W stronę historii

Kartki z dziejów nauki w Polsce (20)

Piotr H?bner

stanisław Ossowski był jednym z ostatnich uczonych humanistów, którzy starali się zmienić świat i pozostawili po sobie legendę niezależności. jako uczeń Jana Łukasiewicza i Tadeusza Kotarbińskiego, mający za sobą studia nie tylko w Uniwersytecie Warszawskim, ale i w Coll?ge de France czy London School of Economics, zdobył autorytet znaczącymi pracami socjologicznymi. Wraz z żoną Marią, sformułowali podstawy naukoznawstwa. Oboje zachowali w czasach stalinizacji nauki godną postawę i nie ulegli presji zinstytucjonalizowanego marksizmu.

Dorobek Stanisława Ossowskiego utrwala i zamyka sześciotomowe wydawnictwo PWN z lat 1966-70. W tomie V Dzieł przedstawione są fundamentalne prace Z zagadnień struktury społecznej, w tym obszerne studium Ku nowym formom życia społecznego. Z noty wynika, iż jest to przedruk z publikacji w Biblioteczce „Po Prostu” (Warszawa 1956). Nota od Komitetu Redakcyjnego, umieszczona na początku tomu, wskazuje, że tekst ten ukazał się po raz pierwszy w roku 1943 jako druk konspiracyjny. Mogło to być prawdą, gdyby poinformowano czytelników, iż wydana pod pseudonimem Władysław Raszka, antydatowana Łuck 1939, publikacja zasadniczo różni się od wersji opublikowanej w Dziełach, a co więcej – oryginałem jest tekst napisany podczas okupacji.

Dwa w istocie teksty nie miały w oryginale wspólnego tytułu, choć były razem pomieszczone jako I. Najogólniejsze postulaty nowoczesnej demokracji oraz II. Zagadnienia demokratycznej organizacji życia zbiorowego. Ossowskiemu daleko było do tytułowej (1956) utopii. Pozmieniano w Biblioteczce tytuły rozdziałów, ale i – co bardziej istotne – przebudowano zasadniczo teksty. Są fragmenty usunięte, bardzo liczne, często obszerne, i fragmenty dopisane – nieliczne. Zmiany zmierzały generalnie do usunięcia wskazanych przez Ossowskiego analogii między obu totalitarnymi systemami – nazizmem i sowietyzmem. Znikły zdania odnoszące się bezpośrednio do władzy radzieckiej, a pojawiły się – częściowo aktualizowane przez odwołania powojenne – krytyczne uwagi o kapitalizmie. Najistotniejsze dla Ossowskiego i nauki są jednak zmiany dotyczące uogólnionych refleksji o organizacji i mechanizmach życia społecznego. Te mają znaczenie nie tylko fragmentaryczne – zmieniają bowiem kontekst całości rozważań. M.in. w oryginale Ossowski pisał: Pojęcie wolności nabiera konkretnego znaczenia, gdy przeciwstawimy się różnym formom przymusu. Dlatego w rozważaniach naszych dogodniej będzie zastąpić postulat wolności postulatem redukowania do minimum społecznego przymusu względem jednostek. legendarni redaktorzy „Po Prostu” mają swój udział w wyeliminowaniu obszernych rozważań Ossowskich o wolności słowa i myśli. Ossowski wskazywał – mając za sobą doświadczenia lwowskie z 1940 roku – dopóki człowiek nie obawia się myśleć, dopóki nie obawia się mówić tego, co myśli, dopóki może poddać otwartej krytyce wszystko to, z czym się nie chce pogodzić, dopóty narzucone przez społeczeństwo ograniczenia swobody działania mogą nie wypaczać jego charakteru; nie łamią one wówczas same przez się jego kręgosłupa moralnego, nie zagrażają żywotności jego zainteresowań umysłowych (...) Przymus milczenia albo, co gorsza, przymus mówienia rzeczy niezgodnych z przekonaniem rujnuje poczucie godności własnej.

Różnic między tekstem pisanym w tragicznych warunkach okupacji a tekstem ostatecznie ulokowanym w Dziełach jest tak wiele – i tak są istotne – że powstają pytania konieczne: o zakres wprowadzonej przez Ossowskiego autocenzury, o czynniki ją uruchamiające, o osoby i rozmiary ingerencji redaktorów „Po Prostu”, o dylematy członków – także i bliskich Ossowskiemu – Komitetu Redakcyjnego Dzieł, a także przyczyny dzisiejszego milczenia na ten temat.

Komentarze