Strona główna „Forum Akademickiego”

Archiwum z roku 1999

Spis treści numeru 3/1999

Sto lat temu
Poprzedni Następny

Bardzo wiele medycyna zawdzięcza badaniom
mikroskopowym prowadzonym przez Jaworskiego.
Dzięki nim odkrył w żołądku bakterię
spiralną nazywaną dziś Helicobacter pylori.

Piotr Kieraciński

Rys. Piotr Kanarek

Walery Jaworski
(1849-1924)

Był profesorem patologii i terapii szczegółowej chorób wewnętrznych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Do Krakowa przybył mając za sobą trzy lata studiów technicznych we Lwowie. Przez dwa lata studiował na Wydziale Filozoficznym, by wreszcie przenieść się na Wydział Lekarski, który ukończył w 1880 z tytułem doktora wszech nauk lekarskich. Przez cały czas studiów pracował jako nauczyciel w Wyższej Szkole Realnej. Habilitował się w 1883. W 1889 został profesorem nadzwyczajnym, a w 1895 - profesorem tytularnym. Stanowisko dyrektora Kliniki Chorób Wewnętrznych objął w 1906. Był inicjatorem utworzenia Muzeum Historycznego Wydziału Lekarskiego UJ (zob. "FA" nr 2/99). Jako naukowiec położył podwaliny pod polską gastrologię. Opublikował przeszło 130 prac w języku polskim i niemieckim. W uznaniu zasług dla nauki polskiej został wybrany na członka rzeczywistego Akademii Nauk Lekarskich w Warszawie, a Uniwersytet Jagielloński nadał mu godność honorowego profesora.

W gabinecie prof. Stanisława Konturka wisi portret uczonego siedzącego przy stole, na którym stoi mikroskop. To obraz, który najtrafniej oddaje charakter pracy naukowej prof. Walerego Jaworskiego. Zawsze był zwolennikiem stosowania nowoczesnych metod. Chętnie adaptował na rodzimy grunt zagraniczne odkrycia, a i sam konstruował nowe przyrządy diagnostyczne. Być może na jego podejściu do pracy naukowej zaważyły wcześniejsze studia techniczne, jakie odbył we Lwowie, a może także dwa lata studiów przyrodniczych w Krakowie, zanim zdecydował się na medycynę. Jaworski jako pierwszy użył sondy żołądkowej, stosowanej dawniej jedynie do celów leczniczych, jako instrumentu badawczego do pobierania treści żołądka. Zbudował też własnego pomysłu aspirator żołądkowy, który służył do pobierania całej treści tego organu oraz oznaczania jego granic.

Bardzo wiele medycyna zawdzięcza badaniom mikroskopowym prowadzonym przez Walerego Jaworskiego. Dzięki tym badaniom opisał szereg zjawisk występujących przy nadkwaśności żołądka, m.in. tzw. "ślimacznice Jaworskiego" oraz drobnoustroje pałeczkowate, które dopiero sześć lat później zostały ponownie opisane i nazwane pałeczkami Oppler-Boas-Kauffmana. Nie jest to jedyne odkrycie Jaworskiego, które nie zostało w porę i pod jego nazwiskiem przyswojone światowej medycynie. Podobnie było z metodą badania czynności wydzielnicznej żołądka nad oznaczaniem tzw. reszty żołądkowej, zalegającej po aspiracji treści. Jaworski opisał ją w 1882 r. Przez autorów obcych została opisana dopiero 14 lat później i nazywana jest dziś metodą Mathieu-Remonda. Badania mikroskopowe pozwoliły profesorowi UJ odkryć w żołądku bakterię spiralną nazywaną dziś Helicobacter pylori. Ponowne jej odkrycie nastąpiło dopiero prawie sto lat później i jest uważane za jedno z najważniejszych odkryć XX w. w dziedzinie gastrologii. Prof. Konturek przypomniał światu, że polski uczony z Krakowa znał tę bakterię już sto lat temu.

Do polskiej medycyny Jaworski wprowadził także promieniotwórczość. Już półtora roku po odkryciu przez Roentgena promieni X, Jaworski polecał je do użytku w diagnostyce chorób wewnętrznych. Podczas posiedzenia Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego w czerwcu 1897 r. zastosował w praktyce prześwietlanie promieniami X. Został też pierwszym kierownikiem powołanej wkrótce pierwszej na ziemiach polskich pracowni rentgenowskiej. Wpadł na pomysł wprowadzenia do żołądka związku kontrastowego w postaci dwutlenku węgla, co pozwalało mu wykryć anomalie kształtu i położenia żołądka, m.in. nie znany wcześniej obraz patologiczny w postaci tzw. "żołądka klepsydrowatego". Dzięki metodzie rentgenowskiej Jaworski diagnozował m.in. powiększenie wymiarów serca, kamienie w pęcherzyku żółciowym oraz zmiany miażdżycowe w tętnicy głównej. Udało mu się dokonać tego na prymitywnej aparaturze skonstruowanej w Krakowie. Dopiero w 1900 r. Uniwersytet zakupił profesjonalny aparat rentgenowski. Prof. Jaworski zrozumiał także, że w medycynie ogromne znacznie może mieć rad, odkryty przez Marię Skłodowską-Curie. Korespondował z wielką uczoną w celu pozyskania radu dla prowadzenia badań w Polsce. W latach 1905-1906 wykonał w Krakowie badania nad wpływem radu na bakterie chorobotwórcze.

Jaworskiego interesowała także - jakbyśmy to dziś nazwali - medycyna naturalna. Zajmował się własnościami wód leczniczych. Określił fizykochemiczne własności wszystkich polskich wód zdrojowych. Propagował wprowadzanie zimowego sezonu leczniczego w krajowych uzdrowiskach. Stworzył podstawy pod farmakodynamikę wód zdrojowych w Karlsbadzie - czyli Karlovych Varach - za co otrzymał honorowe obywatelstwo tej miejscowości. Prowadził badania nad wytwarzaniem na skalę przemysłową sztucznych wód mineralnych, które zyskały popularność nie tylko w naszym kraju. Zajmował się dietetyką. Opublikowana wspólnie z żoną książka Kuchnia higieniczna została przetłumaczona na język niemiecki i wydana w Lipsku oraz Wiedniu. Propagował leczenie klimatyczne: opisał wskazania do leczenia klimatycznego w południowych Włoszech oraz badał wpływ klimatu górskiego na choroby żołądka.

Uwagi.