Życie akademickie

Publikujemy memorandum Rady Głównej Jednostek Badawczo-Rozwojowych w sprawie stanu i rozwoju badań naukowych w Polsce.
 

Rada Główna Jednostek Badawczo-Rozwojowych uważa za swój obowiązek przedstawienie pod rozwagę Parlamentu i Rządu stanowiska w sprawie stanu oraz strategii rozwoju i wykorzystania badań naukowych w Polsce, mając na uwadze: brak zaangażowania Rządu RP w kreowanie strategii badań naukowych w Polsce z uwzględnieniem potrzeb gospodarki i społeczeństwa; stale od 10 lat malejące dofinansowanie badań naukowych ze strony budżetu państwa, lokujące pod tym względem Polskę w końcówce państw europejskich i mające negatywny wpływ na poziom badań; brak rozwiązań prawnych i organizacyjnych stymulujących przemysł i inne sektory gospodarki do inwestowania w działalność badawczo-rozwojową; malejącą innowacyjność polskiej gospodarki, wynikającą z niedostatecznego wykorzystania wyników najnowszych badań naukowych.

Badania naukowe w świecie, a szczególnie w krajach rozwiniętych, odgrywają dominującą rolę w rozwoju społeczno-gospodarczym poprzez wprowadzanie przede wszystkim nowych technologii decydujących o poziomie nowoczesności i konkurencyjności wyrobów, produktów i usług tych krajów oraz o poprawie jakości życia ich obywateli. Wynikiem właściwego uznania rangi badań naukowych i prac rozwojowych w rozwoju społeczno-gospodarczym w tych krajach jest dynamiczny i zrównoważony rozwój gospodarczy, wysoki poziom zatrudnienia, uruchomienie produkcji nowych wyrobów, obniżka kosztów produkcji, ochrona środowiska – prowadzące do wzrostu dochodu narodowego i poziomu życia społeczeństw.

Badania naukowe w naszym kraju tej roli nie spełniają, nie są w zadowalającym stopniu katalizatorem rozwoju gospodarczo-społecznego, kierunki badań nie są przedmiotem troski Rządu, a malejące corocznie dofinansowanie badań ze strony budżetu świadczy o krótkowzroczności czynników decyzyjnych i doprowadzić może w krótkim czasie do zepchnięcia Polski na margines Europy, jako państwa z tanią siłą roboczą, przemysłem zacofanym technologicznie lub zależnym od kapitału zagranicznego, jedynie z dużym rynkiem na zagraniczne towary i usługi.

Stan ten wymaga podjęcia zdecydowanych działań zmierzających do uzyskania znaczącej poprawy istniejącej sytuacji w perspektywie najbliższych kilku lat. Poniżej zwracamy uwagę tylko na najważniejsze problemy dotyczące rozwoju badań naukowych w Polsce.

STRATEGIA I KIERUNKI BADAŃ NAUKOWYCH

Rozwój gospodarczo-społeczny naszego kraju w ostatnim 10-leciu nie był oparty na strategii określającej priorytety i kierunki rozwoju badań naukowych. Dotychczas badania mają głównie charakter działań rozproszonych, rozwijały się chaotycznie a ich wyniki nie były dostatecznie wykorzystane. Dlatego też konieczne jest określenie i formalne przyjęcie przez Rząd strategii państwa odnośnie do kierunków rozwoju badań naukowych w ścisłym powiązaniu z potrzebami, możliwościami i warunkami rozwoju społeczno-gospodarczego kraju na następne 10-lecie. Na podstawie tej strategii organ odpowiedzialny za politykę naukową oraz odpowiednie resorty powinny opracować i zainicjować programy badawcze ukierunkowane na rozwiązywanie konkretnych problemów gospodarki i społeczeństwa. Programy te powinny zapewnić większą rangę i poziom dofinansowania badań realizowanych zgodnie z przyjętą przez państwo strategią. Badania naukowe w naszym kraju powinny obejmować przede wszystkim programy i projekty badawcze ukierunkowane na realizację określonych celów powiązanych z priorytetami społeczno-gospodarczego rozwoju kraju.

ZARZĄDZANIE NAUKĄ

Badania naukowe w krajach rozwiniętych stanowią podstawę ich rozwoju i konkurencyjności. Polska nauka musi podjąć wyzwanie i włączyć się do międzynarodowej konkurencji w badaniach naukowych, ich innowacyjności i efektywności. Polska nauka w zbyt małym stopniu nastawiona jest na osiąganie wybitnych, oryginalnych rozwiązań. Oznacza to potrzebę wspierania tych zespołów i instytutów, które osiągają znaczące wyniki naukowe i aplikacyjne oraz koncentracji na wieloletnich, kompleksowych projektach innowacyjnych, wynikających ze strategii rozwoju państwa.

Organizacja i finansowanie badań naukowych w naszym kraju w ramach struktur KBN nie w pełni zdaje egzamin. Działalność KBN nie prowadzi do powiązań badań naukowych z najważniejszymi potrzebami rozwoju gospodarczo-społecznego kraju, nie obejmuje całego obszaru polityki innowacyjnej i nie stymuluje w dostatecznym stopniu programów i projektów badawczych o cechach innowacyjnych i aplikacyjnych, charakteryzuje się przewlekłością decyzyjną.

Ranga nauki i badań naukowych w świecie jest obecnie tak znacząca, że wymaga rządowej struktury organizacyjnej, jednoznacznie odpowiedzialnej za kreowanie i realizację spójnej polityki naukowej i innowacyjnej, ukierunkowanej na rozwój społeczno-gospodarczy kraju w powiązaniu ze strategią badań naukowych i określonymi w niej priorytetami. Działania te powinny znaleźć szczególny wyraz w szerokiej współpracy z ministerstwami, szczególnie gospodarki i rolnictwa, które powinny mieć duży wpływ na dobór i finansowanie programów i projektów badawczych związanych z rozwojem polskiej gospodarki. Celowe jest powołanie w ministerstwach odpowiednich rad ds. badań, których zadaniem będzie określenie priorytetów badawczych, w odniesieniu do realizacji programów społeczno-gospodarczych oraz opracowanie strategii finansowania badań resortowych.

FINANSOWANIE NAUKI

Finansowanie badań naukowych w naszym kraju na poziomie łącznie 0,7-0,8 proc. PKB jest co najmniej trzykrotnie niższe niż w innych krajach OECD, a w przeliczeniu na jednego mieszkańca nakłady na badania np. w Finlandii są 20-krotnie wyższe. Rzutuje to bardzo negatywnie na konkurencyjność polskiej nauki i gospodarki. Dlatego też niezbędne jest uwzględnienie w rządowej strategii rozwoju badań naukowych podniesienia poziomu ich finansowania do 1,5 proc. PKB w skali 5 lat i 2 proc. PKB w skali 10 najbliższych lat. Przy dotychczasowej skromności środków na badania szczególnego znaczenia nabiera też problem efektywnego i racjonalnego ich wykorzystania.

Poziom finansowania działalności statutowej jednostek naukowych powinien być uzależniony od ich rzeczywistego potencjału naukowego i zdolności do aplikacji wyników badań naukowych na rzecz rozwoju gospodarczo-społecznego kraju. Należy w tym celu zobiektywizować system oceny jednostek naukowych we wszystkich trzech pionach nauki przez wprowadzenie kryteriów wartościujących praktyczne osiągnięcia naukowe i technologiczne tych jednostek. Tego warunku nie spełniają przyjęte i stosowane prze KBN kryteria oceny, skoncentrowane głównie na osiągnięciach sformalizowanych, w tym przede wszystkim publikacjach zagranicznych, a nie na realnych osiągnięciach naukowych, wdrożeniowych i innowacyjnych ważnych dla kraju.

System finansowania badań naukowych z budżetu państwa powinien uwzględniać preferencje w stosunku do badań realizowanych na potrzeby gospodarki i rozwoju kraju. Powinny być również wprowadzone rozwiązania organizacyjne i prawne stymulujące pozabudżetowe finansowanie badań przez przedsiębiorstwa, zachęcające do nowych inwestycji, wdrożeń i zastosowań nowych technologii opracowanych przez jednostki naukowe.

Można tu wspomnieć m.in. o wprowadzeniu bodźców ekonomicznych stosowanych w innych krajach (np. odpisy od podatku w wysokości ponad 100 proc. poniesionych nakładów - Węgry, Wielka Brytania). Stymulują one jednostki i organizacje przemysłowe do inwestowania w badania naukowe i prace rozwojowe. Należy również tworzyć i rozwijać systemy finansowania badań naukowych z funduszy wspomagających rozwój przedsiębiorstw w określonych dziedzinach.

Korzystne dla rozwoju polskich technologii i polskiej innowacyjności byłoby także podjęcie w szerokiej skali działań prowadzących do zwiększonego finansowania pozabudżetowego badań. Chodzi o powstanie polskich koncernów i holdingów, w których JBR, po włączeniu, stanowiłyby ośrodki badań i rozwoju, o zawieranie porozumień z przedsiębiorstwami z przewagą kapitału zagranicznego na temat współdziałania z polskimi JBR w rozwoju nowych technologii, a także o wprowadzenie rozwiązań systemowych w zakresie finansowania badań dla MSP, transferu technologii do MSP, uruchomienia nowej produkcji i powstawania nowych MSP.

INTEGRACJA SEKTORA BADAŃ NAUKOWYCH

Znaczący potencjał naukowy Polski mógłby uzyskać lepsze wyniki badań w warunkach pełniejszej integracji działań jednostek naukowych trzech pionów nauki: szkolnictwa wyższego, Polskiej Akademii Nauk i jednostek badawczo-rozwojowych. Dotychczas integracja tych działań jest zbyt mała, brak systemu i form organizacyjnych do jej osiągnięcia. Problemem tym powinien zająć się organ rządowy, odpowiedzialny za politykę naukową i innowacyjną państwa.

W celu zapewnienia wysokiego poziomu badań naukowych i prac rozwojowych należy przewidzieć także możliwość tworzenia centrów badawczych poprzez łączenie wybranych JBR z instytutami PAN. Zakres i formy działania takich centrów mogłyby być wzorowane na centrach doskonałości funkcjonujących w krajach Unii Europejskiej.

RESTRUKTURYZACJA JBR

W naszym kraju funkcjonuje 220 jednostek badawczo-rozwojowych prowadzących badania, głównie stosowane, na obszarze technologii i techniki, rolnictwa i żywności, służb publicznych, służby zdrowia, ochrony środowiska i pracy, technik wojskowych. Wynikiem prac JBR jest 85 proc. wdrożeń i zastosowań wyników badań naukowych w naszym kraju. Możliwości badawcze JBR są znaczące, jednak niewystarczający jest stopień ich wykorzystania. Wiąże się to bezpośrednio z przekształceniami i sytuacją w polskiej gospodarce, która cechuje się dużą złożonością i występowaniem wielu elementów negatywnie wpływających na działalność JBR. Dlatego też restrukturyzacja JBR, podobnie jak i jednostek naukowych innych pionów, jest zadaniem nadal aktualnym i powinna obejmować różnorodne formy przekształceń. Sprawą zasadniczą jest przekształcenie JBR w nowoczesne i innowacyjne ośrodki badawcze, opracowujące nowe technologie i wyroby dla kraju oraz na eksport, zdolne do konkurencji w skali globalnej. W związku z tym podstawowym kierunkiem restrukturyzacji powinna być restrukturyzacja wewnętrzna, zwiększająca efektywność badawczą jednostki.

Inne kierunki przekształceń JBR są następujące: łączenie małych jednostek w większe, o silniejszym potencjale badawczym, tworzenie sieci i konsorcjum JBR na wzór dużych organizacji badawczych dominujących w Europie (takich jak Fraunhofer w Niemczech, TNO w Holandii, DTI w Danii, CNR we Włoszech czy CNRS we Francji), przejście części JBR do struktur organizacyjnych przedsiębiorstw i ugrupowań przemysłowych polskich (koncernów, holdingów) oraz z udziałem firm zagranicznych, utworzenie grupy państwowych instytutów badawczych, realizujących badania w dziedzinach kluczowych dla gospodarki i społeczeństwa. Realizacja tych działań powinna być podjęta i zakończona w krótkim czasie. Wymaga to wprowadzenia odpowiednich rozwiązań organizacyjno-prawnych i finansowych.

Stały rozwój techniki oraz konieczność sprostania problemowi zmian na rynku pracy i zmniejszania bezrobocia wymaga ciągłego szkolenia dużej grupy ludzi. JBR dysponują odpowiednią kadrą i wyposażeniem technicznym, aby pełnić tego rodzaju funkcje i mogą włączyć się w szeroki program doskonalenia zawodowego i szkoleń w kontekście tworzenia nowych miejsc pracy, zwłaszcza w dziedzinach o dużej nowoczesności.

PROGRAM POLSKIEJ INNOWACYJNOŚCI

Obecnie w kraju narasta dominacja technologiczna firm zagranicznych, osiągających z tego powodu wielorakie korzyści, mimo że wiele rozwiązań innowacyjnych może być wprowadzonych przy współpracy polskich jednostek naukowych i gospodarczych. Musimy włączyć się do konkurencji globalnej w zakresie nowych technologii. W tym celu konieczne jest opracowanie i wprowadzenie kompleksowego, narodowego programu polskiej innowacyjności, obejmującego takie elementy, jak: program badań innowacyjnych, tworzenie nowych przedsiębiorstw (np. ukierunkowanych na zaawansowane technologie), zasilanie finansowe przedsięwzięć innowacyjnych (venture capital, udział banków), rozwój sieci parków technologicznych i centrów transferu technologii, silne współdziałanie wyspecjalizowanych agencji państwowych, samorządowych i inne.

Programy innowacyjności zostały z powodzeniem wprowadzone w innych krajach, np. w Finlandii, Danii, Hiszpanii, i należałoby skorzystać z ich doświadczeń. Ponadto należy rozwinąć struktury i formy finansowania przedsięwzięć innowacyjnych, ukierunkowanych na zaspokajanie potrzeb małych i średnich przedsiębiorstw, w szczególności działających w sektorach zaawansowanych technologii lub wysokiej jakości usług dla społeczeństwa. Programy tych przedsięwzięć powinny zapewnić wzrost potencjału technologicznego i innowacyjnego małych i średnich przedsiębiorstw oraz możliwość skutecznego konkurowania z podobnymi przedsiębiorstwami z krajów Unii Europejskiej i innych krajów rozwiniętych gospodarczo.

Konieczne jest również całościowe, korzystne dla kraju rozwiązanie problemów badań jakości, certyfikacji i standaryzacji w kontekście przystąpienia do UE.

WSPÓŁPRACA MIĘDZYNARODOWA

Udział polskich zespołów naukowych w projektach europejskich, szczególnie w 5., a następnie 6. Programie Ramowym, stanowi dobry sprawdzian poziomu i przydatności naszych badań. Sprawdzian ten w odniesieniu do 5. PR nie wypada jednak pomyślnie. Przyczyny tej sytuacji wynikają przede wszystkim: ze słabego przygotowania polskiej nauki do udziału w 5. PR, trudności w ukierunkowaniu polskich zespołów badawczych na rozwiązywanie współczesnych problemów rozwoju gospodarczo-społecznego Europy, niepełnej współpracy wszystkich trzech pionów nauki polskiej, braku porozumień o współpracy z wiodącymi organizacjami badawczymi Europy, braku porozumień o współpracy z jednostkami gospodarczymi naszego kraju, braku udziału małych i średnich przedsiębiorstw oraz słabej współpracy między Komitetem Badań Naukowych a ministerstwami. W najbliższym czasie konieczne jest więc podjęcie kompleksowych działań w celu opracowania narodowej strategii badań i lepszego przygotowania naszego kraju do udziału w 6. Programie Ramowym Unii Europejskiej.

Działania te powinny obejmować m.in.: utworzenie przedstawicielstwa polskiej nauki i lobbing na rzecz polskich jednostek naukowych w Komisji Europejskiej, zwiększenie współpracy z dużymi organizacjami badawczymi Europy (np. TNO, Fraunhofer) oraz organizacjami zrzeszającymi europejskie jednostki naukowe (np. EARTO). Ponadto, należy podjąć działania w celu zainicjowania i rozwoju współpracy polskich jednostek naukowych z jednostkami spoza UE w kierunkach ważnych dla rozwoju gospodarczo-społecznego Polski. Należy przy tym wspierać szczególnie rozwój współpracy naukowej z krajami mającymi strategiczne znaczenie dla Polski (w tym USA, Kanada) oraz z krajami o dużym potencjale gospodarczym w przyszłości (w tym Chiny, Rosja).

Rada Główna JBR kieruje to memorandum przede wszystkim do Rządu i Parlamentu, wychodząc z założenia, że rozwój nauki i badań naukowych we współczesnym świecie odgrywa rolę kluczową, będzie miał ogromny wpływ na sytuację naszego kraju w następnych latach. Uważamy, że nowy Rząd powinien podjąć ważkie decyzje na obszarach, które przedstawione są w naszym memorandum. Rada Główna JBR deklaruje swoją daleko idącą współpracę w analizie przedstawionych problemów i określeniu optymalnych rozwiązań szczegółowych. Rozwiązania te powinny być przyjmowane z uwzględnieniem perspektywy wejścia naszego kraju do Unii Europejskiej oraz procesów mających miejsce w Europie i w świecie, takich jak: globalizacja gospodarczo-finansowa, coraz silniejsze międzynarodowe koncerny i holdingi, ogromne środki kierowane na badania naukowe i innowacje, duża konkurencja europejska i światowa. Jesteśmy przekonani, że istnieją możliwości lepszego spożytkowania dużego potencjału badawczego naszych jednostek naukowych oraz określenia polityki naukowej w powiązaniu z polityką społeczno-gospodarczego rozwoju naszego kraju.
 

październik 2001
Przewodniczący Rady Głównej
Jednostek Badawczo-Rozwojowych
Prof. dr inż. Zbigniew Śmieszek

Komentarze