Szansa dla polskiej nauki

Życie akademickie

Zadaniem programów ramowych jest: ustalenie celów 
naukowych i technologicznych, które mają być osiągnięte przez działania w zakresie B+R i odpowiadających 
im priorytetów, określenie zakresu tych działań, ustalenie ogólnej maksymalnej wielkości i szczegółowych zasad 
finansowego udziału Unii w programie ramowym i podziału środków między poszczególne działania.

Iwona Nowicka

W krajach członkowskich Unii Europejskiej polityka badawczo-rozwojowa znajduje się w centrum uwagi polityki społeczno-gospodarczej. Celem UE jest umacnianie podstaw naukowych i technicznych przemysłu europejskiego oraz dążenie do tego, by stał się on bardziej konkurencyjny w wymiarze międzynarodowym, oraz wspomaganie wszelkiej działalności badawczej uznanej za konieczną na podstawie całego Traktatu o Wspólnocie Europejskiej, a zgodnie z art. 130 H: Wspólnota i państwa członkowskie koordynują swoją działalność w zakresie badań i rozwoju technicznego, tak by zapewnić wzajemną spójność polityk krajowych z polityką Wspólnoty.

Wspólnoty Europejskie od 1984 r. ustanawiają tzw. programy ramowe, których pełna nazwa brzmi Programy Ramowe Badań, Rozwoju Technicznego i Prezentacji Unii Europejskiej. Celem tych, trwających zwykle 4 lata, programów jest wzmocnienie powiązań nauki z przemysłem i transferu technologii, co ma spowodować zwiększenie konkurencyjności gospodarki UE głównie względem gospodarki Stanów Zjednoczonych i państw Dalekiego Wschodu. Cele te realizowane są poprzez finansowe wsparcie wspólnych, międzynarodowych przedsięwzięć jednostek naukowych i przemysłu.

CELE I PRIORYTETY

Program ramowy oznacza zbiór tematów działalności naukowo-badawczej i technicznej finansowanych przez UE w szeregu dziedzin ukierunkowanych pod względem zakresu i treści, przewidzianych do wykonania w określonym przedziale czasu, który jest realizowany jako seria programów szczegółowych. Przygotowywany jest przez Komisję Europejską i zatwierdzany wspólnie przez Radę i Parlament Europejski.

Według art. 130 J, zadaniem programów ramowych jest: ustalenie celów naukowych i technologicznych, które mają być osiągnięte przez działania w zakresie B+R i odpowiadających im priorytetów, określenie zakresu tych działań, ustalenie ogólnej maksymalnej wielkości i szczegółowych zasad finansowego udziału Unii w programie ramowym i podziału środków między poszczególne działania.

Program ramowy ma charakter planu działań w zakresie B+R i może być zmieniony lub uzupełniony decyzją Rady Unii i Parlamentu Europejskiego na wniosek Komisji Europejskiej. Strukturę programów ramowych tworzą głównie programy szczegółowe, z których każdy obejmuje obszerny i zróżnicowany obszar tematyczny. Podczas trwania programu ramowego, w jego programach szczegółowych ogłaszane są konkursy wniosków o dofinansowanie przedsięwzięć mieszczących się w jasno sprecyzowanych liniach programowych. Po upłynięciu terminu składania wniosków w danym konkursie zostają one poddane ocenie formalnej pod względem kompletności. Następnie wnioski oceniane są pod względem merytorycznym przez ekspertów Komisji, którzy uwzględniają następujące kryteria: znaczenie przedsięwzięcia w odniesieniu do celów priorytetów programu i linii programowych, europejski wymiar przedsięwzięcia, jego przemysłowe znaczenie, jakość i innowacyjność, sposób wykorzystania wyników badań i prac badawczo-rozwojowych, kompleksowość i realność planu prac, sprawność zarządzania projektem i jego koordynacji, a także doświadczenie i umiejętności partnerów konsorcjum oraz czas trwania przedsięwzięcia i jego koszty.

Warunkiem uczestnictwa w programie ramowym jest zapłacenie składki członkowskiej do jego budżetu, która stanowi 5-7 proc. rocznych wydatków na naukę w danym kraju. Programy ramowe otwarte są dla wszystkich jednostek posiadających osobowość prawną, utworzonych w 15 krajach członkowskich UE, krajach stowarzyszonych z programem oraz z krajów trzecich (na specjalnych warunkach), które zaangażowane są w badania lub rozpowszechnianie i zastosowanie rezultatów badań. Są to m.in.: firmy przemysłowe i handlowe, uczelnie, jednostki rozwojowo-badawcze, instytuty naukowe, instytucje rozpowszechniania technologii, stowarzyszenia, izby gospodarcze, fundacje, jednostki władzy samorządowej.

Przedsięwzięcia realizowane są przez konsorcja, w skład których wchodzić musi co najmniej jedna jednostka naukowa. Pożądany jest również udział partnerów z przemysłu. W celu szybszej integracji gospodarki Unii partnerzy muszą pochodzić z co najmniej dwóch krajów. Przedsięwzięcia powinny zawierać elementy badań naukowych lub prac badawczo-rozwojowych, lecz muszą prowadzić do komercyjnego wdrożenia nowego produktu, technologii lub usługi, które samo nie jest jednak finansowane w ramach przedsięwzięcia. Dofinansowaniem Komisji może zostać objętych do 50 proc. rzeczywistych kosztów poniesionych na realizację przedsięwzięcia przez partnera przemysłowego i 100 proc. dodatkowych kosztów związanych z udziałem w przedsięwzięciu, ponoszonych przez partnera będącego jednostką naukową.

Pierwszy Program Ramowy (1984--87) miał na celu skoncentrowanie wspólnotowej działalności badawczej i odpowiadał finansowaniu 3,7 mld ecu. Drugi Program Ramowy (1987-91) zmierzał do opracowania technologii przyszłości, szczególnie w sferze technologii informacyjnych i elektroniki oraz technologii materiałowych i przemysłowych, a koszty jego realizacji wyniosły 5,4 mld ecu. Trzeci Program Ramowy (1990-94) był kontynuacją programów poprzednich, promując szczególnie wymianę pracowników i rozpowszechnianie uzyskanych wyników badań, zrealizowany na kwotę 6,6 mld ecu. Czwarty Program Ramowy (1994-98), odpowiadający finansowaniu 13,1 mld ecu, obejmował: rozwój nauki i techniki pod kątem potrzeb przemysłu i poprawy warunków życia, zwiększenie zakresu współpracy, poprawę koordynacji badań oraz wykorzystania ich wyników, działania na rzecz polityki UE w innych sektorach, jak: transport, energetyka, ochrona środowiska.

Uczeni polscy mogli uczestniczyć w poszczególnych projektach wybranych programów badawczych, realizowanych w ramach programów ramowych 1-4 (szczególnie w 4. PR). Nie mogli jednak otrzymywać dofinansowania badań z budżetu tych programów, jak również byli zobowiązani do pokrywania części kosztów administracyjnych. W tej sytuacji trudno się dziwić małemu zainteresowaniu polskiego środowiska naukowego uczestnictwem w projektach UE.

PIĄTY PROGRAM RAMOWY

Struktura 5. PR była przedmiotem kilkuletnich dyskusji i prac przygotowawczych w ramach Komisji Europejskiej. Od chwili jego powołania 9 kwietnia 1997 roku w 5. PR dokonano szeregu zmian i poprawek w treści oraz budżecie. Ostatecznie przyjęto budżet programu na lata 1999-2002 w wysokości ponad 14 mln euro.

Końcowa wersja 5. PR przewidziała utworzenie 4 programów tematycznych: Jakość życia i zarządzanie żywymi zasobami, Tworzenie przyjaznego społeczeństwa informacyjnego, Promocja konkurencyjnego i zrównoważonego wzrostu oraz Energia, środowisko i zrównoważony rozwój; 3 programów horyzontalnych – zbierających instrumenty wspierające realizację polityki naukowej, innowacyjnej oraz uzupełniających pierwszy rodzaj programów, na które składają się: Utwierdzanie międzynarodowej roli badań Wspólnoty, Promocja innowacji i zachęcanie do udziału małych i średnich przedsiębiorstw, Poprawa ludzkiego potencjału badawczego i socjoekonomicznej podstawy wiedzy oraz akcje bezpośrednie prowadzone przez Wspólne Centrum Badawcze i wspomagające wszystkie inne programy.

Strategicznym celem 5. PR była pomoc społeczeństwu Europy we wkroczeniu w XXI wiek w sytuacji możliwie najwyższego poziomu rozwoju wszystkich dziedzin życia społecznego. Jego zadaniem była koordynacja badań w Europie z działaniami prowadzącymi do osiągnięcia głównych celów społecznych i ekonomicznych, interdyscyplinarność badań, silna współpraca międzynarodowa oraz konkurencyjny charakter badań w stosunku do gospodarki amerykańskiej i japońskiej.

Otwarcie 5. PR wprowadziło zasadniczą i znaczącą zmianę w świecie polskiej nauki, gdyż w wyniku pozytywnie zakończonych negocjacji Polska stała się w sierpniu 1999 r. krajem stowarzyszonym z tym programem. Oznaczało to, że zyskaliśmy pełne prawa uczestnictwa i otrzymywania dofinansowania na zasadach, jakie obowiązują kraje członkowskie UE. Pociągało to za sobą konieczność wniesienia do wspólnego budżetu, podobnie jak inne kraje, składki członkowskiej, ustalanej odrębnie przez Komisję Europejską na podstawie aktualnej wielkości PKB Polski i krajów UE. W tej sytuacji oczekiwania społeczne wiązały się z odpowiednio licznym udziałem polskich ośrodków badawczo-rozwojowych i firm innowacyjnych w 5. PR i uzyskaniem znaczących środków wspomagających polskie badania i rozwój technologii.

Rezultaty udziału Polski w 5. PR okazały się zadowalające. Chociaż nie można sporządzić pełnego zestawienia finansowego ze względu na niezakończone jeszcze niektóre konkursy, tabela 1 pokazuje znaczący udział polskiej nauki w tym programie.

Pełna składka członkowska Polski w 5. PR wyniosła ok. 171 mln euro, z czego 96 mln zapłacił budżet państwa, a resztę pokrył fundusz Phare. Oczekiwane dofinansowanie z UE dla polskich uczestników, jak widać z przedstawionych danych, wynosi 150,1 mln euro. Spodziewany współczynnik zwrotu wkładu wynosi zatem ok. 88 proc. w odniesieniu do całego wkładu oraz ok. 156 proc. w odniesieniu do tej jego części, który został wpłacony z budżetu.

SZÓSTY PROGRAM RAMOWY

26 czerwca 2002 r. w Luksemburgu Rada i Parlament UE przyjęły dokumenty zatwierdzające strukturę, zasady finansowania i uczestnictwa, a także tematykę 6. Programu Ramowego na lata 2003-06. Głównym celem tego programu, w odróżnieniu od poprzednich programów ramowych, jest zwiększenie konkurencyjności gospodarki UE w stosunku do innych regionów świata poprzez utworzenie tzw. Europejskiej Przestrzeni Badawczej (European Research Area – ERA). Realizacja założeń ERA ma prowadzić do sytuacji, w której oparta na doskonałości, konkurencyjności i innowacyjności nauka europejska promować będzie lepszą współpracę i koordynację pomiędzy odpowiednimi podmiotami na wszystkich poziomach ich działania. W skład 6. PR wchodzą trzy programy szczegółowe: Integracja i wzmocnienie Europejskiej Przestrzeni Badawczej, Strukturyzacja Europejskiej Przestrzeni Badawczej, Wzmocnienie fundamentów Europejskiej Przestrzeni Badawczej.

Do priorytetowych należy siedem obszarów badawczych: genomika i biotechnologia w służbie medycynie; technologie społeczeństwa informacyjnego; nanotechnologie, inteligentne materiały, nowe procesy produkcyjne; aeronautyka i przestrzeń kosmiczna; jakość i bezpieczeństwo żywności; zrównoważony rozwój, globalne zmiany i ekosystemy; obywatele i system rządzenia w europejskim społeczeństwie opartym na wiedzy.

6. PR realizowany będzie poprzez tradycyjne instrumenty wykorzystywane przy poprzednich programach oraz poprzez trzy nowe instrumenty: projekty zintegrowane, sieci doskonałości oraz udział w krajowych programach realizowanych wspólnie. Całkowity budżet 6. PR wynosi 17,5 mld euro, czyli o 17 proc. więcej niż budżet 5. PR, co stanowi blisko 4 proc. rocznego budżetu UE oraz ponad 4 proc. wszystkich wydatków ponoszonych na badania i rozwój w krajach członkowskich.

Polska w 2002 r. została państwem stowarzyszonym z 6. PR. W związku z udziałem w tym programie podejmuje dwie inicjatywy: dołączenia do istniejących projektów i do funkcjonujących od dawna europejskich zespołów badawczych (Unia zaakceptowała łącznie 172 polskie zespoły) oraz umocnienia i rozwijania od niedawna działających u nas centrów doskonałości, tj. zespołów wysokiej kompetencji, ocenianych przez unijnych ekspertów i finansowanych dodatkowo z unijnych środków. W ramach tego projektu Polska zgłosiła 246 centrów, z czego dofinansowanie otrzyma 85.

W polskim planie integracji z UE w dziedzinie nauki na lata 2003-06, poza współtworzeniem ERA, zawarto zapisy o restrukturyzacji i rozwoju potencjału badawczego, rozwoju infrastruktury badawczej, budowaniu społeczeństwa informacyjnego w Polsce, transformacji polityki badawczej i innowacyjnej, rozwoju kształcenia ustawicznego oraz o wykorzystaniu w polskiej gospodarce wiedzy i innowacyjności. 6. PR staje się więc ogromną szansą dla Polski na uzyskanie dużo lepszych rezultatów niż w zakończonym niedawno 5. PR.

KOMITET BADAŃ NAUKOWYCH

Komitet Badań Naukowych, jako organ administracji państwowej rozdzielający środki budżetowe na naukę, od początku wspierał udział polskich jednostek naukowych i badawczo-rozwojowych w 5. PR i prowadził szeroko zakrojoną akcję promocyjną programu. Politykę tę kontynuuje Ministerstwo Nauki i Informatyzacji, które powstało 1 kwietnia 2003 r. w wyniku zniesienia urzędu Komitetu Badań Naukowych, wspierając polskie uczestnictwo w 6. PR.

KBN rozpoczął starania o przystąpienie do 5. PR już w 1997 r. Zakończyły się one przyjęciem Polski jako państwa stowarzyszonego z programem w 1999 r. Jednocześnie KBN wynegocjował z Komisją Europejską malejącą redukcję składki w poszczególnych latach trwania programu (wpłata 40 proc. składki w roku 1999, 60 proc. w roku 2000, 80 proc. w roku 2001 i 100 proc. w roku 2002) oraz możliwość częściowego pokrycia jej z przyznanych Polsce środków Phare. W październiku 2002 r. podpisano w Brukseli memorandum dotyczące stowarzyszenia Polski z 6. PR, które uwzględnia również wynegocjowaną przez nasz kraj redukcję składki wpłacanej do budżetu tego programu o 30 proc. w roku 2003 i o 20 proc. w roku 2004.

Jednostki, które realizowały przedsięwzięcia dofinansowane z 5. PR, mogły ubiegać się o dodatkowe dofinansowanie z KBN w ramach wymaganego wkładu krajowego do tych przedsięwzięć. Z początkiem 2003 r. KBN zaprosił również do składania wniosków o dofinansowanie działań wspomagających przygotowanie do uczestnictwa w 6. PR. Wnioski o przyznanie środków finansowych na udział w specjalnym programie badawczym powinny być składane w Ministerstwie Nauki i Informatyzacji zgodnie z treścią „rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Badań Naukowych z dnia 30 listopada 2001 r. w sprawie kryteriów i trybu przyznawania i rozliczania środków finansowych ustalanych w budżecie państwa na naukę” (DzU nr 146, poz. 1642). Wniosek o przyznanie środków finansowych na udział w programie ramowym, w formie dotacji, może złożyć jednostka w nim uczestnicząca lub prowadząca prace wspomagające przystępowanie lub realizowanie poszczególnych zadań w ramach tych programów, w tym także jednostka koordynująca działania innych jednostek.

Składany wniosek powinien zawierać: informację o programie, w którym uczestniczy jednostka, wykaz i opis zadań przewidzianych do realizacji, z wyodrębnieniem zadań finansowanych ze środków własnych, kopię dokumentu Komisji Europejskiej będącego podstawą udziału jednostki w programie, informację o planowanych kosztach zadań i źródłach ich finansowania, informacje o jednostce i o składzie zespołu wykonującego zadania.

Wnioski o przyznanie dotacji na udział w specjalnym programie badawczym składa się w ciągu całego roku. Komitet uchwala zgodę na finansowanie lub dofinansowanie udziału jednostki w programie przez cały planowany okres jego realizacji oraz przyznaje jednostce odpowiednią dotację na okres nie dłuższy niż cztery lata. Jednostka, która otrzymała powyższą dotację, przesyła Komitetowi informację o sposobie wykorzystania tej dotacji albo zwraca niewykorzystane środki.

W związku z uczestnictwem Polski w 5. PR KBN w latach 1999-2002 dofinansowywał: projekty realizowane w ramach 5. PR, koszty kontynuowania współpracy z partnerami zagranicznymi lub koszty ponownego przygotowania wniosków do 5. PR (15 tys. zł), część kosztów ponoszonych przez koordynatorów projektów na prace przygotowawcze, a w szczególności na przygotowanie ponownego wniosku do 5. PR (30 tys. zł lub 20 tys. zł dla centrów doskonałości), wkład, czyli składkę członkowską Polski do 5. PR, Krajowy Punkt Kontaktowy, regionalne i branżowe punkty kontaktowe 5. PR.

Szczegółowe dane dotyczące liczby decyzji i ogółu dofinansowania ze środków finansowych na udział w specjalnym programie badawczym w latach 1999-2002 przedstawia tabela 2.
KBN na przestrzeni lat 1999-2002 dofinansowywał coraz więcej projektów i refundował w większym stopniu udział polskich zespołów badawczych w 5. PR. Środki budżetowe wydatkowane na ten cel znacznie wzrastały w kolejnych latach, co dowodzi zwiększającego się zainteresowania polskich naukowców udziałem w programach ramowych, współpracą z europejskimi jednostkami naukowymi oraz możliwością zdobycia środków finansowych na badania naukowe z funduszy UE.

Uczestnictwo Polski we wspólnych inicjatywach w zakresie rozwoju badań naukowych daje nadzieję, że staraniom o członkostwo w UE towarzyszyć będzie korzystanie z doświadczeń rozwiniętych krajów europejskich, uzyskanie finansowego wsparcia oraz określenie konkretnej polityki naukowej, badawczej i rozwojowej naszego państwa.

Mgr Iwona Nowicka, pracownik Uniwersytetu warszawskiego, pracuje jako specjalista w Ministerstwie Nauki i Informatyzacji.

Komentarze