Strona główna

Archiwum z roku 2001

Spis treści numeru 9/2001

Szkolnictwo wyższe w Finlandii
Poprzedni Następny

Studia za granicą

Szkolnictwo wyższe Finlandii uległo znacznemu umasowieniu
oferując miejsca na studiach dla 66 proc. młodzieży.
Finowie są społeczeństwem wysoko wykształconym.

Ryszard Mosakowski


Finlandia zajmuje powierzchnię 338 tys. km2, czyli nieco większą od Polski, jej ludność w 1998 r. wynosiła zaś 5,2 mln. Zgodnie z oceną Szwajcarskiego Instytutu ds. Rozwoju Zarządzania, na wiosnę 1998 r. Finlandia zajmowała 5. miejsce na świecie pod względem konkurencyjności swojej gospodarki. PKB na osobę wzrósł w tym kraju z 22 tys. FIM (3700 euro) w 1975 do 133 tys. FIM (22 368 euro) w 1998 r. Podstawę tak korzystnej oceny stanowił wysoki poziom wykształcenia siły roboczej, dobrze funkcjonująca infrastruktura oraz wysokie inwestycje w naukę i technologię.

Pierwszy uniwersytet, zwany wówczas Akademią Królewską, został założony w 1640 r. w Turku, następnie przeniesiony w 1828 do Helsinek. Jest to obecnie największa uczelnia akademicka w tym kraju, licząca w 2000 r. 35 739 studentów, w tym 1537 zagranicznych.

STRUKTURA SYSTEMU

System szkolnictwa wyższego Finlandii składa się z sektora uczelni uniwersyteckich i nieuniwersyteckich. Sektor uniwersytecki obejmuje 20 uczelni, w tym 10 wielowydziałowych, 3 uniwersytety techniczne, 3 szkoły ekonomiczne i 4 akademie sztuk. Kształcenie na poziomie uniwersyteckim prowadzi także kolegium obrony narodowej nadzorowane przez Ministerstwo Obrony. Sektor nieuniwersytecki składa się z 29 politechnik AMK (Ammatti-Korkeakoulu). Wszystkie uniwersytety są autonomicznymi uczelniami publicznymi podporządkowanymi Ministerstwu Edukacji. Szkolnictwo wyższe Finlandii uległo znacznemu umasowieniu oferując miejsca na studiach dla 66 proc. młodzieży (uniwersytety 29 proc., a AMK 37 proc.). Finowie są społeczeństwem wysoko wykształconym. Zgodnie z oficjalnymi danymi, w 1997 r. udział osób z wykształceniem przynajmniej na poziomie kolegium zawodowego w grupie wiekowej 15-74 lata wynosił 30,1 proc., w tym na poziomie kolegium zawodowego – 16,9 proc., niższego stopnia akademickiego na poziomie lub stopnia AMK – 5,6 proc., magistra – 6,9 proc. oraz doktoratu – 0,7 proc.

UNIWERSYTETY

Podstawę funkcjonowania uniwersytetów stanowi ustawa o uniwersytetach z 1997 r. i dekret z 1998 r., dające uczelniom duży zakres autonomii. Każdy uniwersytet, w ramach stosunkowo niewielkich ograniczeń wynikających z ustawy, sam decyduje o szczegółowej organizacji swojej administracji i uprawnieniach ciał administracyjnych. Najwyższą władzą kolegialną jest senat, który zatwierdza przepisy uniwersyteckie, plany pracy i budżet, określa wytyczne w zakresie wykorzystania środków etc. Zwykle senat także powołuje na stanowiska profesorskie oraz na wyższej rangi stanowiska urzędnicze. Senat, któremu przewodniczy rektor, składa się z przedstawicieli profesorów, pozostałych nauczycieli i pracowników badawczych oraz studentów, przy czym reprezentacja każdej z tych grup musi być mniejsza niż 50 proc. składu senatu. Nie więcej niż 1/3 składu senatu mogą stanowić osoby spoza uniwersytetu. Wprowadzono bardziej efektywny i przejrzysty system zarządzania polegający na przesunięciu uprawnień decyzyjnych z ciał kolegialnych do jednoosobowych. To samo dotyczy poziomu wydziałów i departamentów. Ciała kolegialne zajmują się raczej aspektami teoretycznymi i strategicznymi uczelni.

Rektor jest powoływany na 5-letnią kadencję przez kolegium wyborcze spośród kandydatów posiadających stopień doktora lub stanowisko profesora. Może nim również zostać wybrana osoba spoza uniwersytetu. Wydziałem oraz podobnymi jednostkami kieruje dziekan, a pozostałymi dyrektor, wybrani przez wieloosobowe ciało kolegialne danej jednostki spośród jej profesorów.

Administracja wspomnianego wyżej Uniwersytetu w Helsinkach składa się z kanclerza, rektora, 3 prorektorów, dyrektora administracyjnego i senatu. W skład 21-osobowego senatu wchodzą rektor i pierwszy prorektor, 9 profesorów, 3 nauczycieli akademickich i naukowców oraz 7 studentów. Głównym źródłem środków tego uniwersytetu jest budżet państwa. W 1999 r. łączne wydatki uniwersytetu wynosiły 2477 mln FIM (ok. 417 mln euro). Wydatki osobowe stanowiły 54 proc. tej sumy.

Przykładem uczelni technicznej jest Helsiński Uniwersytet Techniczny (HUT), kształcący w 2000 r. nieco poniżej 14 tys. studentów. Najwyższym kolegialnym ciałem administracyjnym jest Rada Uniwersytetu składająca się z 13 członków. Poza rektorem w jej skład wchodzą dwaj prorektorzy, 3 profesorów, 3 przedstawicieli pozostałych pracowników, 2 studentów oraz 2 osoby spoza uczelni, reprezentujące zewnętrzne grupy interesu.
W sierpniu 2000 r. rozpoczęto tworzenie Fińskiego Uniwersytetu Wirtualnego. Planuje się, że w 2004 r. wszystkie uniwersytety staną się członkami wirtualnej sieci uniwersyteckiej, która będzie oferować m.in. studia na stopnie akademickie przygotowane przez wszystkie uniwersytety członkowskie.

POLITECHNIKI

AMK tworzą nieuniwersytecki sektor wyższego szkolnictwa zawodowego, zbudowany w wyniku integracji pomaturalnych szkół zawodowych prowadzonych przez gminy. Podstawę prawną ich powołania stanowi ustawa o AMK z 1995 r. Są to więc uczelnie regionalne, prowadzone przez gminy, federacje gmin lub instytucje prywatne. W niektórych przypadkach, aby podkreślić niezależność AMK, władze lokalne powołały spółki z ograniczoną odpowiedzialnością do ich prowadzenia. Kształcenie w AMK jest oparte na potrzebach lokalnego biznesu i przemysłu. Z tego powodu dążą one do oferowania edukacji zawodowej prawie w każdej dziedzinie. Są to uczelnie o różnej wielkości, kształcące od 1 tys. do 8 tys. studentów. Administracja AMK jest prowadzona przez radę i prezydenta bądź rektora, a w razie potrzeby powołuje się także komitet konsultacyjny. O strukturze zarządzania decyduje sponsor. Rada i komitet konsultacyjny lub inne wieloosobowe ciało administracyjne gminnej lub prywatnej AMK może składać się z nauczycieli, innych pracowników, studentów, a ponadto, aby zwiększyć wpływ otoczenia zewnętrznego, również z przedstawicieli biznesu i przemysłu.

STUDIA I STUDENCI

W latach 90. opracowano głęboką reformę studiów, w celu stworzenia szerokich, elastycznych i kompatybilnych w skali międzynarodowej programów studiów. W większości dziedzin jednostki studiów tworzą większe moduły skonstruowane na trzech poziomach: studia podstawowe lub wprowadzające, pośrednie i zaawansowane. Studenci mają zwiększoną możliwość wyboru przedmiotów uzupełniających, mogą także odbyć część studiów w innym uniwersytecie fińskim lub zagranicznym. Prawie w każdej dziedzinie zreformowano strukturę stopni akademickich, wprowadzając obok stopnia masterin (magister) niższy stopień akademicki kandidaatin, odpowiadający poziomowi bachelor. Czas studiów mierzy się w punktach kredytowych. Jeden punkt p oznacza czas pracy, który student musi poświęcić na uzyskanie wymaganych celów (średnio 40 godz.). Uzyskanie stopnia kandidaatin wymaga zgromadzenia co najmniej 120 p, co odpowiada 3 latom pełnych studiów, a stopnia magistra 160-180 p. W praktyce średni czas studiów wynosi 6,5 roku. Na studiach medycznych, stomatologicznych i weterynaryjnych, które trwają regulaminowo 5-6 lat i wymagają zgromadzenia 200-250 p, nie wprowadzono niższego stopnia akademickiego.

Studia politechniczne trwają 3,5-4 lata (140-160 p), a dla położnych i kapitanów morskich 180 p. Studenci mają prawo do przekroczenia tego okresu o rok. Nauka jest bezpłatna. Uczelnie powinny utrzymywać bliską współpracę w dziedzinie badań z otoczeniem gospodarczo-społecznym. W 2000 r. przyjęto do AMK ok. 24 tys. studentów. Według wstępnych danych, w 2000 r. w uniwersytetach studiowało 157 195 osób, a w politechnikach 114 020.

W takich dziedzinach, jak np.: farmacja, medycyna, medycyna weterynaryjna, stomatologia i psychologia, absolwenci muszą mieć upoważnienie do uprawiania zawodu, przy czym w trzech ostatnich dziedzinach można uzyskać podyplomowy stopień zawodowy specjalisty.
Z chwilą uzyskania stopnia magistra, a w pewnych przypadkach w niektórych dziedzinach, np. w naukach przyrodniczych, stopnia kandidaatin, studenci mogą rozpocząć pracę nad doktoratem. W wielu dziedzinach w drodze do doktoratu jest oferowany wariantowy stopień lisensiaatti.
Kształcenie dorosłych organizują głównie uniwersyteckie ośrodki kontynuowania edukacji, w których rocznie kształci się 200 tys. osób, w tym 75 tys. to studenci uniwersytetu otwartego. Głównym celem powołania ośrodków jest stworzenie osobom o wykształceniu akademickim możliwości uaktualniania wiedzy oraz nabycia nowych umiejętności i kwalifikacji zawodowych.

PRACOWNICY AKADEMICCY

Warunki pracy i płace pracowników akademickich są uzgadniane co 2-3 lata w trakcie negocjacji zbiorowych pomiędzy 3 centralami związkowymi a organizacjami pracodawców sektora publicznego i prywatnego, w ramach Komisji Negocjacyjnej Sektora Publicznego. W przypadku nauczycieli akademickich zawierane porozumienia są obowiązujące w skali kraju i muszą być przestrzegane przez wszystkich pracodawców i pracowników. Inni pracownicy akademiccy, głównie pracownicy badawczy, reprezentowani przez lokalne stowarzyszenia, negocjują z konkretnym uniwersytetem. Stąd ich płace oraz warunki pracy różnią się pomiędzy uniwersytetami.

Pracowników akademickich w uniwersytetach można podzielić na trzy kategorie: nauczyciele akademiccy, pracownicy badawczy i pracownicy pomocniczy.

Kategoria „nauczyciele akademiccy” obejmuje 3 tradycyjne grupy nauczycieli: profesorowie, wykładowcy i asystenci. Wszyscy oni są uważani za urzędników państwowych. Do tej kategorii nie należy stanowisko docenta, zawierające pozwolenie nauczania w danym uniwersytecie i wynagradzane w zależności od liczby godzin zajęć dydaktycznych.

Grupa profesorów składała się do 1998 r. z profesorów i profesorów nadzwyczajnych, obecnie pozostali tylko profesorowie. Tradycyjnie profesorów zatrudniano na stałe, choć uczelnie zaczęły wprowadzać takie stanowiska na czas określony. W 1998 r. 33 proc. nowo mianowanych profesorów zatrudniano na stanowiskach tzw. profesorów tymczasowych.

Grupę wykładowców tworzą starsi wykładowcy, wykładowcy i młodsi wykładowcy. Wszyscy są zatrudniani na czas nieokreślony. Wykładowcy teoretycznie nie mają obowiązku prowadzenia badań. Muszą jednak prowadzić badania, aby awansować na stanowisko profesora.
Grupa asystentów obejmuje asystentów i starszych asystentów. Początkowo stanowisko asystenta było przeznaczone dla młodych naukowców, w celu szkolenia doktorskiego. Zarówno asystenci, jak i starsi asystenci są powoływani na czas określony, zwykle na okres 5 lat.

Obciążenie dydaktyczne nauczycieli akademickich nie jest ujęte w prawie. Od kilku lat funkcjonuje pojęcie całkowitego czasu pracy, który dla wszystkich pracowników akademickich wynosi 1600 godzin w roku.

Do najniższej kategorii należą nauczyciele zatrudnieni na pełnym etacie. Przed wprowadzeniem prawa do swobodnego dysponowania środkami na działalność dydaktyczną ich obciążenie dydaktyczne wynosiło 14 godzin tygodniowo. Najnowsza kategoria pracowników nauczających to nauczyciele uniwersyteccy. Są oni zatrudnieni na indywidualnym kontrakcie w danym uniwersytecie, a ich praca jest w pewnym sensie połączeniem pracy wykładowcy i nauczyciela na pełnym etacie.

Skład i struktura pracowników w AMK są inne niż w uniwersytetach. Nie ma stanowiska profesora, asystenta czy pracownika badawczego, a są nauczyciele wykładowcy i starsi nauczyciele. Różnica wynika z tradycji AMK oraz ich misji. Najbardziej prestiżowa kategoria nauczycieli AMK to starsi nauczyciele, którzy są odpowiedzialni za rozwój i kierowanie swoimi departamentami lub dziedzinami zawodowymi. Od nauczycieli politechnik wymaga się posiadania stopnia magistra, zaś od starszych nauczycieli stopnia podyplomowego. Od obydwu stanowisk wymaga się ponadto ukończenia studiów pedagogicznych i 3 lat doświadczenia zawodowego. Ostatnio politechniki zmierzają do rekrutowania na stanowiska dydaktyczne posiadaczy stopnia doktora lub lisensiaatti.

PROMOCJA

Formalnie kwalifikacje wymagane na niższych stanowiskach akademickich (pracownicy badawczy, asystenci i wykładowcy) to stopień magistra. W przypadku wyższych stanowisk (starszy pracownik badawczy, starszy asystent, profesor) wymaga się zwykle stopnia doktora. W praktyce trudno jest jednak strukturze kariery akademickiej przypisać formę drabiny. Może się ona składać z różnych ścieżek prowadzących z jednego stanowiska do drugiego. Kariera naukowa absolwenta uniwersytetu zaczyna się od stanowiska tymczasowego. Uzyskanie stanowiska zależy od sieci osobistych kontaktów, gdyż do projektów angażują ich szefowie, bez udziału ciał kolegialnych. Po kilku latach aktywnych badań jest się lepiej przygotowanym, aby ubiegać się o lepiej płatną pracę czy nawet zatrudnienie na stałe.

Właściwym problemem dla młodego naukowca jest zdobycie finansowania następnego projektu. Trzeba posiadać kredyty badawcze, aby przesunąć się z grupy stanowisk tymczasowych do grupy stanowisk stałych. Chociaż były próby stworzenia karier dydaktycznych, to jednak ścieżka dydaktyczna jest ściśle powiązana z badawczą, gdyż w obu przypadkach oceny są zdominowane przez publikacje naukowe. Większość środków finansowych dla młodych naukowców pochodzi ze źródeł zewnętrznych, które tworzą rynek kontraktów badawczych krótkoterminowych.
O karierze akademickiej można mówić w odniesieniu do stałych stanowisk. Jej rozwój zależy bardziej od własnej reputacji naukowej niż osobistych kontaktów i powiązań, chociaż te dwa aspekty są ze sobą połączone. Decyzję o promowaniu na wyższe stanowisko podejmuje zwykle wieloosobowe ciało kolegialne. W przypadku istnienia wakatu na stanowisku profesora, eksperci naukowi powołani przez radę wydziału (zarówno fińscy, jak i zagraniczni, zależnie od dziedziny) oceniają poziom naukowy kandydatów. W ten sposób powstaje lista rankingowa. Decyzję ostateczną podejmuje senat.

PŁACE

Płace i warunki pracy nauczycieli uniwersyteckich wynikają z ustaleń zawartych w czasie negocjacji zbiorowych, natomiast płace pracowników badawczych są negocjowane na poziomie uniwersytetu. W obydwu przypadkach pobory składają się z płacy podstawowej, dodatku za wysługę lat (dodatki są płacone po 3, 5, 8, 11, 15, 18 latach pracy) oraz premii za wyniki pracy w badaniach, w przypadku pracowników badawczych i młodszych nauczycieli uniwersyteckich, lub w badaniach i kształceniu podyplomowym w przypadku profesorów. Niżej podaję średnie płace brutto w 1997 r. w uniwersytetach, na poszczególnych stanowiskach, wyrażone w euro: profesorowie – 4145, profesorowie stowarzyszeni – 3295, wykładowcy – 2524, asystenci i starsi asystenci – 1889, nauczyciele pełnoetatowi – 1871, nauczyciele akademiccy średnio – 2646, pracownicy badawczy – 2014, pracownicy wspomagający – 1558.

ORGANIZACJE RZĄDOWE I POZARZĄDOWE

W 1996 r. ustanowiono Fińską Radę ds. Oceny Szkolnictwa Wyższego, jako ciało doradcze ministra edukacji, wspomagające wyższe uczelnie w zakresie samooceny. Rada składa się z 12 ekspertów powoływanych na 4-letnią kadencję. Większość członków Rady to nauczyciele szkół wyższych, przy czym studenci są również w niej reprezentowani.

Akademia Finlandii również działa pod egidą Ministerstwa Edukacji. Jej celem jest rozwijanie badań naukowych i ich wykorzystanie, promowanie współpracy międzynarodowej, doradzanie w sprawach polityki naukowej, alokacji środków na badania i w innych sprawach naukowych. Akademia jest głównym ciałem finansującym badania w uniwersytetach. Fundusze publiczne na działalność badawczo-rozwojową są przekazywane poprzez Centrum Rozwoju Techniki, które również odgrywa ważną rolę w zewnętrznym finansowaniu uniwersytetów.

Rada ds. Polityki Naukowej i Technicznej doradza rządowi i ministrom na temat kierunków i polityki naukowej i technicznej, rozwoju badań naukowych i kształcenia oraz uczestnictwa Finlandii w międzynarodowej współpracy naukowej i technologicznej. Przewodniczącym Rady jest premier rządu, a w jej skład wchodzą: minister odpowiedzialny za szkolnictwo wyższe i naukę, minister odpowiedzialny za przemysł, minister finansów, dwóch innych ministrów oraz 10 członków spoza rządu, będących ekspertami w dziedzinie badań.

W szkolnictwie wyższym Finlandii działa także konferencja rektorów, zwana Fińską Radą Rektorów Uniwersytetów, nie mająca umocowania w prawie o szkolnictwie wyższym. W ostatnich latach strategiczna pozycja Rady uległa znacznemu wzmocnieniu.

Ważną rolę w systemie szkolnictwa wyższego Finlandii odgrywają organizacje pracodawców i pracowników. Akademickie związki zawodowe, ze względu na zakres i rodzaj zagadnień, jakimi się zajmują, pełnią w znacznym stopniu również rolę stowarzyszeń zawodowych. Wskaźnik uzwiązkowienia jest bardzo wysoki. Do związków zawodowych należy 80 proc. profesorów i stanowi to najniższy wskaźnik wśród wszystkich grup zawodowych. Fińskie związki zawodowe nie są organizacjami politycznymi, lecz utrzymują związki z wieloma partiami.

FINANSOWANIE

W 1994 r. wprowadzono system finansowania oparty na realizacji zadań. Fundusze przydzielane są w postaci jednej puli i składają się ze środków na wydatki bieżące, inwestycje budowlane oraz środków specjalnych. Wydatki bieżące z kolei dzielą się na: finansowanie podstawowe, finansowanie oparte na podstawie osiągnięć oraz finansowanie projektów. Finansowanie podstawowe jest przeznaczone na wydatki stałe, czyli płace oraz utrzymanie obiektów i urządzeń. Stabilność finansowania jest ważnym celem finansowania podstawowego, którego poziom jest ustalany w umowach 3-letnich, co roku nowelizowanych. Od 1997 r. wprowadzany jest model finansowania oparty na algorytmie, zgodnie z którym finansowanie podstawowe jest przydzielane uczelniom na podstawie liczby nadanych stopni magistra i doktora, z uwzględnieniem kosztowego współczynnika wagi, zależnego od dziedziny studiów. Zgodnie z algorytmem, rozdzielono w 2001 r. 65 proc. finansowania podstawowego, a w r. 2002 i 2003 planuje się rozdzielić w ten sposób odpowiednio 90 proc. i 100 proc.

Udział w wydatkach bieżących środków przydzielonych na podstawie osiągnięć (nagroda za jakość i efektywność) wynosił w 1998 r. 2,2 proc. Kryteria stosowane przy ocenie wyników pracy obejmowały: ośrodki doskonałości, fundusze przyznane na podstawie czynników jakościowych, finansowanie zewnętrzne, wskaźniki zatrudnienia absolwentów, liczbę przyznanych stopni akademickich, kształcenie dorosłych, wymianę międzynarodową studentów i pracowników badawczych oraz innowacje.

AMK otrzymują prawie 100 proc. funduszy ze środków publicznych, przy czym 57 proc. środków finansowych pochodzi od państwa, a 43 proc. od władz lokalnych.

Publiczne wydatki Finlandii na edukację stanowią 6,6 proc. PKB, a całkowite 7,3 proc. Wydatki budżetowe na szkolnictwo wyższe w 1997 r. wynosiły 1,7 proc. PKB.

KONTROWERSJE I DALSZE REFORMY

Planuje się wprowadzenie – na razie pilotażowo, tylko w niektórych dyscyplinach, w niektórych AMK – wyższego stopnia, równoważnego stopniowi magistra. Propozycja spotykała się z silną opozycją, zwłaszcza ze strony uniwersytetów, które uważają, że drugi stopień może być wprowadzony tylko w tych dyscyplinach, które nie istnieją w uniwersytetach i powinien mieć bezpośredni związek z rynkiem pracy. Zdaniem uniwersytetów, wyższe stopnie w AMK nie powinny być mylone z uniwersyteckimi, gdyż spowodowałoby to tylko zaciemnienie struktury stopni w Finlandii.

System finansowania kosztów bieżących jest w dalszym ciągu rozwijany wspólnie przez Ministerstwo Edukacji i uniwersytety, by wzmocnić związek pomiędzy celami a dotacją budżetową i uprościć sposób oszacowania budżetu. Trwa także rozwój zasady finansowania opartej na algorytmie. Końcową modyfikację zaplanowano na rok 2003.

Dr Ryszard Mosakowski jest adiunktem Politechniki Gdańskiej i wiceprzewodniczącym Krajowej Sekcji Nauki NSZZ „Solidarność” oraz członkiem Rady Europejskiej Education International.

Komentarze