Gwiazdy i meteory

Miejcie odwagę posługiwać się rozumem.
I. Kant

Beata Machnik

Uprawa nauk przyrodniczych i ścisłych, które tylu spustoszeń dokonały w świecie przesądów, a osłaniały człowieka przed trwogą wobec zjawisk niezwykłych – stała się śród wykwintnych warstw społecznych ostatniej ćwierci wieku XVIII modą, dla klasy inteligentnej nieodzowną potrzebą – pisał W. Smoleński w książce Przewrót umysłowy w Polsce wieku XVIII. Znakiem tamtego czasu stały się m.in. kolekcje zbiorów naukowych gromadzonych w domach magnackich, fundowane na Zamku Królewskim przez Stanisława Augusta gabinety naukowe – fizyczny i astronomiczny, a także wydawane w Warszawie książki i broszury, wśród których znaczną część stanowiły publikacje z zakresu nauk przyrodniczych. W dziedzinie popularyzacji wiedzy spory udział przypadł warszawskim pijarom. W tej grupie znalazł się Józef Herman Osiński, znany głównie jako autor publikacji naukowych poświęconych fizyce, chemii, a także fizjologii roślin. Jako absolwent szkoły pijarów wstąpił do zakonu i rozpoczął studia – najpierw humanistyczne, a następnie w zakresie nauk ścisłych. Po ich ukończeniu został nauczycielem poetyki. Pod koniec lat 60., dzięki rekomendacji eks-prowincjała i wykładowcy fizyki w Collegium Nobilium, Antoniego Wiśniewskiego, Osiński wyjechał za granicę jako opiekun i nauczyciel Stanisława Sołtyka. Pobyt w Wiedniu zaowocował znajomością z wybitnym chemikiem i przyrodnikiem N.J. Jacquinem, którego prace wywarły duży wpływ na Osińskiego. Jego podopieczny tak wspominał ten okres: po kilka dni z pokoju nie wychodził, odzieży nie odmieniał, prawie bez pokarmu dni i noce na nauce trawił.

Swe doświadczenia ze studiów odbytych w Austrii i Francji wykorzystał Osiński po powrocie do Warszawy, gdzie zorganizował pierwszą w mieście pracownię chemiczną. W tym też czasie zaczął wygłaszać bezpłatne wykłady z zakresu fizyki przeznaczone dla szerszej publiczności. Wystąpienia w gmachu Collegium Nobilium urozmaicał przygotowywanymi samodzielnie doświadczeniami, w których demonstrował praktyczne zastosowanie wykładanej wiedzy.

Osiński był również autorem pierwszego wydanego po polsku podręcznika z dziedziny metalurgii żelaza. Jego Nauka o gatunkach i szukaniu rudy żelaznej, stanowiąca kompilację obcych tłumaczeń, obejmowała wiadomości na temat wydobycia i przeróbki rud, techniki otrzymywania wysokich temperatur, przedstawiała także problemy budowy i eksploatacji urządzeń wielkopiecowych. Tłumacząc prace zagraniczne Osiński zadał sobie trud uzupełnienia polskiego tekstu licznymi przypisami i komentarzami ułatwiającymi zrozumienie niektórych kwestii. Jego kolejna publikacja powstała dzięki bardzo rzadko wówczas stosowanej metodzie ankietowej. Opisanie polskich żelaza fabryk zawierało odpowiedzi na 27 pytań dotyczących technik wytopu i obróbki żelaza, wydajności, cen i warunków pracy, jakie zadał Osiński kompetentnym w tej dziedzinie osobom. O tym, jak ważna to była publikacja, świadczy fakt, iż Osiński otrzymał za nią i za swój pierwszy podręcznik do fizyki złoty medal „Bene merentibus”, przyznawany przez Stanisława Augusta. 

Badania naukowe podejmowane w Oświeceniu często służyły zniesieniu powszechnie uznawanych przesądów i zastąpieniu ich racjonalnym tłumaczeniem zjawisk zachodzących w przyrodzie. Zgodnie z takimi przesądami „odpędzano” na przykład pioruny dźwiękiem dzwonów kościelnych. Potrzeba było specjalnych edyktów zabraniających tego procederu – w latach 80. polska prasa drukowała dwa takie edykty: króla pruskiego i cesarza niemieckiego, zakazujące dzwonienia podczas grzmotów. Osiński był jednym z propagatorów ochrony przeciwpożarowej – w swojej książce Sposób ubezpieczający życie i majątek od piorunów dawał wskazówki co do sposobu zakładania piorunochronów oraz ratowania porażonych osób.

Postrzegany głównie jako fizyk, Osiński uprawiał również nauki przyrodnicze. W książce Gatunki powietrza przedstawił np. swe doświadczenia z roślinami zielonymi. Badania z zakresu fizjologii roślin pozwoliły mu na wysunięcie wniosków dotyczących roli roślin i procesów w nich zachodzących, jako czynników umożliwiających oczyszczanie powietrza atmosferycznego. Wśród tez przez niego postawionych nie znalazły się takie, które mówiłyby o fotosyntezie jako procesie powstawania w roślinie związków organicznych, będących źródłem energii dla reszty żywych organizmów – Osiński pojmował ten proces jedynie jako wymianę gazów między rośliną i jej otoczeniem. Trzeba jednak podkreślić, że jego badania w dziedzinie fotosyntezy prowadzone były niemal równolegle do eksperymentów naukowców z Europy Zachodniej – J. Priestleya, W. Scheele’go czy J. Ingena-Housza.

Wybrany na konsultora polskiej prowincji pijarów musiał ograniczyć swą działalność badawczą i popularyzatorską. Powrócił do niej jako emeryt – od 1800 roku kontynuował zajęcia w Collegium Nobilium. Osiński należał też do założycieli Towarzystwa Przyjaciół Nauk, z powodu choroby nie mógł jednak aktywnie uczestniczyć w jego pracach. Pod koniec życia pracował nad udoskonaleniem swego podręcznika do fizyki, który udało mu się wydać pod tytułem Fizyka najnowsza odkryciami pomnożona. Drugi tom ukazał się już po jego śmierci.

Komentarze