Życie akademickie

Proponowany przez UE program traktuje naukę oraz rozwój techniczny 
jako priorytetowy obszar aktywności państwa i społeczeństwa, 
co aktualnie w Polsce jest dalekie od praktycznej realizacji.

Jan Godlewski

wstąpienie Polski do NATO oraz przewidywane przyjęcie do Unii Europejskiej prowadzi do wniosku, że w naszym kraju rozwój techniczny oraz badania naukowe będą silnie związane z polityką UE. Już teraz Polska, jako kraj stowarzyszony z UE, korzysta ze środków Unii przeznaczonych na badania naukowe. Obecnie środki te nie stanowią istotnego udziału w finansowaniu rozwoju technicznego i badań naukowych w naszym kraju, gdyż wynoszą ok. 1 proc. Należy jednak oczekiwać, że w przyszłości udział środków finansowych pochodzących z UE będzie systematycznie wzrastał. wkład Polski do budżetu UE przeznaczonego na badania naukowe jest aktualnie na poziomie promili, jednak wraz z wejściem do UE wzrośnie on do poziomu kilku procent, zgodnie z potencjałem gospodarczym naszego państwa.

Polska jako kraj stowarzyszony z Unią uczestniczy, na niemal identycznych zasadach jak kraje członkowskie UE, w programie rozwoju technicznego i badań naukowych Unii, zwanym 5. Ramowym Programem Badań, Rozwoju Technicznego i Prezentacji, o budżecie bliskim 15 mld euro, przewidzianym na lata 1998-2002. Włączenie Polski do realizacji programów badawczych UE oznacza, że nasze placówki naukowo-badawcze realizują także zadania badawcze przewidziane w programie UE. Okres obecny należy traktować jako adaptację do przyszłych programów badawczych finansowanych przez UE.

Należy jednak zauważyć, że już dziś udział w 5PR spowodował przewartościowanie w realizowanych pracach badawczych. Program ten wymaga, aby prowadzone badania miały charakter użytkowy i praktycznie tylko ten rodzaj badań jest finansowany. Poza tym głównym celem, w ramach 5PR można również uzyskać dofinansowanie szeregu innych zadań towarzyszących działalności naukowo-badawczej, takich jak stypendia, konferencje, wymiana międzynarodowa itp.

Od pewnego czasu komisje UE rozpoczęły dyskusję dotyczącą strategicznych kierunków rozwoju, zmierzających do zdynamizowania sfery badań naukowych i rozwoju technicznego w Europie. Dyskusja w zakresie tego problemu jest związana z przewidywanym utworzeniem Europejskiego Obszaru Badawczego (EOB). Dokument dotyczący EOB został przygotowany przez władze UE w Brukseli i jest dość obszerny. W postaci jednolitego tekstu można znaleźć go na stronie domowej KBN (www.kbn.gov.pl). Kompleksowe omówienie tego ważnego z punktu widzenia badań naukowych dokumentu oraz wejścia Polski do Unii, jest w krótkim artykule praktycznie niemożliwe. Postaram się przedstawić tylko podstawowe jego tezy i podjąć próbę oceny.

Przygotowywany przez UE program badawczy określany obecnie jako EOB będzie realizowany w Europie w latach 2002-06 w ramach 6PR.

ZAŁOŻENIA EOB

Projekt Komisji Europejskiej przewiduje powstanie EOB, który będzie zdolny rozwinąć nowe horyzonty dla aktywności naukowej, technologicznej oraz polityki naukowej w Europie w latach 2002-06. UE ocenia, że rozwój naukowy i technologiczny Europy pozostaje w tyle za USA i Japonią. Wynika to także z nakładów przeznaczonych na badania naukowe i rozwój techniczny, które w Europie wynoszą 1,8 proc. produktu krajowego brutto (PKB), w USA – 2,7 proc., natomiast w Japonii – 3,1 proc. W Polsce nakłady na badania naukowe i rozwój techniczny wynoszą od 0,7 do 0,8 proc. PKB, przy czym ze wstępnych informacji dotyczących budżetu na rok 2001 wynika, że nakłady na naukę będą obniżone o ok. 10 proc. w stosunku do roku ubiegłego.

W zakresie polityki naukowej przewiduje się, że naukowcy powinni odgrywać silniejszą rolę w europejskiej ekonomii i społeczeństwie. Konieczność utworzenia EOB oraz jego wspieranie przez UE wynika z globalizacji ekonomii i komunikowania się, a także z przyspieszenia procesów naukowych i technologicznych oraz ich zasadniczego wpływu na poziom życia społeczeństwa. pilną sprawą jest usunięcie wielu przeszkód dotyczących przepływu naukowców, wiedzy i technologii w różnych obszarach.

Programy ramowe UE powinny być rozszerzone przez programy narodowe, niezależne od programów europejskich, przy czym programy te powinny się wzajemnie uzupełniać i przenikać.

CELE, PRIORYTETY I KIERUNKI AKTYWNOŚCI

Podstawowym celem polityki naukowej UE w przyszłości powinno być wzmocnienie naukowej i technologicznej bazy Europy w celu uzyskania lepszej pozycji na arenie międzynarodowej. Realizacja tego ogólnego celu powinna być dokonana poprzez wzrost aktywności naukowej, inwestycje, ze zwróceniem szczególnej uwagi na małe (do 50 osób) i średnie (do 250 osób) przedsiębiorstwa, wzmocnienie infrastruktury naukowej, nieustanną troskę o kadrę naukową oraz akceptację społeczną prowadzonej polityki naukowej.

Szczególnie powinno się wziąć pod uwagę konieczność naukowej i technologicznej współpracy w Europieoraz zwrócić uwagę na regionalne uwarunkowania i międzynarodowy wymiar prowadzonych badań.

Dla osiągnięcia sukcesu należy skoncentrować się na pewnej liczbie priorytetów. Są dwa zasadnicze aspekty, które mogą być podstawą wyboru tych priorytetów, a mianowicie użyteczność i akceptacja społeczna badań, legitymizowana przez autorytety z różnych dziedzin oraz możliwości finansowe UE. Proponowane przez UE priorytety badawcze w zakresie tematyki badawczej można określić w skrócie jako: badania i działania na rzecz poprawy zdrowia, wdrożenie nanotechnologii, rozwój społeczeństwa informatycznego, rozwój aeronautyki i badań kosmicznych, zabezpieczenie przed niepewnością i ryzykiem, zapewnienie równomiernego rozwoju. Przy czym jest to tylko częściowa kontynuacja priorytetów realizowanych w ramach 5PR.

Dla uruchomienia kolejnego 6PR UE, niezbędna jest analiza wyników uzyskanych w przeszłości oraz spojrzenie w przyszłość. Opierając się na dotychczasowych doświadczeniach należy zauważyć, że badania europejskie powinny być rozszerzone w kontekście aktualnej polityki rozwojowej Europy, a zadaniem Komisji UE jest koordynacja badań naukowych, polityki innowacyjnej oraz programów rozwoju. Przewidziane do realizacji programy badawcze należy wypracować poprzez współpracę uniwersyteckich zespołów naukowych oraz badaczy z przemysłu. Uważa się, że końcowa wersja nowego Programu Ramowego ma być przygotowana przez struktury administracyjne UE, przy uwzględnieniu szeregu czynników uprzednio wspomnianych.

HARMONIA INSTRUMENTÓW

Dotychczasowe europejskie programy badawcze i wdrożeniowe były realizowane na niewielką skalę, ponieważ średnie nakłady na projekt wynosiły ok. 0,7 mln euro w 4PR i ok. 1,7 mln euro w 5PR w okresie trwania programów wynoszącym zwykle 3 lata. Dotychczasowy sposób selekcji programów, który wynikał z ogłoszenia call for proposals, należy zmienić. Powinna być podjęta bardziej ścisła współpraca pomiędzy krajami członkowskimi UE.

Przystosowując instrumenty programów ramowych EOB sugeruje się szereg nowych elementów rozwojowych, które dotyczą: przechodzenia od projektów indywidualnych do większych uogólnień, przy odpowiednim finansowaniu takich projektów; przechodzenia do bardziej długofalowego finansowania; rozciągnięcia schematów UE na inicjatywy narodowe oraz bardziej elastycznych programów badawczych. Zakres użytych instrumentów powinien być tak dobrany, aby dotyczył sektora publicznego i prywatnego, badań podstawowych i przemysłowych, a także różnych aspektów nauk humanistycznych, ekonomicznych i społecznych. Generalnie, celem przewidywanych posunięć jest również doprowadzenie do wzrostu środków na badania i uproszczenie procedury administracyjnej.

Instrumenty użyte do tego celu mają wspierać aktywność naukową w zakresie tworzenia narodowych programów, centrów doskonałości, projektów badawczych na dużą skalę, rozwijać badania o charakterze wdrożeniowym (szczególnie w małych i średnich przedsiębiorstwach), infrastrukturę badawczą i potencjał ludzki, przy czym wyniki badań powinny służyć społeczeństwu.

Celem EOB jest także wspomaganie właściwej polityki naukowej, doprowadzenie do większego udziału kobiet w badaniach naukowych oraz czuwanie nad zgodnością badań z przyjętymi normami etycznymi.

Nowe metody zarządzania w sposób naturalny wynikają z przyjętych zasad realizacji programów badawczych. W celu realizacji programu EOB przewidziane są dalsze etapy rozwoju tej propozycji, aby osiągnąć gotowość do realizacji zadań badawczych i wdrożeniowych w latach 2002-06.

REALIA I WYMAGANIA

Realizacja programu EOB będzie miała dalekosiężne skutki dla prac badawczych i wdrożeniowych prowadzonych w różnego rodzaju placówkach naukowo-badawczych w Polsce. Z przedstawionego zarysu programu wynika, że ma on charakter kompleksowy, a w krajach członkowskich UE nie tylko badania finansowane przez Unię, ale także programy narodowe będą skoordynowane z programem EOB. Koordynacja oznaczać będzie dostosowanie merytoryczne i organizacyjne programów narodowych do programu UE.

Pierwsze doświadczenia w realizacji 5PR wskazują, że aby wdrożyć w Polsce propozycje zawarte w projekcie EOB, istnieje konieczność rozwiązania szeregu problemów finansowych, prawnych, administracyjnych, politycznych oraz merytorycznych, związanych z badaniami naukowymi oraz rozwojem technicznym.

W aspekcie merytorycznym, programy badawcze i wdrożeniowe w Polsce powinny być na wysokim poziomie naukowym, technicznym i technologicznym, tzn. takim, który byłby konkurencyjny z USA i Japonią. Jednocześnie sprawą niezwykle istotną jest zainteresowanie małych i średnich przedsiębiorstw wdrożeniem wyników tych badań naukowych. Aby uzyskać merytoryczne możliwości realizacji programu EOB w Polsce należy wiele zmienić. Czeka nas w tym zakresie żmudna praca.

Należy zauważyć, że finansowanie badań, przepisy prawne, struktura administracyjna i kadrowa różnego szczebla w uczelniach i w przedsiębiorstwach nie jest zadowalająco przygotowana do realizacji oczekiwanych zadań. EOB przewiduje, że propozycje tematów do realizacji powinny być przygotowane przez uniwersyteckie zespoły badawcze i badaczy z przemysłu. w polskim przemyśle praktycznie nie ma naukowych zespołów badawczych oraz zespołów zajmujących się rozwojem technicznym. Przemysł ma charakter odtwórczy. Wynika to z jego obecnej struktury. Przemysł zarządzany przez korporacje międzynarodowe ma silne zespoły badawczo-rozwojowe, ale nie w Polsce. Jeżeli rodzimy przemysł posiadał placówki tego typu, to je w przeszłości zlikwidował. Polski przemysł opiera się czasami na istniejących jednostkach badawczo-rozwojowych, które jednak (z powodu kłopotów finansowych, aparaturowych oraz kadry rozproszonej na wielu zadaniach) nie mogą spełnić swojej roli. JBR-y oraz inne jednostki naukowe w Polsce nie są placówkami przemysłowymi w pełnym znaczeniu tego słowa. Z tej krótkiej analizy wynika, że obecnie w Polsce istnieją zasadnicze problemy z partnerem przemysłowym dla realizacji zadań badawczych i rozwoju technicznego w ramach programów UE. Konieczna jest w tym względzie szybka zmiana wielu przepisów prawnych, podatkowych oraz elastyczne działania na rzecz rozwoju badań naukowych i wdrożeń, przy specjalnej dbałości o kadrę naukową i administracyjną. Szczególna uwaga powinna być zwrócona na szkoły wyższe, gdyż posiadają one wszechstronnie zorientowaną merytorycznie kadrę o względnie dużej elastyczności tematycznej, która bezpośrednio kształci również młode kadry. Program EOB wymaga jednocześnie od kadry naukowej bardzo dużej mobilności, co obecnie jest niełatwe do realizacji z przyczyn finansowych, administracyjnych, tradycji, a także zaawansowanego wieku kadry naukowej.

Proponowany przez UE program traktuje naukę oraz rozwój techniczny jako priorytetowy obszar aktywności państwa i społeczeństwa, co aktualnie w Polsce jest dalekie od praktycznej realizacji.

Analiza priorytetowych kierunków badań zawartych w EOB wskazuje, że proponowana tematyka badawcza jest inna niż w 5PR. Zwraca uwagę fakt, że mniejszą uwagę przywiązuje się do programów z zakresu ochrony środowiska, co było dotychczas względnie silną stroną Polski jako partnera. Włączenie się do programu badawczego proponowanego w ramach EOB wymagać będzie w wielu zespołach zmian dotychczasowej tematyki badawczej, ponieważ niektóre z kierunków priorytetowych proponowanego programu nie są praktycznie w Polsce uprawiane.

Przedstawiony w ramach EOB program określa w zarysie zadania narodowych programów badawczych. Przyjmuje się, że takie programy będą tworzone jako spójne z programami UE. Te zaś mają charakter aplikacyjny i praktycznie nie dotyczący badań podstawowych. Wynika stąd, że badania podstawowe w różnych dziedzinach naukowych, badania prowadzące do rozwoju kadry czy też badania wstępne, rozwijające daną dziedzinę wiedzy, powinny być finansowane ze środków krajowych w ramach programów narodowych. Takiego programu w Polsce nie ma i nie zapowiada się, że zostanie w najbliższej przyszłości utworzony. Jest rzeczą oczywistą, że rozwój techniczny w postaci wdrożenia na szczeblu UE musi być poprzedzony badaniami podstawowymi na wysokim poziomie, a badania z zakresu nauk humanistycznych i im pokrewnych muszą być finansowane praktycznie ze środków krajowych.

Program UE zakłada także przyjazną i wspierającą akceptację społeczną dla prowadzonych badań naukowych oraz rozwoju technicznego. Aktualnie uzyskanie akceptacji społecznej dla celów przedstawionych w EOB wymagać będzie w Polsce olbrzymiego wysiłku, zwłaszcza że politycy, tak aktywnie działający na rzecz wejścia Polski do UE, nie widzą potrzeby prowadzenia badań naukowych w zgodzie z wymogami unijnymi.

KOŃCOWY OPTYMIZM

Przedstawione powyżej fakty nie nastrajają optymistycznie do aktualnego potencjału naukowo-badawczego i przemysłowego w Polsce w przeddzień wejścia do UE z punku widzenia jej wymagań. Należy jednak mieć nadzieję, że wejście Polski do UE wymusi w naszym kraju energiczne działania dostosowujące badania naukowe i rozwój techniczny do standardów Unii. Konieczność badań naukowych i rozwoju technicznego nie może być tylko sprawą kadry naukowej, która wykazuje bardzo duże zaangażowanie i zapewnia obecnie niezłą pozycję Polski w zakresie osiągnięć naukowych uznawanych w skali światowej. Wdrożenie tych osiągnięć jest już zadaniem całego społeczeństwa, musi wytwarzać nowoczesne produkty. Można więc oczekiwać, że wejście Polski do UE będzie także jedną z dróg prowadzących do poprawy i zdynamizowania badań naukowych oraz rozwoju technicznego, co jest koniecznością zarówno w przypadku wejścia do UE, jak i pozostawania Polski poza Wspólnotą Europejską.

Prof. dr hab. Jan Godlewski, fizyk, kierownik Katedrą Fizyki Zjawisk Elektronowych Politechniki Gdańskiej, jest prorektorem PG

Komentarze