Botanik, który był humanistą

Gwiazdy i meteory

Wśród obcych uczonych wezwanych z Zachodu do naszego kraju jednym z najwybitniejszych był Ludwik Henryk 
Bojanus. Nazwisko jego trwale jest związane 
z dziejami anatomii i zoologii w Polsce, w szczególności 
zaś z dziejami Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego.
Zygmunt Fedorowicz, Ludwik Henryk Bojanus, 
„Memorabilia Zoologica”, 1958, z. 1

Monika Szabłowska

Związki Ludwika Henryka Bojanusa z nauką polską datują się na lata 1806-24. W tym czasie Alzatczyk, rozkochany w rodzimym Wielkim Księstwie Helskim, wróg Francuzów, wierny sługa cara, dokonał rewolucji, która zagwarantowała mu miejsce w gronie najwybitniejszych uczonych. Początek jego kariery w Uniwersytecie Wileńskim był błahy. Pewnego dnia w darmsztadzkiej gazecie przeczytał ogłoszenie o wolnym miejscu profesora w katedrze „bydlęcego leczenia”. Bojanus zgłosił się natychmiast, a rada uniwersytetu obrała go na profesora w 1804 r. Przez 18 lat uczony rozsławił uniwersytet nie tylko dzięki swojej pracy, lecz i poprzez stworzenie kolekcji zwierząt i ptaków (ok. 1650 okazów). Pierwszy założył naukowy gabinet zoologiczny w Polsce, umożliwiający badania na poziomie uniwersyteckim.

Bojanus urodził się 16 lipca 1776 r. w Bousville, jako syn urzędnika zarządu lasów książęcych. W kilkanaście lat później przeprowadził się z rodzicami do Darmstadtu, uciekając przed armią francuską. Był protestantem, zawsze uważał się za Niemca, choć biegle władał zarówno językiem niemieckim, jak i francuskim (prócz tego wszyscy zachwycali się jego płynną i wspaniałą łaciną).

Studiował medycynę w uniwersytecie w Jenie, gdzie w 1797 r. otrzymał stopień doktora medycyny i chirurgii. Potem wyjechał do Wiednia. Tam pogłębiał swoją wiedzę jako asystent Jana Piotra Franka, zetknął się również z Franciszkiem J. Gallem, twórcą frenologii, od którego uczył się kraniologii i metod badania mózgu. W 1890 r. wraca do Darmstadtu, gdzie przez 2 lata odbywa praktykę lekarską. Jednak natura badacza ciekawego świata i wiedzy skłania go do kolejnych podróży, uzupełniających jego wiedzę. Studiował w Niemczech, Anglii i Danii oraz anatomię porównawczą u G. Cuviera w Paryżu. W Wiedniu poślubił Wilhelminę Roose, córkę pastora kopenhaskiego, wierną towarzyszkę życia, wspomagającą go w badaniach naukowych.

20 maja 1806 r. Bojanus przybył do Wilna. Jego wykłady z anatomii zwierząt domowych oraz weterynarii, a potem ogólnej anatomii porównawczej, przyniosły mu szybko rozgłos. Gdy w 1812 r. wojska napoleońskie wkroczyły do miasta, Bojanus wyjechał do Petersburga. Czyn ten różnie był oceniany przez polskich współpracowników uczonego. Jest on (wyjazd) tylko wyrazem właściwego Niemcom lojalizmu wobec państwa rosyjskiego, którego byli urzędnikami – napisał po latach jeden z uczniów Bojanusa A.F. Adamowicz, choć głosy krytyki były mocniejsze niż by się spodziewano. W 1814 r. Bojanus został członkiem korespondencyjnym Petersburskiej Akademii Nauk. W tym też roku powrócił do Wilna i rzucił się w wir pracy. Jego dorobek doceniła Cesarska Akademia Leopolda-Carola w Bonn, która w 1816 r. nadała mu „przydomek uczonego” Campera, a w 1818 r. Królewskie Towarzystwo Doskonalenia Weterynarii w Kopenhadze uczyniło go swoim członkiem. W tym samym roku Wyższa Szkoła Weterynarii w Berlinie proponuje mu stanowisko profesora i dyrektora, Bojanus jednak je odrzuca, tak jak kilka lat potem w 1822 r. odmówił Adamowi ks. Czartoryskiemu przyjęcia stanowiska rektora Uniwersytetu Wileńskiego.

Bojanus cały czas zajmuje się anatomią, to właśnie w tym okresie powstaje jego najsłynniejsze dzieło o anatomii żółwia. Ponoć powstało i drugie, dotyczące anatomii owcy, z 600 własnoręcznymi rysunkami badacza, lecz zaginęło ok. 1841 r. Bojanus był nie tylko znakomitym anatomem. Jego miłość do Uniwersytetu w Wilnie nie ograniczała się do pracy badawczej. Przekazał uczelni swój ogromny księgozbiór, postulował utworzenie drukarni akademickiej, przyspieszenie nadawania stopni profesorskich oraz złożył projekt reformy uniwersytetu (zatwierdzony w 1822), który przyczynił się do przebudowy systemu studiów, a także wprowadził nowy podział katedr.

W życiu badacza niemałą rolę odegrała też sztuka, a ściślej mówiąc malarstwo. Był człowiekiem utalentowanym, co umożliwiało mu wykonanie własnoręcznych ilustracji do książek. W 1817 r. miał nawet w uniwersytecie wykład o sztuce litograficznej. A gdy okazało się, że istnieją duże problemy z wydaniem jego dzieła o anatomii żółwia, sam zbudował prasę do odbijania sztychów oraz sporządzał farby do druku.

Mało kto wie, iż to właśnie Bojanus stworzył nowy tornister dla żołnierzy, za co car Aleksander I podarował mu pierścień, doceniając wynalazek uczonego.

Bojanus porównał układ mięśniowy konia z układem mięśniowym człowieka, dając w ten sposób początek miologii porównawczej. Był prekursorem idei ewolucjonizmu, porównując narządy oraz funkcje wszystkich grup istot organicznych od roślin zacząwszy, a skończywszy na człowieku, wskazał na związki i stopniowe doskonalenie się budowy poszczególnych narządów.

Z powodu choroby w 1824 r. Bojanus opuścił Wilno i wrócił do Darmstadtu. Nigdy już nie zobaczył ukochanego miasta.

Komentarze