Przedstawiamy centralne ponaduczelniane ciała kolegialne
działające na obszarze szkolnictwa wyższego niektórych krajów
Unii Europejskiej oraz Europy Środkowej.

Czesław Królikowski

Rys. Piotr Kanarek

Sprawność działania uczelni, poziom kształcenia, wymiana doświadczeń, porównywalność wykształcenia - w tym wzajemne uznawanie dyplomów - zależą w dużej mierze od organizacji i sprawności działania organów kolegialnych danej uczelni. Wpływ na powyższe sprawy mają, także dobrze zorganizowane i sprawne w działaniu, centralne ponaduczelniane ciała kolegialne, działające na obszarze szkolnictwa wyższego danego kraju. W krajach Unii Europejskiej, a także w krajach Europy Środkowej, system centralnych organów ponaduczelnianych jest wielce zróżnicowany. W większości tych krajów można znaleźć głównie dwa centralne organy ponaduczelniane umocowane ustawowo. Są to: Rada Szkolnictwa Wyższego oraz Komisja Akredytacyjna.

Analiza aktów prawnych dotyczących szkolnictwa wyższego szeregu krajów daje obraz ciekawy i ze wszech miar pouczający.

Poniżej przedstawiam organizację oraz zadania i uprawnienia ponaduczelnianych organów kolegialnych: Polski, RFN, Austrii, Francji, Czech i Węgier.*

POLSKA

W Polsce podstawowym organem, istotnym dla szkolnictwa wyższego, jest centralny, wybieralny przedstawicielski organ kolegialny - w dużej mierze niezależny od władz administracyjnych - Rada Główna Szkolnictwa Wyższego. Rada Główna, w obecnym układzie organizacyjnym, została ustanowiona na mocy ustawy z 12 września 1990 roku o szkolnictwie wyższym. W przyszłym więc roku Rada Główna w obecnej strukturze obchodzić będzie dziesięciolecie swojej aktywnej działalności. Skład Rady Głównej to 50 członków w tym: 13 przedstawicieli uniwersytetów, 8 przedstawicieli politechnik, 5 przedstawicieli akademii medycznych, 4 przedstawicieli akademii rolniczych, 4 przedstawicieli wyższych szkół pedagogicznych, 3 przedstawicieli akademii wychowania fizycznego, 3 przedstawicieli uczelni ekonomicznych, 3 przedstawicieli akademii muzycznych i sztuk pięknych, 1 przedstawiciel Wyższej Szkoły Morskiej w Szczecinie, 1 przedstawiciel uczelni niepaństwowych, 5 przedstawicieli studentów.

W ramach Rady Głównej działa: Prezydium Rady Głównej - 12 członków w tym przewodniczący, 8 sekcji Rady Głównej - związanych z określonym typem uczelni, 5 komisji Rady Głównej: Komisja Badań Naukowych i Wydawnictw, Komisja Dydaktyki i Spraw Studenckich, Komisja Ekonomiczna, Komisja Spraw Kadrowych oraz Komisja Rozwoju i Organizacji. Prawa i obowiązki Rady Głównej są sformułowane w ustawie o szkolnictwie wyższym z 12 września 1990 r.

Drugim organem ustawowym, działającym zgodnie z ustawą z 6 czerwca 1997 roku o wyższych szkołach zawodowych, jest Komisja Akredytacyjna Wyższego Szkolnictwa Zawodowego, składająca się z 15 członków, w tym: 4 przedstawicieli uczelni państwowych działających zgodnie z ustawą z 12 września 1990 r., 4 przedstawicieli państwowych wyższych szkół zawodowych, 2 przedstawicieli niepaństwowych szkół wyższych i 5 przedstawicieli organizacji i instytucji pozauczelnianych. Zadania i obowiązki Komisji precyzuje wyżej wymieniona ustawa. Obok wymienionych organów, na obszarze szkolnictwa wyższego i nauki działa ustawowo Centralna Komisja ds. Tytułu Naukowego i Stopni Naukowych przy Prezesie Rady Ministrów, która w zasadzie nie ma odpowiednika w ponaduczelnianych organach kolegialnych w krajach Unii Europejskiej. W ostatnich latach powstało w kraju szereg pozaustawowych gremiów kolegialnych, do których można zaliczyć: Konferencję Rektorów Akademickich Szkół Polskich (KRASP), zrzeszającą ponad 90 rektorów, działających w konferencjach poszczególnych typów uczelni, z różnymi komisjami problemowymi, prezydium i posiedzeniami plenarnymi; Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną działającą w ramach Konferencji Rektorów Uniwersytetów Polskich; Konferencję Rektorów Państwowych Wyższych Szkół Zawodowych; Konferencję Rektorów Uczelni Niepaństwowych (KRUN).

Ponadto, na podstawie porozumienia niepaństwowych szkół biznesu, stworzono system akredytacji programów kształcenia i dokształcania menedżerów Stowarzyszenia Edukacji Menedżerskiej Forum. System został stworzony przez Porozumienie Szkół Biznesu na rzecz Jakości Kształcenia, zawiązane w 1994 r. przez 12 szkół biznesu.

REPUBLIKA FEDERALNA NIEMIEC

Republika Federalna Niemiec, w zakresie ustawowych organów ponaduczelnianych, różni się od pozostałych krajów Unii Europejskiej. W ramowej ustawie o szkolnictwie wyższym (Hochschulrahmengesetz), znowelizowanej na przełomie lat 1997/98, nie przewidziano ani Rady Szkolnictwa Wyższego, ani Komisji Akredytacyjnej. W dokumentach Federalnego Ministerstwa Szkolnictwa, Nauki, Badań i Technologii można znaleźć informacje o następujących organach kolegialnych na szczeblu federalnym: Konferencja Rektorów Uczelni Wyższych, Rada Nauki, Konferencja Ministrów Kultury. W miejsce Rady Szkolnictwa Wyższego powołano Konferencję Rektorów i Prezydentów Uczelni Wyższych, jako pozaustawowy centralny organ kolegialny. W RFN (także we Włoszech) nadal nie istnieje centralny system oceny jakości kształcenia. W znowelizowanej ustawie ramowej można znaleźć tylko jeden paragraf, w którym jest mowa o ocenie badań i kształcenia: 6. Praca uczelni wyższej winna być regularnie oceniana w zakresie badań i kształcenia. Studiujący biorą udział w ocenie jakości kształcenia. Wyniki oceny winny być publikowane. Wyniki oceny mają dać podstawy do: informacji dla kandydatów na studia, rozwoju treści i form studiów w ramach reformy studiów, zagwarantowania jakości kształcenia i finansowania rządowego uczelni i wewnętrznego podziału środków wg kryteriów osiągnięć.

Prawo poszczególnych landów może zdecydować, czy wprowadzić ocenę wewnętrzną, czy też zewnętrzną lub obie. Ranking uczelni z oceną jakości kształcenia przeprowadza na ogół miesięcznik "Der Spiegel", wykorzystując dość rozbudowane ankiety wypełniane przez studentów oraz kadrę nauczającą (samoocena).

Konferencja Rektorów i Prezydentów Uczelni Wyższych Republiki Federacji Niemiec (Hochschulrektorenkonferenz - HRK) - do roku 1990 Zachodnioniemiecka Konferencja Rektorów (WRK) - jest dobrowolną organizacją uniwersytetów i uczelni wyższych w RFN. Konferencja Rektorów skupia (stan na grudzień '98) 245 uczelni. Są to prawie wszystkie uczelnie państwowe, przez państwo uznane uczelnie wyższe oraz powiązane resortowo wyższe uczelnie zawodowe federacji i poszczególnych landów.

Uczelnie zrzeszone w Konferencji Rektorów współdziałają ze sobą, poprzez swoich przedstawicieli w osobach rektorów względnie prezydentów, we wszystkich sprawach dotyczących wypełniania ich zadań: w badaniach, w kształceniu i studiach, w sprawach dokształcania naukowego, w transferze nauki i technologii, w kooperacji międzynarodowej oraz w kwestiach samorządowych. Wyrażanie poglądów na posiedzeniach Konferencji wpływa na różne rekomendacje i zajmowane stanowisko. Konferencja Rektorów zyskuje tą drogą wpływ i posłuch uczelni wyższych w dyskusjach publicznych.

Konferencja Rektorów, wspólnie z Konferencją Ministrów Kultury, jest politycznym organem rozstrzygającym przy uchwalaniu ramowego regulaminu studiów (egzaminów). Otwiera to studiującym - na skutek wiążących ustaleń do przygotowania regulaminów studiów poszczególnych uczelni (szczególnie w odniesieniu do regulaminowego czasu studiów), określonego minimum programowego do porównania kierunków studiów i kończenia studiów na obszarze RFN - możliwość mobilnego studiowania. Są to także instrumenty dotyczące reformy studiów i zapewniające poziom studiów.

Wymiana poglądów i tworzenie opinii w obrębie HRK odbywa się na posiedzeniach plenarnych Senatu, Prezydium, w grupach członkowskich oraz podczas corocznego zebrania wszystkich członków.

Posiedzenie plenarne (plenum) jest najważniejszym organem stanowiącym, uprawnionym do podejmowania uchwał. Plenum udziela rad i postanawia w sprawach zasadniczych i szczególnych, dotyczących zmian w regulaminie HRK oraz budżetu. Dokonuje także wyboru Prezydenta HRK oraz 5 wiceprezydentów. Senat ma za zadanie przygotować posiedzenie plenarne HRK, dyskutować nad średnio- i długofalowymi inicjatywami i strategiami oraz podejmować decyzje w sprawach pilnych. Jest on odbiciem federalnego systemu w RFN, co określa odpowiedzialność poszczególnych landów za szkolnictwo wyższe na ich obszarze. W zebraniu plenarnym i senacie uczelnie wyższe dysponują różną liczbą głosów, zależnie od typu uczelni. Prezydent reprezentuje HRK wewnętrznie i na zewnątrz oraz realizuje sprawy bieżące, zwołuje posiedzenia określonych organów i przewodniczy im. Prezydent jest wybierany na okres 3 lat i może być wybrany ponownie tylko jeden raz. Prezydium składa się z prezydenta, pięciu wybranych przez plenum wiceprezydentów, jak również z wybranych na zebraniach w grupach uniwersytetów i wyższych szkół zawodowych rzeczników, też jako wiceprezydentów. Wiceprezydenci wybierani są na okres dwóch lat i mogą być wybrani ponownie tylko jeden raz. Stałe komisje to: planowania i organizacji, nauczania i studiów, badań i rozwoju kadry naukowej, spraw studenckich, spraw międzynarodowych. Istnieją także wspólne grupy robocze, względnie regularne kręgi dyskusyjne, w federalnym urzędzie pracy, w związku niemieckich pracodawców i w niemieckim związku zawodowym.

HRK wydaje wiele publikowanych informacji z obszaru szkolnictwa wyższego. Posiada największą zorganizowaną literaturę dotyczącą polityki szkolnictwa wyższego w RFN, która jest stale aktualizowana i poszerzana. Aktualnie księgozbiór obejmuje ponad 57 tys. książek i ok. 800 periodyków. Ponadto posiada ponad 92 tys. wyroków sądowych, dotyczących szkolnictwa wyższego oraz problemów polityki badawczej. Znajduje się tam również zbiór programów studiów wszystkich uczelni niemieckich od 1945 r. Ponadto jest też zbiór regulaminów studiów i egzaminów oraz obszerny zbiór prasy archiwalnej uczelni wyższych.

Rada Nauki (Wissenschaftsrat) działa przy ministrze odpowiedzialnym za szkolnictwo wyższe. Jest ona organem niezależnym w swoich opiniach, ocenach i stanowiskach. Skład Rady jest następujący: 16 członków powołanych przez Prezydenta Republiki na wspólny wniosek Niemieckiego Towarzystwa Naukowego, Towarzystwa Naukowego Maxa Plancka, Konferencji Rektorów oraz Związku Pracodawców Wielkich Zakładów Badawczych (są to profesorowie różnych specjalności: uniwersytetów, wyższych szkół zawodowych, instytutów badawczych); 6 członków powołanych przez Prezydenta Republiki na wspólny wniosek Rządu Federalnego i Rządów Krajowych (są to doktorzy nauk, członkowie zarządów, przedsiębiorstw, spółek akcyjnych, instytutów badawczych, kościelnych); 11 członków oddelegowanych przez Rząd Federalny (są to przedstawiciele różnych ministerstw w randze sekretarzy stanu lub dyrektorów ministerialnych); członków oddelegowanych przez rządy krajowe po dwóch z każdego kraju (są to ministrowie odpowiedzialni za szkolnictwo wyższe lub sekretarze stanu albo dyrektorzy ministerialni).

Na czele Rady Nauki stoi przewodniczący. Poza tym istnieje Komisja Nauki z przewodniczącym i zastępcą przewodniczącego oraz Komisja Administracyjna na czele z profesorem w randze ministra. Obsługę administracyjno-merytoryczną tworzy zespół na czele z sekretarzem generalnym (dyrektorem ministerialnym) oraz 12 pracownikami naukowymi, w większości doktorami nauk. Siedzibą Rady Nauki jest Kolonia.

AUSTRIA

Republika Austrii opiera działania szkolnictwa wyższego na trzech podstawowych ustawach: o studiach uniwersyteckich z 1 sierpnia 1997 r., o organizacji uniwersytetów ze zmianą z 20 sierpnia 1997 r., o wyższym szkolnictwie zawodowym z 1993 r. Obok wyżej wymienionych jest cały szereg ustaw szczegółowych, dotyczących uczelni sztuk pięknych, uczelni medycznych, teologicznych i in. W powyższych ustawach ustalono następujące organy kolegialne ogólnokrajowe: Kuratorium Uniwersytetów, Konferencja Rektorów, konferencje krajowe różnych grup pracowników uczelni wyższych, Rada Wyższego Szkolnictwa Zawodowego (będąca w zasadzie Komisją Akredytacyjną).

Kuratorium Uniwersytetów (Universit?ten Kuratorium) jest organem państwowym. Podlega nadzorowi ministra nauki i badań (MNiB) oraz kontroli Najwyższej Izby Kontroli.

Kuratorium Uniwersytetów ma następujące zadania: przekazuje opinie MNiB, odnośnie do wprowadzania lub nieuruchamiania kierunków studiów w poszczególnych uniwersytetach, przed wydaniem odpowiednich rozporządzeń przez MNiB; przekazuje opinie MNiB odnośnie do uniwersyteckich planów rozwoju w zakresie badań i kształcenia; przekazuje opinie odnośnie do przydzielanych uniwersytetowi etatów i ich wykorzystania; doradza MNiB przy przydzielaniu uniwersytetom i jednostkom międzyuniwersyteckim obiektów (pomieszczeń) i środków finansowych; przekazuje opinie rektorowi na temat zamierzonego przyjmowania i powoływania profesorów uniwersyteckich w przypadku powoływania wewnętrznego zgodnie z ustawą; w porozumieniu z MNiB wyraża zgodę na podejmowanie przedsięwzięć pozauniwersyteckich w dziedzinie badań i kształcenia.

Kuratorium Uniwersytetów przedstawia Radzie Narodowej (Parlamentowi), poprzez ministra nauki i badań, roczne sprawozdanie z działalności. Kuratorium składa się z 8 uznanych fachowców: czterech z obszaru uniwersytetów i czterech spoza niego. Osoby te są mianowane przez ministra nauki i badań. Przewiduje się także odpowiednią liczbę kobiet. Jeden z członków Kuratorium spoza uniwersytetu jest powoływany przez ministra na przewodniczącego. Na wiceprzewodniczącego powołuje minister osobę z obszaru uniwersytetów. Członkowie Kuratorium, przewodniczący i zastępca powoływani są na okres 6 lat. Istnieje możliwość powołania ponownego. Przewodniczący i członkowie kuratorium pełnią swoje funkcje dodatkowo, poza swoją pracą. Za swoją działalność otrzymują od ministra nauki i badań określone wynagrodzenie na wydatki reprezentacyjne.Kuratorium posiada do swojej dyspozycji odpowiednie biuro, które podlega przewodniczącemu.

Konferencja Rektorów (Rektorenkonferenz). W celu koordynacji i wspierania działalności rektorów, prorektorów i przewodniczących najwyższych organów kolegialnych uniwersytetów oraz uczelni wyższych o profilu artystycznym, jak również dla doradztwa w sprawach polityki szkół wyższych, wykraczających poza sprawy wewnętrzne uczelni, powołuje się Konferencję Rektorów. Zdolności prawne Konferencji zawarte są w ustawie. W skład konferencji wchodzą rektorzy uniwersytetów i wyższych uczelni artystycznych, jak również ich zastępcy. Konferencja Rektorów wybiera na okres czteroletniej kadencji przewodniczącego i odpowiednią liczbę zastępców. Konferencja ma następujące zadania: ustala orzeczenia (opinie) i składa propozycje we wszystkich sprawach dotyczących uniwersytetów i szkolnictwa wyższego, zajmuje stanowisko na temat projektów i rozporządzeń, które dotyczą bezpośrednio spraw uniwersytetów oraz szkolnictwa wyższego. Konferencja Rektorów podejmuje uchwały (większością 2/3 głosów), w których każdorazowo są regulowane sprawy: zwoływania posiedzeń, ustalania porządku obrad, przewodniczenia posiedzeniom, jak również składu i zakresu zadań Prezydium Konferencji Rektorów. Regulamin obrad winien uzyskać akceptację ministra nauki i badań.

Organy przedstawicielskie pracowników naukowych i ogółu pracowników uniwersyteckich (urzędników). W celu koordynacji i wspierania działalności reprezentantów profesorów uniwersyteckich i szkół wyższych, pracowników naukowych i artystycznych oraz ogółu pracowników uniwersyteckich działających w organach kolegialnych uniwersytetów i wyższych uczelni artystycznych, są tworzone: Krajowa Konferencja Profesorów Uniwersytetów i Uczelni Wyższych, Krajowa Konferencja Pracowników Naukowych i Artystycznych, Krajowa Konferencja Ogółu Pracowników Uniwersyteckich. Ich działalność prawna jest regulowana ustawowo.

Republika Austrii ustawą z 20 maja 1993 r. wprowadziła wyższe szkoły zawodowe (FH - Fachhochschule) i powołała do życia komisję akredytacyjną, którą nazwano Radą Wyższego Szkolnictwa Zawodowego. Rada ta jest jednostką kompetentną do rozpoznawania spraw dotyczących kierunków studiów w wyższych szkołach zawodowych. Rada Wyższego Szkolnictwa Zawodowego ma za zadanie: rozstrzyganie w sprawach przyznawania uczelni kierunków studiów jako kierunków zawodowych oraz decydowanie o pozbawieniu tych uprawnień; przyznawanie przewidywanych dla kierunków studiów WSZ stopni akademickich oraz nostryfikację stopni zagranicznych (tytułów zawodowych); zapewnienie odpowiednich standardów wykształcenia poprzez obserwację przebiegu studiów, szczególnie egzaminów końcowych; bieżącą ocenę całkowitego sektora wyższego szkolnictwa zawodowego pod kątem jego przystawania do całego systemu kształcenia i odnośnie do jego akceptacji przez system zatrudnienia oraz zapotrzebowania na kadrę; udzielanie porad ministrowi nauki i badań oraz ministrowi edukacji i sztuki w zagadnieniach wyższego szkolnictwa zawodowego i podziału środków państwowych na szkolnictwo zawodowe. Do fachowej oceny poszczególnych wniosków Rada WSZ może powoływać, w razie potrzeby, rzeczoznawców.

Rada WSZ składa się z 16 członków, w tym muszą być co najmniej cztery kobiety. Członkowie muszą posiadać zdolność wydawania decyzji w sprawach pedagogiczno-dydaktycznych. Połowa członków musi się wykazać osiągnięciami naukowymi posiadając habilitację lub równorzędne przygotowanie naukowe. Druga połowa członków musi dysponować odpowiednim wieloletnim doświadczeniem w obszarze zawodowym, reprezentowanym przez wyższe szkoły zawodowe. Członkowie są powoływani przez ministra nauki i badań: 4 członków na wniosek Rady ds. Gospodarki i Problemów Społecznych, a 12 członków w porozumieniu z ministrem edukacji i sztuki. Kadencja Rady wynosi trzy lata. Jednokrotne przedłużenie kadencji jest dopuszczalne przy bardzo ważnym uzasadnieniu. Członkowie Rady WSZ nie są podczas pełnienia swojej funkcji, z wyjątkiem niektórych obowiązków, związani żadnymi nakazami. Jest to postanowienie konstytucyjne. Członkowie Rady mają prawo do wynagrodzenia za swoją działalność - jego wysokość ustala minister nauki i badań, w porozumieniu z ministrem edukacji i sztuki - a także do rekompensaty za koszty podróży.

Prezydent i wiceprezydent Rady WSZ są powoływani przez ministra nauki i badań w porozumieniu z ministrem edukacji i sztuki spośród członków Rady. Okres sprawowania funkcji wynosi trzy lata. Dopuszczalne jest jednorazowe przedłużenie kadencji w przypadku uzasadnionej przyczyny. Prezydent i wiceprezydent otrzymują za swoją działalność wynagrodzenie. Jego wysokość ustala minister nauki i badań, w porozumieniu z ministrem edukacji i sztuki.

Prof. dr hab. inż. Czesław Królikowski, elektrotechnik, jest emerytowanym profesorem Politechniki Poznańskiej.
* Część druga tego artykułu, omawiająca instytucje Francji, Czech i Węgier, ukaże się w kolejnym numerze.

Uwagi.