Zaczarowany świat kultury ludowej

Okolice nauki

Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie to miejsce niezwykłe 
nie tylko ze względu na bogactwo i różnorodność posiadanych zbiorów. 
Dzięki jego działalności możemy poznać ginącą tradycję polskiej kultury.

Monika Szabłowska

  Świadomość potrzeby gromadzenia oraz badania kultury ludowej narodziła się w Polsce w XIX w. Pierwsi etnografowie spisywali pieśni, podania ludowe, bacznie przyglądali się obrzędom chłopskim, starali się jak najdokładniej opisać tradycję ludową, jej specyfikę, a także rozwój. Stało się bowiem oczywiste, iż poznanie ludowej obyczajowości pozwala zrozumieć mentalność społeczności wiejskiej, występujące w niej relacje międzyludzkie oraz stosunek do otaczającego ją świata.

Ważnym czynnikiem oddziałującym na przebieg polskich badań folklorystycznych było to, iż Polska nie istniała jako państwo na mapach politycznych Europy. Dlatego ówcześni naukowcy poprzez swoją pracę i jej popularyzowanie potwierdzali to, co dziś nazywa się tożsamością kulturową narodu.

Z KART HISTORII

Nazwisko Seweryna Udzieli, nauczyciela szkół ludowych w Galicji, na trwałe wpisało się w historię polskich badań etnograficznych. Choć był etnografem-amatorem, olbrzymia miłość do rodzimego folkloru sprawiła, że jego działalność na rzecz badań i popularyzacji tradycji ludowej wykroczyła poza granice ukochanego Krakowa. Udziela współpracował z Akademią Umiejętności, był jednym z inicjatorów założonego w 1895 r. Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wspólnie z profesorami Uniwersytetu Jagiellońskiego: Julianem Talko Hryncewiczem, wybitnym polskim antropologiem oraz Franciszkiem Bujakiem zainicjowali powołanie w 1911 r. Towarzystwa Muzeum Etnograficznego. Członkami Towarzystwa byli m.in.: Jan Czekanowski, Stanisław Estreicher, Bronisław Piłsudski, Eugeniusz Romer i Jan Łoś. Seweryn Udziela pragnął, by w Krakowie powstało muzeum pozwalające na zobrazowanie polskich tradycji ludowych. To właśnie jego zbiory, wraz z biblioteką i archiwaliami, stały się podstawą Muzeum Etnograficznego, którego został pierwszym dyrektorem. Oficjalne otwarcie placówki odbyło się 19 lutego 1911 r. w budynku przy ul. Studenckiej 9. W latach 1913-39 muzeum mieściło się w siedzibie dawnego seminarium duchownego św. Michała na Wawelu. To miejsce nobilitowało nie tylko uczonych, zbiory, lecz przede wszystkim potwierdzało, jak ważna jest praca etnografów, którzy obok zbiorów królewskich kładli chłopskie chusty, sukmany czy ikony huculskie.

Po śmierci Seweryna Udzieli dyrektorem muzeum został Tadeusz Seweryn. Stworzył on odrębny oddział poświęcony kulturze ludowej Ziemi Krakowskiej. Wybuch II wojny światowej przerwał działalność placówki. Decyzją władz niemieckich muzeum przestało istnieć. Jednak los okazał się łaskawy. Dzięki ogromnemu poświęceniu i zaangażowaniu pracowników, z ponad 20 tys. eksponatów tylko ok. 1200 uległo zniszczeniu lub zostało skradzione. Po zakończeniu wojny, mimo wysiłków i starań prof. Seweryna, muzeum nie odzyskało swojej dawnej siedziby. Obecnie zajmuje ono dwa budynki: od 1948 r. dawny ratusz na Kazimierzu przy placu Wolnica 1 oraz od 1986 r. Dom Esterki przy ul. Krakowskiej 46.
Od 1991 r. dyrektorem Muzeum Etnograficznego jest mgr Maria Zachowska.

DZIEDZICTWO KULTUROWE

Podstawą działalności Seweryna Udzieli było gromadzenie, opracowanie naukowe oraz upowszechnienie i udostępnienie szerokiemu kręgowi odbiorców wiedzy dotyczącej polskiej tradycji ludowej. Dzięki darom i depozytom ofiarowanym przez osoby prywatne, instytucje, a także własne zakupy, zbiory powiększały się z roku na rok. Powołano również Wydawnictwo Muzeum Etnograficznego, które publikowało własne prace (w okresie międzywojennym ukazało się 10 tomów).

Jednak muzealne zbiory nie ograniczały się wyłącznie do polskiej kultury ludowej. Już w 1914 r. w skład stałej ekspozycji weszły zbiory litewskie, wschodniosłowiańskie oraz eksponaty prezentujące kulturę krajów pozaeuropejskich. W 1914 po raz pierwszy do ekspozycji stałej włączono eksponaty prezentujące etnografię ludów Azji, Afryki i Ameryki. Zbiory te powstały dzięki darom polskich podróżników i zesłańców: Benedykta Dybowskiego (badacza wschodniej Syberii) i Stefana Szolc Rogozińskiego (organizatora pierwszej polskiej wyprawy naukowo-badawczej do Afryki Równikowej). Później do zbiorów muzealnych trafiły m.in. kolekcje: Juliana Talko Hryniewicza (badacza ludów mongolskich), Mariana Raciborskiego (badacza fauny Indonezji). W 1939 r. muzeum liczyło ponad 20 tys. eksponatów, z czego ok. 35 proc. stanowiły zbiory spoza obszaru Polski.
Z inicjatywy Seweryna Udzieli w muzeum powstała biblioteka. Obecnie liczy ona ok. 30 tys. woluminów, oprócz niej istnieje ogromny zbiór archiwaliów, w skład których wchodzą diapozytywy, klisze szklane, rękopisy. W ten sposób dziedzictwo kulturowe udokumentowane zostało nie tylko przez bogate kolekcje eksponatów (m.in. strojów regionalnych, sztuki rzemieślniczej czy instrumentów muzycznych), ale i rękopisy, liczne prace naukowe czy popularnonaukowe.

POLSKA KULTURA LUDOWA

Tak zatytułowana jest ekspozycja stała, mieszcząca się w budynku dawnego ratusza na Kazimierzu. Pośrodku ogromnego korytarza stoją stoły z małymi modelami chat z regionów Polski. Dzięki nim można dokładnie przyjrzeć się poszczególnym elementom domów mieszkalnych i zabudowań gospodarskich. Odpowiedzią na zewnętrzny obraz wiejskich zagród są sale prezentujące wnętrze izb: krakowskiej, podhalańskiej i dolnośląskiej. Obok nich znajdują się warsztaty: garncarski, folusz i olejarnia, wiernie oddające wygląd dawnych miejsc pracy. W głębi korytarza znajduje się Skarbczyk Muzealny. Sale wystawowe podzielone są tematycznie i prezentują m.in.: instrumenty muzyczne, eksponaty związane z rolnictwem, pszczelarstwem, rybołówstwem czy hodowlą wiejską. Oprócz nich można podziwiać piękne szopki, kolędników, poznać zwyczaje związane z wigilią czy świętami wiosennymi. Przechodząc od sali do sali poznajemy różne aspekty życia wiejskiego.

Szczególne wrażenie wywarł na mnie fragment ekspozycji prezentujący strój ludowy z poszczególnych regionów Polski. W olbrzymich oszklonych gablotach mienią się barwami tęczy stroje krakowskie, góralskie, rzeszowskie, śląskie, kieleckie czy kurpiowskie. Samo ustawienie manekinów, oświetlenie, wydobycie poszczególnych elementów sprawia, iż na chwilę jakby świat przemienił się w zaklętą krainę. Co prawda niedostępną, ale obalającą mit o szarości życia wiejskiego.

W zbiorach muzeum znajduje się też i takie „rarytasy” jak: szopka bożonarodzeniowa wykonana przez Stanisława Wyspiańskiego, „jajo Lenina” – pisanka przedstawiająca wodza rewolucji październikowej czy rękopis medyczny lamy tybetańskiego, zbiór prawideł, którego nie posiada nawet biblioteka dalajlamy.

ZBIORY I EDUKACJA

W zbiorach muzeum znajduje się obecnie ok. 80 tys. eksponatów, z czego prawie 8 tys. odnosi się do kultur pozaeuropejskich, biblioteka posiada prawie 30 tys. woluminów, a także 200 tys. pozycji archiwalnych. Oprócz ekspozycji stałej, pracownicy organizują wystawy okolicznościowe i czasowe. Na przykład w związku z obchodami 90–lecia muzeum w 2001 r. otworzono dwie bardzo ciekawe wystawy: pierwszą poświęconą działalności muzeum, drugą zaś kolekcjom podróżników polskich przełomu XIX i XX wieku znajdującym się w zbiorach Muzeum Etnograficznego. Obecnie w muzeum są trzy wystawy czasowe: „Strój krakowski. Między prawdą a wyobrażeniem (X. 2003 – III. 2004), „Zofia i Roman Reinfussowie. Życie, praca, dzieło” (X. 2003 – XII. 2003) oraz „Maria Czaplicka. Młodopolska muza i badaczka Syberii” (XII. 2003 – III. 2004).

Muzeum posiada bogatą ofertę wydawniczą. Od 1966 r. ukazuje się „Rocznik Muzeum Etnograficznego”. Poszczególne jego numery skupiają się wokół wybranych aspektów: kultury ludowej, np. magii i czarownictwa (1983), kultury pozaeuropejskiej (1998) czy dedykowane są wybitnym postaciom związanym z placówką: Sewerynowi Udzieli (1991), Tadeuszowi Sewerynowi (1996). Niestety, z braku funduszy rocznik nie ukazuje się od 5 lat, lecz, jak zapewnia dyrektor Maria Zachorowska, w 2004 r. wydany zostanie kolejny tom, poświęcony Hucułom. W muzeum można również nabyć pocztówki przedstawiające obiekty muzealne, foldery i katalogi z wystaw, plakaty oraz album Folklor, prezentujący polską kulturę ludową, bogato ilustrowany zdjęciami eksponatów ze zbiorów placówki.

Muzeum jest otwarte na świat. Już w 1912 r. w Pradze, a potem w 1917 r. w Sztokholmie, muzeum prezentowało swoje zbiory. Od tamtej pory gościło w wielu krajach, m.in.: we Włoszech (w Palazzo di Venezia w Rzymie), Hiszpanii, Francji, Anglii, Austrii czy Szwajcarii. Wszędzie wystawy cieszyły się dużym zainteresowaniem. W ten sposób Muzeum Etnograficzne stało się ambasadorem naszego kraju w Europie dążącej do jedności.

Pracownicy muzeum przywiązują dużą wagę do edukacji. Organizowane są lekcje dla młodzieży szkolnej nie tylko z Krakowa, lecz i tej, która specjalnie przyjeżdża do muzeum, by poznać kulturę ludową i kulturę krajów egzotycznych, dla studentów zaś organizowane są specjalistyczne praktyki. W muzeum odbywają się sympozja naukowe i popularnonaukowe, prelekcje oraz spotkania z badaczami różnych kultur. Jako instytucja badawcza muzeum utrzymuje stały kontakt z innymi placówkami z Polski i z całego świata. Organizuje również wystawy poza swoją siedzibą, lecz oparte na własnych zbiorach (wystawę stworzoną wspólnie z Muzeum Afrykanistycznym w Olkuszu „Wojownicy – przyszłość i chwała”, obrazującą życie wojowników z terenów Afryki, Azji, Ameryki Północnej i Południowej oraz Papui – Nowej Gwinei pokazano już m.in. w Krośnie, Wrocławiu, Wadowicach i Piotrkowie Trybunalskim).

Muzeum posiada swoją stronę internetową (www.mek.tele2.pl), na której opisano historię i działalność placówki, zamieszczono teksty etnograficzne prezentujące zwyczaje polskie oraz bogatą galerię zdjęć.

Dziękuję dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie pani mgr Marii Zachorowskiej oraz panu mgr. Andrzejowi Ratajowi, zastępcy dyrektora ds. merytorycznych za pomoc udzieloną podczas pisania artykułu.

Komentarze