Notatki Ministra Edukacji

Znacznie utrudniony lub niemożliwy będzie rozwój nauki i techniki w Europie bez rzeczywistego inwestowania w młodych.

Edmund Wittbrodt

Dziś chcę pisać o badaniach naukowych, w tym przede wszystkim o młodej kadrze naukowej w Europie. Okazję stanowi przygotowany przeze mnie raport dla Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy, który był dyskutowany na posiedzeniu Komisji Kultury, Nauki i Edukacji Rady Europy 28 maja w Paryżu.

Wszystko wskazuje na to, że XXI wiek będzie w jeszcze większym stopniu niż minione stulecie wiekiem nauki i technologii, choć pewnie nieco inaczej. Doświadczenia rozwiniętych państw pokazują, że badania naukowe stanowią istotny komponent nowoczesnej gospodarki oraz budowania społeczeństwa opartego na wiedzy. Wiadomo też, że nowe możliwości nauki i techniki, otwierając przed ludzkością ogromne perspektywy, wymagają jednocześnie wysokiej odpowiedzialności. Konieczny jest dialog pomiędzy specjalistami i ekspertami a społeczeństwem oraz przyzwolenie na prowadzenie niektórych badań i wdrażanie innowacji.

KRYZYS NAUKI

Z porównania efektów badań naukowych w USA czy Japonii z państwami Unii Europejskiej wiele świadczy na niekorzyść tych ostatnich. Philippe Jusquin, komisarz UE, w raporcie z 1999 r., widząc konieczność rozszerzania współpracy opowiedział się za utworzeniem Europejskiej Przestrzeni Badawczej. Chodzi o wszelkiego rodzaju warunki finansowe, prawne, infrastrukturalne i organizacyjne. Raport został przyjęty w styczniu 2000 r. przez Komisję Europejską, a potem zaakceptowany przez: Radę Europejską, przywódców państw i rządów oraz Parlament Europejski. Zyskał też aprobatę Komitetu Ekonomicznego i Społecznego UE oraz Komitetu Regionalnego UE.

Z kolei europejscy ministrowie edukacji w 1999 r. w Bolonii opowiedzieli się za rozszerzeniem współpracy szkolnictwa wyższego i tworzeniem niezbędnych do tego warunków, co doprowadzić ma do utworzenia Europejskiej Przestrzeni Szkolnictwa Wyższego. Dyskusja na temat deklaracji bolońskiej, podpisanej przez 29 państw, w tym Polskę, była kontynuowana w maju br. na konferencji ministrów edukacji w Pradze. Nie ulega wątpliwości, że Europejska Przestrzeń Badawcza oraz Europejska Przestrzeń Szkolnictwa Wyższego są ze sobą związane, wszak nie ma polskiej edukacji bez badań naukowych i dobrych badań bez edukacji.

Tak się niestety składa, że nauka i technologia od pewnego czasu przeżywają kryzys, szczególnie w Europie. Spadła ich atrakcyjność dla młodych. Potwierdził to Reinder J. van Duinen, prezydent Europejskiej Fundacji Naukowej, w swoim wystąpieniu otwierającym paneuropejską konferencję nt. nauki i technologii w Europie w perspektywie XX wieku. Nauka i technologia – jego zdaniem – nie jest lubiana ze względu na spadek zainteresowania młodej generacji naukami ścisłymi i inżynierskimi. Potwierdzili to zresztą młodzi naukowcy na Pierwszym Europejskim Forum Młodych Naukowców w Gdańsku, w którym wzięło udział 54 uczestników z 22 państw.

ZŁY KLIMAT DLA MŁODYCH

Badania porównawcze przeprowadzone w 1999 r. przez Europejską Fundację Naukową oraz czasopismo „Nature” w 8 państwach UE dają wiele do myślenia. Sytuacja młodych naukowców jest bardzo zróżnicowana. Ocena ogólna dokonana przez „Nature” wskazuje, że choć średnia sytuacja jest satysfakcjonująca, to jednak jeszcze wiele pozostaje do naprawienia. Stwierdza też, że ogólna sytuacja w ośmiu krajach nie była dramatycznie zła, ponieważ większość młodych naukowców znalazło pracę w krajach tradycyjnie przyjaznych badaniu: Wielkiej Brytanii, Holandii i Niemczech, natomiast panuje zły klimat dla badań w wielu pozostałych krajach. Badaniom podlegało wiele elementów, jak np.: szanse i satysfakcja w zatrudnieniu, jego ryzyko, warunki płacowe, perspektywy promocji, nastawienie współpracowników. W efekcie wielu młodych emigruje do USA.

Ogromnie ważne są sprawy związane z rekrutacją młodych naukowców. Przykładem ogromnego zróżnicowania w badanych 8 państwach jest fakt, że podczas gdy średnio 63 proc. młodych naukowców ocenia warunki płacowe jako odpowiednie lub prawie odpowiednie, to w Holandii wskaźnik ten wynosi 85 proc., zaś we Włoszech tylko 29 proc. Z wypowiedzi parlamentarzystów państw Europy Środkowej i Wschodniej wynika, że w tych krajach wskaźnik oceny byłby bliski 0 proc. W Polsce średnie wynagrodzenie brutto asystenta wynosi 1600 zł. Wskazano na potrzebę przeprowadzenia podobnych badań porównawczych w pozostałych krajach członkowskich Rady Europy.

W raporcie przygotowanym dla Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy wykazano, że istnieje pilna potrzeba ściślejszej współpracy w zakresie badań prowadzonych przez młodych naukowców. Wiąże się to z utworzeniem odpowiednich programów dotyczących finansowania badań prowadzonych przez młodych organizatorów międzynarodowych studiów doktoranckich (propozycja min. A. Wiszniewskiego), tworzenia szkół letnich prowadzonych przez wybitych naukowców, udostępnienia młodym naukowcom wysokiej klasy laboratoriów, szeroką wymianą młodzieży. Stwierdza się, że znacznie utrudniony lub niemożliwy będzie rozwój nauki i techniki w Europie bez rzeczywistego inwestowania w młodych. Jest to wspólne zadanie dla państw europejskich. W konkluzji raportu postuluje się utworzenie Paneuropejskiej Przestrzeni dla Młodych Naukowców. Jednym z jej nowych elementów jest zainicjowana przez UNESCO na konferencji w Gdańsku propozycja organizowania corocznych European Advanced Seminars for Young Scientists (EASYS). Mają one na celu doprowadzenie do spotkań i współpracy wybitnych naukowców – mistrzów z uczniami z różnych państw europejskich i nie tylko europejskich. Proponowane rozwiązanie stanowić ma tzw. Europejskie Partnerstwo w Nauce.

Komentarze