Konstrukcja psychiczna nadczłowieka jest zawsze ta sama, bez względu na kolor
sztandaru, który nad nim powiewa. Określa on sam siebie nie poprzez to,
co łączy go z resztą ludzi, lecz poprzez to, co go z nimi dzieli.

Piotr Skórzyński

Zostałem wypisany z diagnozą
"psychopatia kręgu paranoidalnego w stadium kompensacji".
W. Bukowski, I powraca wiatr...

Fot. Stefan Ciechan

Dla filozofii marksistowskiej - jak zwrócił uwagę Bronisław Łagowski - ideałem jest w istocie wspólnota pierwotna. Marksizm, twierdząc, że natura ludzka jest zmienna, położył fundamenty pod homo sovieticus, istotę zastygłą, zredukowaną do paru odruchów. Można ją bowiem opisać w kategoriach psychiatrycznych, jako ofiarę wrodzonej już prawie nerwicy reaktywnej - wiecznego lęku i wszczepionej głęboko potrzeby posiadania kogoś, kto wyda rozkaz, potrzeby obecnej zresztą w Rosji już przed rewolucją (Szestow wolał świat z Bogiem złym niż bez Boga). Marks nigdy nie zaakceptował nowoczesnego rozumienia człowieka jako wolnego obywatela demokratycznej społeczności, według niego, człowiek winien dążyć do komunizmu, nie do poprawy swego prywatnego losu. Jeśli przypomnimy sobie teraz wrażenie niedojrzałości, jakie emanuje z wszelkich utopijnych projektów, na których Marks budował swoje myślowe konstrukcje, nie zaskoczy nas już fakt, jak dobrze poniższy opis - podany za książką Piageta Rozwój ocen moralnych u dziecka - pasuje do społeczeństwa socjalizmu realnego (myślę naturalnie o końcowym akapicie): Nikt tak głęboko jak Durkheim nie przeniknął i nie zanalizował rozwoju i zaniku obowiązującego konformizmu. W społeczeństwach typu segmentarycznego - mówi Durkheim - konformizm dochodzi do szczytu: każda grupa społeczna jest zamknięta w sobie, wszystkie jednostki są identyczne, poza różnicami wynikającymi z wieku; tradycja kładzie się zatem całym swoim ciężarem na świadomość każdego. Wraz z powiększeniem się objętości i gęstości społeczeństw natomiast, zerwane zostają bariery klanowe, lokalne konformizmy zacierają się wskutek tej fuzji, jednostki wymykają się spod ich nadzoru. Wynikający w sposób konieczny z tego wzrostu gęstości społeczny podział pracy różnicuje psychicznie jednostki (...).

Czy analiza ta stosuje się do badanych przez nas społeczeństw dziecięcych? Pod pewnymi względami z pewnością. Istnieje pokrewieństwo między segmentaryczną czy mechaniczną solidarnością [w znaczeniu socjologicznym - P.S.] a społeczeństwami dzieci w wieku 5-8 lat. W tych przejściowych i izolowanych od siebie ugrupowaniach, tak jak w zorganizowanych klanach, jednostka nie jest zróżnicowana. Życie społeczne i życie indywidualne stanowią jedność [moje podkreślenie - P.S.]. Sugestia i naśladownictwo panuje wszechwładnie. Jednostki są między sobą zrównane, pozostają jedynie różnice prestiżu, zależne od wieku. Tradycyjna reguła jest przymusowa, konformizm obowiązujący.

TO NIE PRZYPADEK

Odrzucenie chrześcijaństwa, pogardę dla koncepcji "umowy społecznej" i praw człowieka, szyderstwa z "burżuazyjnej" moralności, przekonanie, że naturę ludzką można kształtować i wreszcie akceptację przemocy - wszystkie te poglądy Marks dzielił z innym niemieckim filozofem, od którego jego spadkobiercy będą się odżegnywać jak od siły nieczystej - z Nietzschem.

To nie przypadek. Kimże jest bowiem komunista, jeśli nie nadczłowiekiem powołanym do tego, by przewodzić innym? A konstrukcja psychiczna nadczłowieka jest zawsze ta sama, bez względu na kolor sztandaru, który nad nim powiewa. Określa sam siebie nie poprzez to, co łączy go z resztą ludzi, lecz poprzez to, co go z nimi dzieli. Na samym początku wybrał wewnętrzną samotność i nauczył się pogardzać opiniami innych. Jedyny problem, który zajmuje go od tej pory, to kwestia tożsamości. Żeby wygrać, nie może się, tak jak zwyczajni ludzie, poddawać sprzecznym nastrojom - musi wiedzieć, czego chce i dążyć do tego z żelazną wolą. Skoro zaś stwierdza, że taki, jaki jest, jest raczej czymś w rodzaju mgławicy uczuć i konstelacji pragnień, jego pierwszym zadaniem jest zbudować samego siebie, być "lwem pośród baranów", jak to określił Napoleon.

To drugie, sztuczne Ja ma więc zakryć, zepchnąć stare. Albowiem, skoro zwyczajny, ustępliwy egoizm przeciętnego człowieka ma się zamienić w nieugięty superegoizm człowieka niezwykłego, Ego musi teraz zyskać nadbudowę: Superego.

AUTOWIZERUNEK

Do koncepcji Superego Freud doszedł w drugiej połowie życia, gdy po wielu latach terapii i rozwoju swojej teorii zaczął podejrzewać, iż "być może Ego jest w znacznej mierze podświadome". Superego to taki autowizerunek, jaki pacjent - i każdy człowiek - przybiera wtedy, gdy pragnie upodobnić się do wzorów zalecanych mu przez osoby będące dlań autorytetami. Rację miał Schopenhauer, gdy motywy człowieka podzielił między "wolę", to znaczy instynkty, a "wyobrażenie", czyli pewną wizję świata (i siebie). Jego "wola" to właśnie Id, jego "wyobrażenie" to Superego. Superego to tęsknota za stałością, za konsekwencją, za porządkiem. Id to spontaniczność, to pragnienie oddania się chwili, niezważania ani na przeszłość, ani na przyszłość. Człowiek nie jest niczym więcej, jak ciągle zmieniającym się rezultatem tej konfrontacji, (która zresztą rzadko rozgrywa się na poziomie świadomości), znajduje się zawsze w punkcie wyznaczonym przez wypadkową obu tych wektorów. Zauważmy, jak ten podział koresponduje ze schematem Nietzschego, według którego działalność człowieka podlega albo pierwiastkowi appolińskiemu, racjonalnemu, albo dionizyjskiemu, czyli temu, co żywiołowe i impulsywne.

Zarówno pod wpływem wniosków ze swojej praktyki terapeutycznej, jak własnych przemyśleń opartych na studiowaniu życiorysów wielkich ludzi (studium o Mojżeszu i Leonardzie), Freud doszedł następnie do wniosku, że cała kultura, którą reprezentuje Superego jest stworzona po to, by okiełznać irracjonalne i zwierzęce Id, że jej funkcja jest zasadniczo kontrolna i represyjna. Tym samym to, co uznajemy za normy zachowań, pochodzi po prostu od wzorców nagradzanych i propagowanych przez daną społeczność w danej sytuacji. "Zdrowie" jest tym, co w danym miejscu i czasie społecznie użyteczne, "choroba" tym, co społeczeństwo albo - w systemach totalnych - władza uzna za wywrotowe. I tak religia, zjawisko, zdaniem Freuda, objawiające wszelkie cechy neurozy, pełniła przez długi czas niezwykle ważną rolę w rozwoju cywilizacji, podtrzymując porządek społeczny, a zarazem dając schronienie intelektualistom. Sumienie czy poczucie winy - twierdził - pojawia się wtedy, gdy doznajemy niepowodzeń, gdy nasze pobudki egoistyczne (albo narcystyczne, jak wolał to określać później) natrafiają na przeszkodę nie do pokonania. Nigdy wcześniej. Ponieważ "Ego samo jest okupowane przez libido" (czyli pragnienie przyjemności, przede wszystkim seksualnej), Superego zaś jest więźniem odziedziczonych tradycji i nakazów - zupełnie tak samo, pisał, jak neurotycy uwięzieni w swoich przeszłych doświadczeniach, przeżywający je bez końca na nowo - to okazuje się, że jedyną autentyczną i autonomiczną częścią naszej psychiki jest Id. Wszystko inne jest tylko konwencją, rolą społeczną, wymuszonym obowiązkiem.

ŚWIAT PRZESZŁY I CUDZY

W książce The Way of Zen (1965) Alan W. Watts tak napisze na ten temat: Mamy kłopoty w porozumiewaniu się ze sobą, póki się nie potrafimy określić przez swoje role - ojciec, nauczyciel, robotnik, artysta, "równy chłop", gentleman, sportowiec itd. Czujemy, że jesteśmy kimś w takim stopniu, w jakim się utożsamiamy z tymi stereotypami i ze związanymi z nimi sposobami bycia, bo nasi towarzysze mają mniej trudności ze zidentyfikowaniem nas. (...)

Jestem także tym, co robiłem i ta umowna wersja mojej przeszłości wydaje się nawet bardziej "mną" niż to "ja", którym jestem w tej chwili.

Człowiek więc żyje w świecie podwójnie obcym: przeszłym i cudzym. Płynie pewnym wyżłobieniem utworzonym przez konwencje społeczne i własne pragnienie zachowania konsekwencji, przynajmniej wobec tych, którzy decydują o naszym losie. Zarówno jednak bezkolizyjne stosunki z otoczeniem, jak i tzw. charakter osiąga za cenę represji impulsów teraźniejszych. Jest to stan panowania rozumu nad emocjami - odwieczne zalecenie filozofów, od Arystotelesa do Kanta. Kant zresztą słusznie nazwał taką postawę aktorstwem: im człowiek jest bardziej cywilizowany - pisał - tym lepszym jest aktorem.

Dopiero Rousseau zbuntował się przeciw temu wzorcowi, afirmując popędy naturalne i nieskrępowane konwenansami. Wytyczonym przez niego śladem pójdzie jego największy wróg, Nietzsche. W Wiedzy radosnej napisze: Owi moraliści, którzy najpierw z góry każą człowiekowi zdobyć panowanie nad sobą, wpędzają go przez to w osobliwą chorobę: ustawiczną drażliwość, coś w rodzaju świerzbu, na wszystkie naturalne skłonności i impulsy. (...)

Tak, może dzięki temu być wielki. Ale jakże stał się ciężki dla samego siebie, jak zubożały i odcięty od piękna przypadku, który pada na naszą duszę. A także od wszelkiego dalszego uczenia się. Bo trzeba umieć zatracić siebie na czas pewien, jeśli się chcemy nauczyć czegoś od tego, czym sami nie jesteśmy.

Jeszcze dobitniej wyrazi to później Gide w Immoraliście: Większość naszych czynów dyktuje nam nie zadowolenie z tego, że je robimy, ale konieczność naśladowania samych siebie, przedłużania w przyszłość naszej przeszłości. Poświęcamy prawdę (tzn. szczerość) dla ciągłości, dla czystości linii.

Uwagi.