Analizie poddano stan kadrowy jednostek, realizowane programy nauczania,
prace magisterskie. Wizytowano zajęcia dydaktyczne,
przeprowadzono rozmowy ze studentami i pracownikami.

Jadwiga Chudziakowa

Fot. Stefan Ciechan

Archeologia jest pierwszym kierunkiem, który zakończył proces akredytacji. Wszystkie etapy tej procedury zostały pokonane od maja 1998 r., kiedy podjęto decyzję o przystąpieniu do akredytacji, aż do oczekiwania na certyfikaty akredytacyjne.

NATURALNY PROCES

Jednomyślność instytutów i katedr archeologii w uniwersytetach co do konieczności poddania się ocenie jakości kształcenia własnych jednostek, wynikała w znacznej mierze z faktu istnienia już od kilku lat silnej integracji środowiska. Wpływ na to miały coroczne, regularne spotkania dyrektorów instytutów i kierowników katedr, na których głównym przedmiotem dyskusji były sprawy związane z procesem dydaktycznym. Tworzono tam i omawiano minima programowe, treści merytoryczne specjalności i specjalizacji, które stanowiły cechę charakterystyczną poszczególnych ośrodków, tworząc ich specyficzny, nierzadko odrębny kształt. Koleżeński a zarazem krytyczny klimat tych spotkań pozwolił już wcześniej, przed podjęciem procesu akredytacyjnego, na wypracowanie określonego w szerszych ramach modelu kształcenia na kierunku archeologia. Zróżnicowane i bogate propozycje programowe w ramach specjalności i specjalizacji poszczególnych ośrodków (poza obowiązkowym minimum programowym) stworzyły kandydatom na studia w zakresie archeologii szerokie możliwości wyboru. Na kierunku archeologia powstawał coraz bardziej interdyscyplinarny, uniwersytecki model kształcenia, bez którego w obecnej chwili nie są możliwe studia archeologiczne.

Wejście w życie punktowego systemu ocen ECTS, a w związku z tym pojawienie się możliwości wymiany studentów zarówno na terenie kraju, jak i z zagranicznymi uczelniami, stawia nas przed koniecznością uzyskania akredytacji, która dzisiaj dobrowolna, w niedalekiej przyszłości stanie się aktem obowiązkowym. Stąd poddanie się ocenie jakości kształcenia na kierunku archeologia środowisko przyjęło jako naturalny i konieczny proces, który umożliwi nam uzyskanie niezbędnego znaku jakości.

STANDARDY OCENY

Wszystkie uniwersyteckie ośrodki kształcenia zgłosiły w 1998 r. do Uniwersyteckiej Komisji Akredytacyjnej chęć przystąpienia do akredytacji. Spośród trzydziestu pięciu samodzielnych pracowników naukowych zgłoszonych przez poszczególne jednostki UKA powołała 10 osób do grupy ekspertów: prof. dr. hab. Zbigniewa Bagniewskiego, dr. hab. Jana Chochorowskiego, prof. dr hab. Jadwigę Chudziakową jako przewodniczącą, prof. dr hab. Dobrochnę Jankowską, prof. dr. hab. Leszka Kajzera, prof. dr hab. Hannę Kocką-Krenz, prof. dr. ha. Andrzeja Kokowskiego, prof. dr. hab. Ryszarda F. Mazurowskiego, prof. dr. hab. Tomasza Mikockiego, prof. dr. hab. Włodzimierza Wojciechowskiego.

Najważniejszym zadaniem powołanej grupy ekspertów było opracowanie szczegółowych standardów oceny. Wychodziliśmy z podstawowego założenia, że jeżeli akredytacja ma mieć faktyczny wpływ na podniesienie poziomu jakości kształcenia, a oceny mają być obiektywne, to merytoryczna strona standardów musi zostać sformułowana na odpowiednio wysokim poziomie wymagań wobec jednostek, które poddane zostaną ocenie. Podstawą opracowanych standardów stała się konieczność posiadania sześcioosobowej obsady kadrowej samodzielnych pracowników naukowych zatrudnionych w danej jednostce na pierwszym etacie oraz 10 nauczycieli akademickich i pracowników pomocniczych do stopnia doktora. Opracowane przez ekspertów standardy określają też liczbę studentów przypadających na jedną osobę uprawnioną do prowadzenia zajęć dydaktycznych w danej jednostce, która nie może przekraczać 15 osób. Określono też średnią liczbę studentów przypadających na jednego samodzielnego pracownika naukowego zatrudnionego na pierwszym etacie, która nie może przekraczać 50 osób. Grupa ekspertów uważała, że tylko taka obsada kadrowa może zapewnić odpowiedni poziom kształcenia na kierunku archeologia.

Poza określeniem w standardach obsady kadrowej, uszczegółowiono cały szereg wymogów dotyczących m.in. takich spraw, jak poziom prac magisterskich, analiza procentowa osób kończących studia w terminie, analiza zaangażowania studentów w danej jednostce w proces badawczy itp. Ważna część treści standardów dotyczy konieczności zapewnienia odpowiedniego do liczby studentów wyposażenia laboratoriów i pracowni, bibliotek i innych pomieszczeń dydaktycznych. Analizie poddana musi być ilość i jakość aparatury audiowizualnej. Standardy stawiają wymagania dotyczące stosowania i unowocześniania technologii i metod nauczania. Odpowiednie miejsce w standardach zajmują: studencki ruch naukowy i współpraca ocenianej jednostki z ośrodkami zagranicznymi. To tylko niektóre z wymagań, jakim muszą sprostać jednostki poddane ocenie. Treść standardów stwarza możliwość dokonania analizy porównawczej pomiędzy jednostkami na terenie kraju i, w znacznej mierze, z uczelniami zagranicznymi.

WIZYTACJE JEDNOSTEK

Opracowane przez grupę ekspertów standardy dla archeologii zostały po wnikliwej i krytycznej analizie zatwierdzone przez UKA, która w lutym br. powołała dwa zespoły oceniające (3-4-osobowe). Siedem zgłoszonych do akredytacji jednostek uniwersyteckich (wszystkie, w których prowadzone są studia w zakresie archeologii) poddanych zostało ocenie w ciągu marca br. Zespoły oceniające przeprowadziły wizytację w Instytucie Archeologii UW, Instytucie Archeologii UJ w Krakowie, Instytucie Prahistorii UAM w Poznaniu, Instytucie Archeologii UŁ, Katedrze Archeologii UWr., Katedrze Archeologii UMCS w Lublinie oraz w Instytucie Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu.

Ocena dokonana została bardzo wnikliwie i szczegółowo. Analizie poddano stan kadrowy jednostek, realizowane programy nauczania, prace magisterskie. Wizytowano zajęcia dydaktyczne, przeprowadzono rozmowy ze studentami i pracownikami. Dyrektorzy instytutów i kierownicy katedr przedstawiali cały szereg istotnych dokumentów potwierdzających prawidłową działalność dydaktyczną. Wyniki wizytacji sformułowano na podstawie standardów opracowanych w raportach dla UKA. W pięciu przypadkach zespoły oceniające wnioskowały o przyznanie certyfikatu akredytacyjnego na 5 lat, natomiast w dwóch przypadkach na okres 2 lat.

Sześć jednostek poddanych ocenie łatwo porównać ze względu na przybliżoną wielkość tych ośrodków, natomiast znacznie odbiega liczebnością kadry Instytut Archeologii UW. Jednak, pomimo dużej różnicy wielkości między tym Instytutem a pozostałymi sześcioma jednostkami, wymagane w standardach parametry są w rezultacie bardzo zbliżone do innych ośrodków. Na przykład, liczba studentów przypadających na jedną osobę uprawnioną do prowadzenia zajęć w najmniejszej jednostce (w Lublinie) i w Instytucie Archeologii UW nie przekracza 15 osób.

Na szczególne podkreślenie zasługuje duże zainteresowanie i zaangażowanie władz rektorskich i dziekańskich we wszystkich wizytowanych jednostkach, jak i kierownictwa ośrodków, które poddano ocenie.

PIERWSZE UWAGI

Zespoły oceniające poznawały instytuty i katedry, nie tylko od strony ich atutów, ale również dostrzegano niedociągnięcia i nieprawidłowości, które należy usunąć, aby podnieść poziom kształcenia. Akredytacja pozwoliła wniknąć głęboko w całokształt procesu dydaktycznego. W wielu przypadkach pomogła dyrektorom i kierownikom lepiej poznać własne jednostki i dokonać szczegółowej analizy ich funkcjonowania. Zwracano uwagę na wiele spraw, pozornie mało istotnych. W wyniku procesu akredytacyjnego poddano analizie wszystkie kwestie związane z dydaktyką, co w rezultacie zrodziło wiele nowych, istotnych pomysłów, które na pewno udoskonalą proces kształcenia na kierunku archeologia.

W naszym przekonaniu, jedną z bardzo ważnych spraw jest dążność do zewnętrznej, profesjonalnej i maksymalnie zobiektywizowanej, a zarazem skutecznej oceny. Prowadzone w poszczególnych jednostkach studenckie ankiety ocen uważamy w dużej mierze za pomysł chybiony. System ten, zarówno z uwagi na małe zainteresowanie, jak i niestaranność w wypełnianiu ankiet, nie sprawdził się w takim stopniu, aby mógł gwarantować wiarygodność. W naszym przekonaniu, najlepiej sprawy oceny zewnętrznej przedstawiają się w Instytucie Archeologii UJ w Krakowie. W roku akademickim 1998/1999 Ośrodek Analiz Jakości Kształcenia UJ przeprowadził tam profesjonalne badania jakości kształcenia. Grupa ekspertów dla kierunku archeologia uważa, że taką profesjonalną zewnętrzną ocenę powinno się przeprowadzać w ramach zlecenia we wszystkich naszych jednostkach.

W wyniku wizytacji widzimy też konieczność zorganizowania w najbliższym terminie spotkania dotyczącego praktycznej strony wprowadzenia w życie wymiany studentów oraz rozstrzygnięcia wielu istotnych kwestii związanych z tym problemem (Instytut Archeologii UW organizuje spotkanie poświęcone tym zagadnieniom w czerwcu br.).

Zespoły oceniające zwracały też uwagę na warunki lokalowe, czasami bardzo ciężkie, w jakich odbywają się zajęcia dydaktyczne, a także na warunki, w jakich przebywa i pracuje kadra nauczycieli akademickich i pracowników pomocniczych. Znaczne pogorszenie tych warunków nastąpiło m.in. w wyniku zwiększenia się liczby studentów.

Uwagi krytyczne dotyczące zarówno spraw kadrowych, jak i lokalowych, zostały przekazane władzom uczelni, które dążyły do poprawy, a w kilku przypadkach do udzielenia daleko idącej pomocy wizytowanym jednostkom, szczególnie tym, które uzyskają akredytację tylko na okres 2 lat.

Wpływ postępowana akredytacyjnego na podniesienie poziomu jakości kształcenia trudno jest przecenić, co wyraźnie ujawniło się w przypadku archeologii. Tym bardziej, że wnikanie w poziom kształcenia i ocena jego jakości stanie się dla naszego kierunku procesem ciągłym.

Sądzimy, że upłynie trochę czasu, nim wszyscy przekonają się że akredytacja jest sprawą już nieodwracalną, a uzyskanie znaku jakości kształcenia - niezbędne. Niebawem kandydatom na studia przestanie być obojętne, czy kierunek, którego są absolwentami posiada znak jakości, czy też nie.

Prof. dr hab. Jadwiga Chudziakowa, dyrektor Instytutu Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu, jest przewodniczącą grupy ekspertów UKA dla kierunku archeologia.

Uwagi.