Strona główna „Forum Akademickiego”

Archiwum z roku 1998

Spis treści numeru 12/1998

Esej o torfie
Poprzedni Następny

Mniszchowie, od czasów afery Dymitra Samozwańca,
znani są jako ród utracjuszy, zdrajców, krętaczy i chciwców.
Pośród nich byli targowiczanie i pierwsi polscy
wolnomularze. Między prawymi synami tej familii
znajdziemy dobrych malarzy i... przyrodnika.

Grzegorz Filip


Pałac Mniszchów w Wiśniowcu

JÓZEF JAN MNISZECH
(1742-1797)

Chorąży wielki koronny, starosta sanocki, przyrodnik i popularyzator wiedzy przyrodniczej. Był potomkiem magnackiego rodu polskiego pochodzącego z Czech. Ród ten osiedlił się w Polsce za Zygmunta Starego, by przez koligacje z największymi rodzinami arystokratycznymi dojść w XVIII wieku do najwyższych zaszczytów w Rzeczypospolitej. Józef urodził się prawdopodobnie w Wiśniowcu. Był synem Jana Karola, łowczego koronnego. Kształcił się w Collegium Nobilium. Do dziś zachowały się jego notatki z wykładów ks. Antoniego Wiśniewskiego Elementa philosophiae z 1757 roku. 1762-67 podróżował z bratem po Europie, zwiedzając m.in. ośrodki naukowe i kulturalne. Dłużej przebywał w Szwajcarii, gdzie interesował się naukami przyrodniczymi i rolnictwem. Był członkiem Towarzystwa Ekonomicznego w Bernie. Opublikował rozprawę o torfie. W Szwajcarii, w imieniu Stanisława Augusta, zabiegał o nawiązanie stosunków z przebywającymi w tym kraju wybitnymi ludźmi, m.in. Volterem i Rousseau. Wraz z bratem chciał ich pozyskać dla spraw polskich i sprowadzić nad Wisłę, co się jednak nie udało. Po powrocie do kraju nie zajmował się już naukami przyrodniczymi. Był stronnikiem króla, popierał jego starania o uprzemysłowienie kraju (współfinansował np. Kompanię Manufaktur Wełnianych). Nie brał aktywnego udziału w życiu publicznym. Po rozbiorze przyjął urzędy i godności austriackie (tytuł hrabiowski). Zmarł w Bielinach nad Sanem.

Pierwsza polska rozprawa na temat torfu została napisana po francusku i wydana w roku 1765 w Szwajcarii jako Essai sur les tourbes (Esej o torfie). Jej autorem był Józef Jan Mniszech, młody polski magnat, który wraz z bratem Michałem, później działaczem oświatowym i politycznym, w latach 1763-66 przebywał w Szwajcarii. Obaj byli absolwentami warszawskiego pijarskiego Collegium Nobilium, gdzie trafili dzięki matce Katarzynie z Zamojskich Mniszchowej. Ona to zatrudniła zaprzyjaźnionego z domem Mniszchów Feliksa Łoykę, ekonomistę, historyka i polityka, który pokierował edukacją braci. Szwajcarski uczony Emeryk Vattel, zaprzyjaźniony z Katarzyną Mniszchową, poradził jej, by w celu uzupełnienia wykształcenia wysłała synów do Berna. Bracia znaleźli się więc w Szwajcarii pod opieką pastora Elie Bertranda, przyrodnika, który zainteresował młodego Józefa problematyką rolniczą i wprowadził w poczet zagranicznych członków honorowych Towarzystwa Ekonomicznego w Bernie. Jak wiele podobnych towarzystw w owych czasach, nie miało ono charakteru korporacji uczonych. Zajmowało się raczej popularyzacją wiedzy rolniczej, dążąc do podniesienia poziomu kultury rolnej, a dzięki szerokiemu kręgowi członków z różnych krajów przyczyniało się do wymiany doświadczeń rolniczych. Towarzystwo rozpisywało także konkursy na rozprawy dotyczące rolnictwa, możni jego członkowie fundowali zaś nagrody dla laureatów. Obaj bracia Mniszchowie, właściciele licznych dóbr w Małopolsce, sfinansowali wiele takich nagród.

W roku 1764 Józef referował w Towarzystwie Ekonomicznym pracę o hodowli ziemniaków, rok później zaś przygotował rozprawę z dziedziny geologii złóż, czyli esej o torfie. Była to dobrze wykonana kompilacja wszystkich dostępnych wówczas źródeł. Ujmowała temat szeroko i wszechstronnie. Autor wyodrębnił gatunki torfu, podawał miejsca ich występowania w Szwajcarii i innych krajach, analizował zagadnienia powstawania torfu wraz z różnymi poglądami na ten temat, omawiał jego składniki. Swoim zainteresowaniem obejmował także torfowiska, ich roślinność, eksploatację i procesy odnawiania się. Pisał też o możliwościach użytkowania tej pożytecznej kopaliny.

Dziś wiemy, że torf jest skałą osadową powstałą z obumarłych roślin bagiennych: mchów, paprotników i roślin nasiennych. Powstaje on w wyniku skomplikowanych procesów biochemicznych, których istotą jest częściowy rozkład resztek roślin z udziałem drobnoustrojów, przy dużej wilgotności i słabym dostępie powietrza. Mała ilość tlenu nie pozwala na szybki rozkład szczątków roślinnych. Takie warunki występują w wilgotnych obniżeniach terenu o nieprzepuszczalnym podłożu, w umiarkowanym bądź chłodnym klimacie. Połowę masy torfu stanowią substancje organiczne: bituminy, czyli mieszaniny węglowodorów i ich pochodnych, kwasy huminowe i ich sole, hemicelulozy, celuloza, lignina i białka. Wśród składników mineralnych znajdziemy w torfie związki krzemu, wapnia, żelaza, potasu, fosforu oraz pierwiastki śladowe. Torf, będąc substancją powstałą z roślin tylko częściowo zwęglonych, zachowuje wyraźnie ich strukturę anatomiczną. Jest brunatny, ma wygląd gąbczasty lub pilśniowy. Najbogatsze torfowiska polskie, takie jak w południowej części Mazur, mają 2-3 metry miąższości. Wydobywany z nich surowiec posiada pewne znaczenie gospodarcze. Torf stosuje się jako opał domowy, na podściółkę dla bydła, jako nawóz i materiał izolacyjny w budownictwie, a także surowiec do przeróbki na drodze suchej destylacji, jako antyseptyk i materiał do pakowania produktów łatwo psujących się.

Rozprawa Mniszcha została opublikowana w szwajcarskim czasopiśmie i zaraz potem osobno, nakładem autora, w Yverdon, a w roku 1771 przełożona na polski przez Franciszka Bohomolca i wydana w Warszawie pod tytułem Uwagi z doświadczenia, czyli opisanie dokładne torfu. Tłumacz dopisał doń informacje o występowaniu torfu w Polsce, a pominął część aparatu naukowego, którym operował oryginał, czyniąc pracę bardziej przystępną dla polskiego odbiorcy. Rozprawa ta zwróciła uwagę i była referowana w polskich czasopismach, a nazwisko Józefa Mniszcha, który nigdy właściwie nie badał przyrody, znalazło się w słownikach przyrodników.

Uwagi.