Nauka w Polsce

Życie akademickie

Podstawowa reforma KBN powinna polegać na decentralizacji spraw nauki 
oraz działu budżetowego Nauka, który winien występować w budżecie wszystkich 
zainteresowanych resortów czy urzędów, posiadających placówki naukowe.

Cz. III Postulaty reform w związku z akcesją do Unii Europejskiej

Andrzej Wyczański

Do żadnych istotnych zmian w sytuacji i w rozwoju nauki w Polsce nie dojdzie bez zasadniczej reformy kluczowej instytucji, jaką jest Komitet Badań Naukowych (Ministerstwo Nauki i Informatyzacji). O potrzebie zmian przekonane jest kierownictwo KBN, ale projekty reformy wychodzące z KBN nie naruszają podstawowych wad istniejącego systemu, a nawet je wzmacniają. Wprawdzie przekształcenie KBN w Ministerstwo Nauki i Informatyzacji może zmniejszyć wpływ pojawiających się w KBN i jego zespołach nieformalnych układów, oddziałujących na dystrybucję funduszy, ale nie likwiduje monopolu KBN w zakresie dyspozycji budżetowymi funduszami na naukę, a nawet zwiększa stopień centralizacji. Nie jest to więc reforma nauki, lecz reorganizacja wewnętrzna KBN, która powtarza i umacnia system, oddziałujący destruktywnie na naukę w Polsce, który marginalizuje jej rolę w kraju i systematycznie pogarsza jej finansowanie. W uproszczeniu można by powiedzieć, że jest to ratowanie KBN kosztem nauki, a nie odwrotnie.

REFORMA KBN

Podstawowa reforma KBN (MNiI) powinna polegać na decentralizacji spraw nauki oraz działu budżetowego Nauka, który winien występować w budżecie wszystkich zainteresowanych resortów czy urzędów, posiadających placówki naukowe. Taka decentralizacja pozwoli na:
• likwidację reguły, że kto inny decyduje (o finansowaniu), a kto inny odpowiada za skutki (zwierzchnik danej placówki), na rzecz zasady łączenia decyzji z odpowiedzialnością;
• powiększenie funduszy na naukę poprzez równoległe starania o odpowiedni udział w budżecie i dokładanie swoich pieniędzy ze strony podmiotów życia publicznego (resortów, urzędów);
• pozostawienie części funduszy budżetowych działu Nauka w dyspozycji KBN do realizacji wytycznych polityki naukowej (dofinansowania, inwestycje itp.).
Drugi punkt reformy KBN powinien polegać na przekazaniu kwestii polityki naukowej na wyższy szczebel, ponadresortowy, co pozwoli na: prowadzenie ogólnokrajowej, ponadresortowej polityki naukowej, wpływanie na jej realizację ze strony poszczególnych resortów i organizacji naukowych oraz wpływanie na rozmiary i rozdział funduszy budżetowych na naukę. Przy KBN mogłoby pozostać wykonawstwo polityki naukowej, zgodnie z wytycznymi Rady ds. Nauki (zob. dalej), w tym dofinansowywanie badań, realizacja inwestycji ogólnonaukowych, umów międzynarodowych itp.

REFORMA SZKÓŁ WYŻSZYCH

Reforma szkół wyższych, jako największej sieci naukowej w kraju, jest kwestią trudną, którą należy realizować stopniowo. Praktyczne rozwiązania mogą być różne, ale wydaje się, że kierunek zmian winien być jeden. Powinien on prowadzić do podniesienia jakości studiów poprzez łączenie dydaktyki uczelnianej z systematyczną, intensywną pracą naukową, a dalej do wyraźnego rozdzielenia studiów i uczelni płatnych i bezpłatnych, wreszcie do rozbudowy ilościowej i jakościowej kadry naukowej, w tym również poprzez jednolity status, racjonalne uposażenie i ułatwienie przepływów.

Szkoły wyższe są tak zróżnicowane strukturalnie, a także charakterem, poziomem i przynależnością, że próby ich unifikacji nie wchodzą w rachubę. Jednym ze sposobów podniesienia ich poziomu i silniejszego związania z nauką, wydaje się wydzielenie uczelni wzorcowych („szkół narodowych”), możliwie nielicznych, ale odpowiednio wyposażonych, by mogły gwarantować: systematyczne łączenie nauczania z badaniami naukowymi na wysokim poziomie, wyposażenie ich w wyselekcjonowaną kadrę (rzeczywiste konkursy) i odpowiednie jej usytuowanie (wysokie płace, odpowiednio zaopatrzone laboratoria i biblioteki), przyjmowanie studentów w racjonalnej liczbie na podstawie wymagającego konkursu, z zapewnieniem w zamian bezpłatnych studiów o wysokich standardach jakościowych.

Pozostałe szkoły wyższe, niezależnie od charakteru i przynależności, zapewniałyby studia płatne – szkoły działałyby na własnym rozrachunku – przy czym można się spodziewać, że aby zdobyć studenta i jego pieniądze, musiałyby także podnieść poziom, by wytrzymać konkurencję uczelni wzorcowych.

Tego rodzaju zróżnicowanie poziomu oraz jasne granice urynkowienia uczelni likwidowałyby społecznie podejrzane sytuacje i umożliwiały podnoszenie poziomu nauczania (i ewentualnych badań naukowych), a to pod warunkiem utworzenia szerokiego systemu stypendialnego, tak dla studentów, jak dla młodszych pracowników nauki (doktorantury, stypendia habilitacyjne).
Utrzymanie wysokiego poziomu uczelni wymaga także wprowadzenia i upowszechnienia mobilności kadry w formie m.in. stażów wymiennych, krajowych i zagranicznych dla pracowników uczelni i placówek badawczych. Warunkiem tej mobilności, w tym wypadku krajowej, jest upodobnienie statusu i oceny kwalifikacji kadry naukowej, przynajmniej w publicznych uczelniach i instytutach naukowych oraz powrót do terminologii naukowej z zaniechaniem określeń mylących i pozanaukowych (np. „nauczyciel akademicki”).

Propozycje powyższe nie wyczerpują możliwych rozwiązań i dróg udoskonalania systemu szkół wyższych. Rozwiązania mogą być bardzo różne, natomiast w każdym wypadku istotne będzie łączenie dydaktyki uczelnianej – poza szkołami o profilu zawodowym – z bieżącą pracą naukową i współpracą w tej dziedzinie z placówkami badawczymi w kraju i za granicą.

REFORMA PAN

Reforma PAN wymaga przede wszystkim nowelizacji ustawy z 1997 roku w zakresie organizacji, mianowicie odciążenia prezesa od funkcji administratora, przywrócenia stanowiska sekretarza naukowego czy generalnego itp. oraz jasnego usytuowania Akademii wśród instytucji państwowych, z zapewnieniem jej maksymalnego stopnia samodzielności i niezależności.
Konieczne jest przywrócenie i odbudowa związków korporacji z siecią placówek, w myśl zasady „wybitni uczeni wspierają i nadzorują najlepsze placówki naukowe”. Warunkiem takiego nadzoru i wspierania placówek będzie bezpośrednie finansowanie placówek z budżetu PAN, z działu Nauka. Opieka i nadzór powinny mieć postać działań przedstawicieli korporacji w ramach poszczególnych wydziałów, w radach naukowych placówek, w komitetach naukowych oraz powoływanych specjalnie komisjach i zespołach oceniających, kontrolnych i eksperckich.
Potrzebna jest wreszcie rekonstrukcja sieci placówek poprzez ich łączenie, powoływanie lub likwidację, tak, by zapewnić ich komplementarność w stosunku do innych sieci naukowych, szczególnie szkół wyższych, oraz możliwość prowadzenia badań specjalnie trudnych i wyprzedzających. Chodzi też o ułatwienie współpracy naukowej z innymi sieciami badawczymi w kraju i za granicą w postaci wspólnych badań, przepływu kadry, wymiennych staży, ewentualnie wspólnych placówek. Wymaga to dużej elastyczności strukturalnej i przekazania decyzji na ten temat na poziom placówki, wydziału, ewentualnie Prezydium Akademii, a to w wypadku tworzenia i likwidacji placówki.

REFORMA JBR-ÓW

Potrzebna jest świadomość decydentów politycznych i gospodarczych, że w gospodarce rynkowej stworzenie i funkcjonowanie zaplecza naukowego tej gospodarki to obowiązek państwa, część jego polityki gospodarczej, nie mniej ważna aniżeli starania o dopłaty, inwestycje zagraniczne czy oddłużenie. Takiego przekonania u nas wciąż nie ma, choć w krajach Unii jest powszechne.

Nie wydaje się, by reforma sieci i zadań JBR-ów mogła być centralnie zrealizowana, należałoby raczej stworzyć warunki do jej oddolnego przeprowadzenia. Takim podstawowym warunkiem byłoby przeniesienie ich finansowania z KBN do odpowiednich resortów, urzędów, władz samorządowych czy przedsiębiorstw (decentralizacja finansowania).

Takie powiązanie decyzji, szczególnie finansowych, z odpowiedzialnością za ich skutki winno doprowadzić do dostosowania sieci JBR-ów do obecnej struktury i funkcjonowania gospodarki, a z drugiej strony – zapewnić tym placówkom jednoznaczne zadania i stabilne, choć zróżnicowane finansowanie. Bez zapewnienia takich warunków nie powstrzymamy procesu destrukcji tego sektora nauki.

Nie wydaje się, by prywatyzacja likwidowała potrzebę istnienia i działania sieci JBR-ów jako ośrodków głównie nauki stosowanej. Jeśli wielkie międzynarodowe przedsiębiorstwa posiadają własne laboratoria i instytuty, to nasze rolnictwo, drobny i średni przemysł, nie mówiąc o takich służbach, jak geologiczna, hydrologiczna czy meteorologiczna, będą zawsze wymagały zaplecza naukowego, bez którego nie mają szansy stać się konkurencyjnymi w ramach Unii Europejskiej.

Obok stałej łączności z życiem gospodarczym, istnieje wreszcie potrzeba szerszej współpracy JBR-ów z innymi sieciami badawczymi w uczelniach i w PAN, a także z podobnymi ośrodkami za granicą. Stabilność położenia i zadań JBR-ów powinna stanowić podstawę do takiej współpracy.

RADA DS. NAUKI

Odejście od marginalizacji nauki i zamykania jej w jednym resorcie (KBN), odnowienie jej związków z najróżniejszymi dziedzinami życia publicznego, gospodarczego, społecznego i nauczania, oznacza decentralizację nie tylko finansowania, ale również odpowiedzialności za różne sektory nauki. W takiej sytuacji w wielu krajach powołuje się nadrzędną – nad resortami i innymi podmiotami decyzji o nauce – radę do spraw nauki, najczęściej przy prezesie Rady Ministrów i pod jego przewodnictwem.

Zadanie takiej rady polegałoby na doprowadzeniu do wzrostu nauki – badań, kadry, funduszy, wykorzystania – a konkretnie na koordynacji działań w dziedzinie nauki i na tworzeniu ogólnokrajowej polityki naukowej. Jej ulokowanie ponad resortami i innymi podmiotami decyzji o nauce, pozwalałoby objąć opieką i ukierunkowaniem cały obszar nauki, oparty na regulacjach ustawowych i funduszach państwowych. Rada w szczególności dokonywałaby oceny stanu i potrzeb nauki (ewentualnie wraz z PAN) – od kadry po osiągnięcia badawcze – oraz przygotowywała decyzje premiera dotyczące polityki naukowej, dystrybucji funduszy państwowych na naukę na poziomie resortowym, a także środków na inwestycje naukowe i na dofinansowanie badań. Rada przygotowywałaby również projekty ustaw dotyczących spraw nauki oraz rozporządzeń dotyczących zasad organizacji badań i dróg doskonalenia kadry naukowej, wreszcie – zasadniczych kierunków współpracy międzynarodowej w dziedzinie nauki.

Rada ds. nauki działałaby pod przewodnictwem premiera, a w jej skład wchodziliby z urzędu przedstawiciele rządu (ministrowie głównych resortów związanych z nauką), a z wyboru przedstawiciele nauki (środowiska i instytucji badawczych), wreszcie – reprezentanci najbardziej zainteresowanych gałęzi gospodarki, delegowani przez przedsiębiorców i związki zawodowe. Liczebność rady nie powinna przekraczać 30-40 osób.

Organami wykonawczymi rady – prócz jej biura – byłyby KBN (Ministerstwo Nauki) oraz Centralna Komisja do spraw Tytułu Naukowego i Stopni Naukowych.

SPODZIEWANE EFEKTY

Reforma powinna zlikwidować marginalizację nauki i związać bliżej badania naukowe z życiem ogólnokrajowym, gospodarką i społeczeństwem. Winna doprowadzić do zwiększenia nakładów na badania naukowe poprzez wielość strumieni finansowania, tak budżetowego, jak pozabudżetowego. Reforma powinna spowodować lepsze dostosowanie struktury i kierunków badań do potrzeb poznawczych i użytkowych, w tym technologicznych. Powinna doprowadzić do powstania ogólnokrajowej polityki naukowej i ułatwić współpracę pomiędzy różnymi sektorami nauki.

Reforma powinna doprowadzić do wzrostu kadry naukowej, jej szybkiego doskonalenia i większej efektywności badawczej. Winna spowodować podniesienie poziomu studiów i poprawienie obrazu szkół wyższych w oczach społeczeństwa.

Dotychczasowa organizacja nauki w Polsce, ze skrajną centralizacją spraw nauki, a szczególnie finansowania budżetowego nauki, nie zdała egzaminu i doprowadziła do marginalizacji nauki i jej stopniowej destrukcji. Zaważyły na tej sytuacji błędne, sprzeczne z zasadami sposoby finansowania przez KBN, bez porzucenia których nie ma szansy na uzdrowienie stanu nauki w Polsce.
Moment wejścia do Unii Europejskiej pociąga za sobą konieczność krytycznej oceny sytuacji w naszej nauce i przeprowadzenia zasadniczych reform, które zapewnią jej rozwój. Od niego bowiem zależy nasze miejsce i rola w Unii Europejskiej – specjalnie wyczulonej na postęp naukowy i technologiczny i związane z tym możliwości rozwojowe – nasze własne możliwości rozwojowe na przyszłość w dziedzinie gospodarczej, społecznej, organizacyjnej i oświatowej, a także wynikająca z tego nasza rola w świecie dziś i jutro.

Reformy tej nie należy odkładać, dlatego że posiadamy jeszcze stosunkowo dobre elementy nauki (kadrę, placówki, uczelnie), jako punkt wyjścia do rozwoju. Tych możliwości nie możemy zmarnować, bo procesy destrukcyjne posuwają się dalej, a nauka na świecie się rozwija i czekać na nas nie będzie.

Prof. dr hab. Andrzej Wyczański, historyk, jest członkiem Prezydium Polskiej Akademii Nauk. W latach 1993-95 był wiceprezesem PAN. Pracuje w Uniwersytecie w Białymstoku.

* Dwie poprzednie części tego artykułu opublikowaliśmy w numerach 3/03 i 4/04 „FA”.

Komentarze