Ekspedycji Rzymskiej Akademii Umiejętności w Rzymie (1898-99), a następnie w Paryżu jako stypendysta Akademii Umiejętności z Fundacji Seweryna Gałęzowskiego im. Śniadeckich (1899-1900). Sam pisał o tym okresie życia, jako o jednym z najszczęśliwszych, w którym mógł poświęcić się nauce, a czas wolny spędzać w sposób rozkoszny. Ten nastrój obrazują zachowane listy, kartki pocztowe i widokówki. Kutrzeba w barwny sposób oddawał atmosferę, panujące obyczaje, odtwarzał kolorowy świat miast i miasteczek, z krytyczną refleksją i własnymi, niezwykle trafnymi spostrzeżeniami. Wśród tych kartek znajduje się widokówka z Ogrodu Luksemburskiego w Paryżu z notatką: Tum gruchał z francuskami.

Skoro już jesteśmy przy przyjemnościach: na wystawie (parter) poświęconej prof. Bartlowi można obejrzeć nie tylko jego kolekcję fajek i wiecznych piór, ale także listy do św. Mikołaja oraz ołowiane żołnierzyki, będące zapewne skutkiem pisania tych listów...

BIBLIOTEKA I AKTA

Na drugim piętrze znajdują się dwa magazyny archiwalne, Biblioteka Rozdolska Lanckorońskich oraz gabinet dyrektora z częścią księgozbioru podręcznego, zawierającą głównie pamiętniki i biografie oraz pozycje z zakresu archiwistyki.

W jednym z magazynów na II piętrze zgromadzone są akta Towarzystwa Naukowego Krakowskiego (1815-72), Akademii Umiejętności (1872-1918) i Polskiej Akademii Umiejętności (1918-52). W tym samym magazynie znajdują się też m.in. materiały Karoliny Lanckorońskiej (1898-2002) i Wincentego Lutosławskiego (1863--1954). Karolina, ostatnia przedstawicielka rodu Lanckorońskich, była historykiem sztuki i wydawcą źródeł do dziejów Polski, współzałożycielką Polskiego Instytutu Historycznego w Rzymie i Fundacji im. Lanckorońskich. Znana ze swej działalności patriotycznej i filantropijnej, ofiarowała rodową kolekcję dzieł sztuki polskim zbiorom na Wawelu i w Zamku Królewskim w Warszawie oraz przekazała rodzinną Bibliotekę Rozdolską Polskiej Akademii Umiejętności.

Wincenty Lutosławski był filozofem, członkiem PAU, profesorem Uniwersytetu Wileńskiego, działaczem narodowościowym i społecznikiem. W swej działalności naukowej zasłynął jako twórca stylometrii – metody filologicznej, dzięki której ustalono po raz pierwszy kolejność chronologiczną dialogów Platona. Był wyznawcą i propagatorem spirytualizmu i mesjanizmu polskiego. Jako członek Ligi Narodowej współpracował m.in. z Zygmuntem Balickim, Romanem Dmowskim i Janem Popławskim. Założył młodzieżowe organizacje patriotyczne „Eleusis” i „Kuźnica”, których zadaniem miało być duchowe i fizyczne wychowywanie i kształcenie młodzieży polskiej.

W drugim magazynie na II piętrze znajdują się materiały Zespołu Badawczego do Dziejów Oświaty w Latach Okupacji Hitlerowskiej 1939-45, zawierające ciekawe dokumenty nauczycieli – uczestników tajnego nauczania, związane również z ich przedwojenną działalnością na polu oświaty. Tutaj też mieści się spuścizna uczonych, wśród nich archiwum Władysława Kotwicza (1872-1944), mongolisty, mandżurysty i turkologa, który większość swego życia spędził w Rosji. Był profesorem Uniwersytetu Petersburskiego, pracując jednocześnie w Sekcji Wschodniej Ministerstwa Finansów Rosji. W 1923 roku wrócił do Polski i objął Katedrę Filologii Dalekiego Wschodu Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Wśród licznych materiałów związanych z jego podróżami naukowymi i badaniami, znajduje się m.in. ilustrowany rękopis Historia Molon Tojna (wędrówka mnicha Molon Tojna po piekle).

Na drugim piętrze znajduje się pokój, w którym została umieszczona wspomniana już Biblioteka Rozdolska Lanckorońskich, ofiarowana PAU przez Karolinę Lanckorońską w 1997 roku, a przechowywana i udostępniana w Archiwum Nauki PAN i PAU. Ten liczący ok. 3000 woluminów księgozbiór zawiera polonika krajowe i zagraniczne, m.in. unikatowe kalendarze staropolskie z końca XVII i połowy XVIII w., broszury polityczne XVII i XVIII-wieczne, a także zbiór konstytucji, ustaw i przywilejów z XVI-XVIII w. W Bibliotece Rozdolskiej znaleźć można także publikacje z zakresu historii Polski, historii sztuki, literatury i kultury oraz obszerny zbiór wydawnictw źródłowych.

Bogactwo tych zbiorów ciągle przyciąga nowych badaczy zajmujących się historią nauki i kultury w Polsce.

WAŻNE MIEJSCE

– Ktoś mógłby zapytać, czy są potrzebne archiwa specjalistyczne, archiwa naukowe? Czy idea archiwów nauki, czyli zbierania źródeł, przygotowywania przedpola dla badaczy historii nauki jest ważna, i jak wygląda obecnie jej realizacja? Odpowiadam: zajmuję się historią nauki, bo jest to zajęcie twórcze, pasjonujące i potrzebne – mówi dr Rita Majkowska, kierowniczka archiwum.

– Historia nauki pociągnęła mnie w dwóch momentach. Pierwszy raz, gdy zapisałam się na seminarium prof. Henryka Barycza, który w szerokim kontekście historii idei, historii kultury pokazywał historię szkolnictwa, edukacji i – właśnie – historię nauki. I to było pasjonujące, pokazane było bowiem w bardzo szerokim kontekście kulturowym. Drugi moment nastąpił tuż po skończeniu studiów, gdy zajęłam się pracą bibliograficzno-biograficzną dotyczącą baroku w historii nauki. Wówczas zetknęłam się z bardzo interesującymi postaciami, łącznie z polskimi uczonymi, którzy jako pierwsi dokonywali odkryć, ale za granicą nikt o tym nie wiedział. A potem było rozpoczęcie pracy w archiwum, kiedy zetknęłam się z ogromem materiału źródłowego do historii nauki – opowiada dr Majkowska.

– Od 20 lat kieruję archiwum i widzę jak ważne jest to miejsce dla nauki. Bogata spuścizna po uczonych, wraz z materiałami instytucji, w których działali, tworzy niezwykle bogate źródła do badań. Tych materiałów wciąż przybywa, kolejni uczeni pozostawiają materiały będące świadectwem ich działalności – dodaje. 

Archiwum Nauki PAN i PAU w Krakowie powstało 1 kwietnia 2002 r. na podstawie porozumienia PAU i PAN. Archiwum łączy zbiory istniejącego poprzednio w tym miejscu Oddziału Archiwum PAN w Krakowie i Polskiej Akademii Umiejętności. Razem 1200 metrów bieżących materiałów archiwalnych.

Komentarze