Wielka mała biblioteka

Życie akademickie

Nie trzeba już godzinami przeszukiwać bibliotek, by znaleźć potrzebne informacje. 
Wystarczy usiąść przed komputerem, odnaleźć właściwą bazę danych i wpisując hasła, słowa kluczowe, tytuły lub nazwiska dotrzeć do odpowiednich publikacji.

Justyna Zinkiewicz

W latach dziewięćdziesiątych XX wieku dwóch zafascynowanych rozwojem informatyki naukowców z Uniwersytetu Warszawskiego, matematyk prof. Marek Niezgódka i biofizyk prof. Bogdan Lesyng, postanowiło sprowadzić do Polski pierwszy superkomputer. Nie było to proste, gdyż zakupienie komputera wektorowo-równoległego Cray Y-MP/EL98 wymagało w tamtych czasach uzyskania międzynarodowych licencji. Z inicjatywą wprowadzenia do Polski nowoczesnego sprzętu wiązało się założenie ICM – Interdyscyplinarnego Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego. Do jego powstania przyczyniło się wielu ludzi, m.in. prof. Witold Karczewski, pierwszy przewodniczący Komitetu Badań Naukowych, Małgorzata Kozłowska, podsekretarz stanu w KBN, oraz prof. Józef Stanisław Kwiatkowski. W czerwcu bieżącego roku minie dziesięć lat od podjęcia uchwały Senatu UW o utworzeniu ICM. Obecnie udostępnia ono środowisku naukowemu swoje zasoby, m.in. komputery dużej mocy, profesjonalne stacje graficzne i wyspecjalizowane oprogramowanie. Zajmuje się obliczeniami i badaniami naukowymi oraz edukacją. Jest centrum technologii informacyjnych, inicjatyw upowszechniających naukę, a także archiwum wiedzy. W jego obrębie działają serwisy, takie jak: Akademicka Telewizja Naukowa ATVN, Numeryczna Prognoza Pogody, Serwis Numeryczny ICM i Serwis Bioinformatyczny. Od 1997 roku organizowany jest Festiwal Nauki, a w styczniu br. rozpoczęło działalność Centrum Doskonałości MAMBA.

BIBLIOTEKA W KOMPUTERZE

Jednym z serwisów ICM jest także Biblioteka Wirtualna – system sieciowego udostępniania naukowych baz danych. Korzystają z niej pracownicy naukowi różnych placówek i studenci, którym komputerowe zbiory uprościły pracę naukową. Nie trzeba już godzinami przeszukiwać bibliotek, by znaleźć potrzebne informacje. Wystarczy usiąść przed komputerem, odnaleźć właściwą bazę danych i wpisując hasła, słowa kluczowe, tytuły lub nazwiska dotrzeć do odpowiednich publikacji. W niektórych bazach można znaleźć nie tylko streszczenia prac naukowych, ale i całe artykuły. A to, co w normalnej bibliotece zajęłoby długie rzędy półek, tu mieści się w pokoju o powierzchni niewiele większej niż 4 m2. W pomieszczeniu tym jest jeszcze miejsce na stary serwer obliczeniowy i sprzęt Akademickiej Telewizji Naukowej. Korzystanie z takiej biblioteki oszczędza czas, pomagając szybko dotrzeć do wszystkich publikacji w bazach, do których instytucja ma wykupiony dostęp. Pewną barierą w czerpaniu z zasobów Biblioteki Wirtualnej jest język angielski, w którym powstało większość materiałów. ICM dopiero tworzy zbiory polskie i nie są one jeszcze tak bogate, jak zagraniczne.

ABSTRAKTY, CYTOWANIA I ZASOBY FAKTOGRAFICZNE

Działalność Biblioteki Wirtualnej rozpoczęła się od dwóch baz: MEDLINE, zawierającej publikacje z zakresu medycyny i biologii, oraz Inspec z pracami z fizyki, elektroniki, elektrotechniki, informatyki i obliczeń komputerowych. Są to najstarsze bazy na świecie. MEDLINE tworzy i udostępnia Narodowa Biblioteka Medyczna USA. Obejmuje publikacje od 1966 roku z około 3800 czasopism. Inspec produkowana jest przez Institution of Electrical Engineers w Anglii. Korzysta z około 4 tys. czasopism wydawanych także od 1966 roku. Są to bazy bibliograficzne zawierające informacje w formie abstraktów publikacji naukowych w czasopismach, raportach konferencyjnych, periodykach itp. Tego typu bazy najczęściej są wyspecjalizowane i dotyczą określonych kierunków nauki. Mają też najobszerniejsze zbiory i od nich najlepiej zacząć wyszukiwanie danych. Abstrakty znajdują się również w bazie MATH i El Compendex. MATH tworzona jest przez Europejskie Towarzystwo Matematyczne oraz Fachinformationszentrum Karlsruhe w Niemczech i zawiera abstrakty publikacji matematycznych od 1931 roku. El Compendex to największa baza danych z publikacjami z zakresu techniki i inżynierii. Udostępnia abstrakty z ponad 5 tys. międzynarodowych czasopism, materiałów konferencyjnych i raportów technicznych, które ukazywały się od 1970 roku. Ten sam charakter mają bazy PSJC (Polish Scientific Journal Contents), z publikacjami wydawnictwa PAN z zakresu nauk przyrodniczych, i BAZTECH – o zawartości polskich czasopism technicznych. Ta druga obejmuje polską literaturę z zakresu inżynierii, techniki oraz nauk ścisłych i ochrony środowiska. Zawiera opisy bibliograficzne i streszczenia z około 250 wybranych czasopism, zeszytów naukowych i materiałów konferencyjnych.

Interdyscyplinarną bazą zajmującą się wszystkimi dziedzinami o charakterze matematyczno-przyrodniczym jest Science Citation Index Expanded (SCI-Ex) produkowana przez Institute for Scientific Information. Zawiera rekordy z ponad 5300 publikacji. Ma charakter nie tylko bibliograficzny, ale i bibliometryczny (posiada dodatkowo spis publikacji cytujących dany artykuł lub cytowanych w tym artykule, pozwala też znaleźć cytowania określonego autora lub współautora).

Inną grupę stanowią bazy faktograficzne, np. chemiczne – Beilstein i Gmelin. Znajdują się tam wyjęte z różnych publikacji i uporządkowane dane o właściwościach fizykochemicznych związków organicznych, bioorganicznych, nieorganicznych, metaloorganicznych oraz związków złożonych. Bazy te w formie książkowej zaczęły być produkowane już w XIX wieku. Do grupy faktograficznej należy też baza RCSB ze strukturami przestrzennymi białek i kwasów nukleinowych oraz baza Visible Human Project zawierająca bardzo dokładne obrazy ludzkiego ciała.

PEŁNE TEKSTY, ZASOBY POLSKIE I INNE BAZY

Najważniejsza grupa to bazy pełnotekstowe, w których mieszczą się elektroniczne wersje całych artykułów z różnych czasopism. Zapisywane są najczęściej w formacie pdf, dzięki czemu komputerowy wydruk artykułu jest taki, jak oryginał w czasopiśmie. Do tej grupy należy baza ScienceDirect, obejmująca czasopisma „Elsevier”, „Academic Press” oraz „Harcourt Health Science”. Są w nich publikacje z zakresu nauk przyrodniczych, medycznych, technicznych, chemii, fizyki i matematyki. Biblioteka Wirtualna pełne teksty zawiera także w bazach: Ovid Biomedical Collections (publikacje z grafiką z 45 podstawowych czasopism biomedycznych od 1993 lub 1995 roku), Kluwer (roczniki archiwalne do 1997 roku z około 720 czasopism wydawanych przez Kluwer Academic Publishers), Springer (ponad 500 czasopism wydawnictwa Springer Verlag) i EMIS – Europejski Matematyczny Serwis Informacyjny (pełne teksty pism matematycznych Sir Williama Rowana Hamiltona i Georga Friedricha Bernharda Riemanna oraz ok. 500 czasopism matematycznych wydawanych od 1997 roku).
W ramach zasobów polskich została utworzona Biblioteka Wirtualna Nauk Przyrodniczych, w której znajdziemy czasopisma „Acta Biochimica Polonica”, „Acta Protozoologica”, „Acta Clinica”, „Cellular & Molecular Biology Letters”, „Animal Science Papers and Reports” i „Kosmos”. Trwają prace nad polskimi zbiorami Biblioteki Wirtualnej Matematyki.

Do 16 maja możliwy jest dostęp do książek wydawnictwa CRC Press, zawierającego ponad 500 pełnych tekstów podręczników z zakresu inżynierii, chemii, ochrony środowiska, matematyki, statystyki, chemii żywności, medycyny sądowej, ochrony informacji i neurologii. W ICM jest także wersja elektroniczna Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, bazy danych fizyki wysokich energii i cząstek elementarnych oraz bazy roślin Ogrodu Botanicznego UW – interEDEN.
Środowiska matematyczne i medyczne najwcześniej utworzyły swoje naukowe bazy danych, a twórcy ICM właśnie z tymi bazami byli związani. Prawdopodobnie dlatego nauki humanistyczne są dosyć słabo reprezentowane w Bibliotece Wirtualnej.

POWSTAWANIE BAZ DANYCH I DOSTĘP DO NICH

Elektroniczne wersje publikacji naukowych najczęściej produkowane są przez wydawców czasopism i rozpowszechniane na podobnych zasadach jak w przypadku prenumeraty. Producent sprzedaje je lub czasowo udostępnia w formie baz danych. W ten sposób powstają zasoby Biblioteki Wirtualnej, która kupuje bazy z prawem do instalacji i udostępniania w Polsce. Może także wykorzystać dostęp do serwera producenta, jak w przypadku baz Kluwer i Springer, które tymczasowo nie są na stałe zainstalowane w ICM.

Pieniądze na inwestycje pochodzą z Komitetu Badań Naukowych (50 proc. funduszy) i instytucji korzystających z Biblioteki Wirtualnej. Na początku związanych z nią było ok. 30 instytucji, teraz ponad 60, w tym wszystkie większe państwowe szkoły wyższe. Udostępniając swoje zasoby ICM współpracuje z bibliotekami reprezentującymi dane instytucje. To właśnie bibliotekarze najlepiej wiedzą, jakie są potrzeby czytelników i zajmują się kupowaniem licencji na użytkowanie zbiorów. Wiele jednak zależy przede wszystkim od finansów. Rosnące ceny czasopism naukowych i malejące środki bibliotek na zakup nowych materiałów sprawiają, że nie wszystkie instytucje mają jednakowy dostęp do zasobów Biblioteki Wirtualnej, np. „Elsevier” udostępniony jest ok. 60 instytucjom, „Academic Press” – 30, Springer – 50, a Kluwer – 25. Zasady udostępniania opisane są na internetowych stronach ICM.

Bazy danych są aktualizowane w różnych systemach, np. dziennym, tygodniowym lub kwartalnym. W przypadku bazy Beilstein aktualizacja jest kwartalna i polega na przeładowaniu całej bazy z kilku dysków na serwer Biblioteki Wirtualnej. Operacja ta trwa kilka dni. Baza ScienceDirect aktualizowana jest co tydzień, gdyż kolejne numery czasopism przysyłane są na CD-ROM-ach zaraz po ich publikacji. Ten sposób jest już jednak rzadko stosowany. Najnowocześniejsze bazy, takie jak SCI-Ex, aktualizowane są całkowicie automatycznie – codziennie serwer ICM kontaktuje się z serwerem producenta i pobiera utworzone tam dane.

Zasoby Biblioteki Wirtualnej są stopniowo przekształcane w jednolite archiwum. Aby ułatwić korzystanie ze zbiorów tworzy się wspólne mechanizmy przeszukujące i interfejsy dostępowe. Rozwój biblioteki zależy jednak od wysokości funduszy centralnych i pochodzących od instytucji.

Komentarze