Blisko pół setki uczestników z czterech kontynentów dyskutowało nad zagadnieniami cyberbezpieczeństwa, walki z cyberprzestępczością i odpowiedzialności państw za działania w cyberprzestrzeni podczas trzeciej edycji Letniej Szkoły Zarządzania Internetem i Prawa Międzynarodowego (SSIGIL) na Uniwersytecie Łódzkim. W efekcie wypracowano stanowisko, które w grudniu zostanie przedstawione na Forum Zarządzania Internetem ONZ w Nairobi.
Tegoroczna odsłona SSIGIL, realizowana w formule Erasmus+ Blended Intensive Programme przez konsorcjum pięciu uczelni (Uniwersytet Łódzki, Kore University of Enna, Uniwersytet Wileński, Bucharest University of Economic Studies, Uniwersytet Luksemburski), była największą z dotychczasowych. W premierowej edycji dwa lata temu wzięło udział dwudziestu uczestników, w tegorocznej – niemal pięćdziesięciu (z Polski, Włoch, Luksemburga, Rumunii, Litwy, Turcji, Nigerii, Stanów Zjednoczonych i regionu Pacyfiku).
Wybór tematyki nie był przypadkowy. W tym samym tygodniu w Nowym Jorku odbyło się pierwsze posiedzenie stałego mechanizmu ONZ ds. cyberbezpieczeństwa, powołanego po zakończeniu prac Otwartej Grupy Roboczej ONZ ds. cyberbezpieczeństwa (OEWG). Uczestnicy SSIGIL analizowali więc kluczowe problemy w momencie, gdy społeczność międzynarodowa podejmowała przełomowe decyzje instytucjonalne w tej samej dziedzinie.
Pięciodniowy program obejmował wykłady i warsztaty poświęcone m.in. prawnym ramom odpowiedzialności państw za cyberataki, europejskiemu prawu cyberbezpieczeństwa w kontekście dyrektywy NIS2, zarządzaniu sztuczną inteligencją oraz bałtyckiej perspektywie na obronę cyberprzestrzeni w warunkach sąsiedztwa z Rosją. Osobną sesję poświęcono technicznym aspektom bezpieczeństwa routingu internetowego, gdzie na przykładach rzeczywistych incydentów, takich jak przechwytywanie ruchu BGP, uczestnicy mogli zobaczyć, jak pozornie techniczne decyzje operatorów sieci przekładają się na problemy prawne dotyczące jurysdykcji i suwerenności.
Centralnym punktem programu była symulacja Cyber Policy Haus. Uczestnicy, podzieleni na zespoły reprezentujące państwa, organizacje międzynarodowe i podmioty prywatne, negocjowali pod presją czasu rozwiązania prawne dla scenariuszy obejmujących cyberataki na infrastrukturę krytyczną. Ćwiczenie obnażyło fundamentalne napięcia w obecnym stanie prawa międzynarodowego: między suwerennością cyfrową a potrzebą współpracy transgranicznej, między ochroną danych a wymogami bezpieczeństwa, między ambicjami regulacyjnymi Unii Europejskiej a stanowiskami państw spoza Europy. Najgorętszy spór dotyczył dopuszczalności cyberoperacji poniżej progu użycia siły i tego, na ile obowiązujące normy prawa międzynarodowego, w tym zasada należytej staranności, skutecznie regulują tę „szarą strefę”. Studenci z różnych tradycji prawnych argumentowali z wyraźnie odmiennych pozycji, co dobrze ilustrowało realny stan międzynarodowej debaty.
Osobnym wątkiem była dezinformacja – jeden z najtrudniejszych tematów na styku cyberbezpieczeństwa i prawa międzynarodowego. Uczestnicy dyskutowali o tym, czy i w jakim zakresie istniejące instrumenty prawne, od wolności wypowiedzi po zakaz ingerencji w sprawy wewnętrzne, mogą stanowić podstawę do reagowania na zorganizowane kampanie dezinformacyjne. Szczególną uwagę poświęcono dezinformacji w kontekście konfliktu na Ukrainie, gdzie jej wpływ na bezpieczeństwo cyfrowe i procesy decyzyjne jest coraz bardziej widoczny.
Ostatniego dnia studenci wspólnie opracowali stanowisko, które zostanie przekazane na 21. sesję Forum Zarządzania Internetem (IGF) ONZ w Nairobi (14–18 grudnia). SSIGIL jest oficjalnym członkiem Dynamicznej Koalicji Szkół Zarządzania Internetem (DC-SIG) przy IGF, co umożliwia bezpośredni udział studentów w globalnym procesie kształtowania polityki internetowej. W swoim stanowisku uczestnicy Letniej Szkoły Zarządzania Internetem i Prawa Międzynarodowego zaznaczyli, że wprawdzie istnieje prawo międzynarodowe dotyczące odpowiedzialności państw za działania w cyberprzestrzeni, ale brakuje mechanizmów jego egzekwowania. Bez forum, na którym można rozpatrzeć takie zarzuty, spory są rozstrzygane politycznie. To właśnie ta luka, zdaniem studentów, stanowi największe zagrożenie dla międzynarodowego cyberbezpieczeństwa.
SSIGIL wyrosła z projektu badawczego dotyczącego zarządzania satelitami na niskiej orbicie, finansowanego przez Fundację Internet Society. Dziś funkcjonuje jako samodzielny program akademicki w ramach Centrum Badań nad Prawem Międzynarodowym w Cyberprzestrzeni „Lodz Cyber Hub”, jedynej środkowoeuropejskiej struktury badawczej afiliowanej przy ICANN, kierowanego przez dr Joannę Kuleszę z Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego. Więcej informacji na stronie internetowej www.ssigil.uni.lodz.pl.
Patronem medialnym Letniej Szkoły Zarządzania Internetem i Prawa Międzynarodowego było „Forum Akademickie”.
Joanna Kulesza