Niepokorny pan od przyrody

Gwiazdy i meteory

Posiadał niepospolity talent badawczy. Nie obawiał się wysuwania śmiałych i oryginalnych koncepcji.

Justyna Zinkiewicz

Niepokorna natura i potrzeba niezależności nie pozwoliły mu ukończyć szkoły. Uciekł z gimnazjum realnego w Równem. Był samoukiem. Czas spędzony w szkole pomógł mu jednak ukierunkować zainteresowania. Pod wpływem nauczyciela botaniki zainteresował się przyrodą. Przez kilka lat zbierał rośliny Humańszczyzny i na podstawie własnych obserwacji opublikował swoją pierwszą pracę naukową.

W 1887 r. wyjechał do Krakowa, ale z braku matury nie dostał się do szkoły wyższej. Został ogrodnikiem-laborantem przy katedrze botaniki u florysty-systematyka I.F. Schmalhausena. Pod jego okiem rozpoczął studia botaniczne. Wielokrotnie wyjeżdżał na terenowe badania florystyczno-faunistyczne południowej Rosji.

Kiedy w 1894 r. umarł Schmalhausen, Paczoski przeniósł się do Petersburga i został pomocnikiem kustosza tamtejszego ogrodu botanicznego. Latem wyjechał z ekspedycją gen. K. Żylińskiego na Polesie w celu zbadania zmian szaty roślinnej pod wpływem osuszania torfowisk. Wkrótce został asystentem katedry botaniki doświadczalnej stacji botaniczno-rolniczej w Wyższej Szkole Rolniczej w Dublanach pod Lwowem. W tym czasie krakowska Akademia Umiejętności zleciła mu badania florystyczne w różnych regionach kraju i za granicą. Dzięki temu ogłosił szereg prac, m.in.: Szkic flory i spis roślin zebranych we wschodniej Galicji, Bukowinie i Komitecie Marmaroskim na Węgrzech oraz Spis roślin zebranych na Podolu, w północnej Besarabii i koło Zdołbunowa na Wołyniu.

Od 1897 r. pracował w Urzędzie Ziemstwa Chersońskiego na stanowisku gubernialnego entomologa do zwalczania szkodników owadzich w rolnictwie. Realizował też nowy pomysł – utworzenie muzeum przyrodniczego. Sam zgromadził eksponaty zoologiczne i botaniczne, stworzył herbarium flory chersońskiej, liczące ok. 20 tys. arkuszy zielnikowych, i kolekcję karpologiczną, obejmującą ok. 400 gatunków, głównie chwastów. Przez wiele lat był kierownikiem założonego przez siebie muzeum.

Badania florystyczne na stepach południowo-zachodniej Rosji i na Krymie oraz liczne prace zoologiczne i zoogeograficzne zaowocowały wydaniem trzytomowego dzieła Opisanie rastilel’nosti Chersonskoj guberni (Chersoń 1915-27). Dostał za nie nagrodę moskiewskiego towarzystwa przyrodniczego i tytuł „najlepszego znawcy flory stepów ukraińskich”. Spośród prac zoologicznych największe znaczenie miały publikacje ornitologiczne o występowaniu i gospodarczym znaczeniu ptaków w guberni chersońskiej. Na podstawie badań jakości pokarmu w żołądkach i wolach 200 gatunków ptaków, opisał ich znaczenie w zachowaniu równowagi biologicznej. W latach 1918-22 był profesorem politechniki i prowadził pierwsze w świecie wykłady z fitosocjologii. Wydał także pionierski podręcznik z tej dziedziny. Później krótko pracował jako kierownik mającego 14 tys. hektarów rezerwatu stepowego Askania Nowa w guberni taurydzkiej.
W 1923 r. wrócił do Polski i został kierownikiem naukowym rezerwatu w Puszczy Białowieskiej (dziś Park Narodowy). Prowadził tam badania nad lasami. Za dzieło Lasy Białowieży otrzymał nagrodę Instytutu Popierania Nauki Kasy im. J. Mianowskiego. Sprzeciwiając się dewastacyjnej gospodarce leśnej firmy handlowej „Century”, wszedł w konflikt z Dyrekcją Lasów Państwowych. Zwolniono go bez wypowiedzenia w 1928 r. Wtedy był już etatowym profesorem zwyczajnym systematyki i socjologii roślin Uniwersytetu Poznańskiego. Ale jego niepokorna natura nie pozwoliła na spokojną pracę. Został zwolniony przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego za podpisanie tzw. protestu brzeskiego. Decyzji tej nie można było zmienić, więc uniwersytet mianował Paczoskiego adiunktem przy Zakładzie Biologii Ogólnej.

Po utracie katedry kupił gospodarstwo rolne w Sierosławiu koło Poznania i przekształcił je w placówkę sadowniczą. Prowadził tam obserwacje nad ekologią drzew owocowych i szkodami mrozowymi. W czasie okupacji Niemcy wywłaszczyli Paczoskiego, a sad przekształcili w placówkę doświadczalną niemieckiego uniwersytetu w Poznaniu. Paczoski dostał nakaz prowadzenia badań, a z jego rodziny zrobiono pracowników fizycznych. Powstały wtedy ostatnie prace, których powojennego wydania uczony już nie doczekał. Zmarł na atak serca, gdy dowiedział się o pobiciu jego wnuka przez Niemców. Dzięki Polskiemu Towarzystwu Botanicznemu jego ciało przeniesiono w 1959 r. na Cmentarz Zasłużonych w Poznaniu.

Paczoski był jednym z najwybitniejszych polskich biologów przełomu XIX i XX wieku. Posiadał niepospolity talent badawczy. Nie obawiał się wysuwania śmiałych i oryginalnych koncepcji. O międzynarodowym uznaniu świadczą m.in. nowe gatunki roślin, nazwanych jego imieniem, jak: Corydalis paczoski w rodzinie Papaveraceae lub Centaurea paczoski w rodzinie Compositae. Przede wszystkim jednak był twórcą socjologii roślin – fitosocjologii, która rozwinęła się dopiero wiele lat później. Jest to nauka o życiu zespołów roślinnych i wzajemnym wpływie tych formacji i środowiska. Opracował także oryginalną teorię pantypizmu, mówiącą, że nowe gatunki mogą powstawać naraz na całym obszarze zasięgu gatunku, a nie tylko w jednym miejscu, skąd rozchodziłyby się drogą migracji. Paczoski był członkiem licznych towarzystw naukowych (m.in. członkiem korespondencyjnym PAU). W 1926 roku Uniwersytet Poznański nadał mu tytuł doktora filozofii honoris causa, a w 1937 Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie – doktora nauk leśnych honoris causa.

Komentarze