Zasadnicza zmiana

Prof. dr hab. Michał Szulczewski (ur. 1939) jest geologiem, zajmuje się stratygrafią i sedymentologią, a także historią myśli geologicznej. Kieruje Zakładem Geologii Historycznej i Regionalnej UW. Tutaj ukończył studia (1962), uzyskał stopnie naukowe doktora (1966) i doktora habilitowanego (1971) oraz tytuł profesora nadzwyczajnego (1982). W latach 1996-99 był dziekanem Wydziału Geologii. Jest członkiem rzeczywistym PAN. W Akademii pełnił m.in. funkcje członka Prezydium, przewodniczącego Wydziału VII Nauk o Ziemi i Nauk Górniczych oraz przewodniczącego zespołu doradców prezesa. Był również członkiem Centralnej Komisji ds. Tytułu Naukowego i Stopni Naukowych i członkiem jej Prezydium. Od 6 lutego br. przewodniczy Radzie Nauki.

Na mocy ustawy z 8 października 2004 o zasadach finansowania nauki 5 lutego zlikwidowany został Komitet Badań Naukowych. Niejako w to miejsce - choć już z innymi kompetencjami i zadaniami - powstała Rada Nauki.

- Rzeczywiście, Rada Nauki przejmuje większość kompetencji Komitetu, ale różnica pomiędzy KBN a Radą jest zasadnicza. Komitet miał charakter ciała stanowiącego, natomiast Rada jest organem doradczym i opiniodawczym ministra. Zmiana ta w sposób istotny zwiększa odpowiedzialność ministra za ustrój i materialne podstawy funkcjonowania nauki.

System prymatu samorządności środowiska naukowego funkcjonował przez ostatnie czternaście lat. Teraz następuje zasadnicza zmiana. Czy jest ona korzystna dla środowiska naukowego i samej nauki? A może należałoby rozdzielić te pytania i osobno pytać o korzyści środowiska, a osobno o korzyści nauki?

- Idea Komitetu i związanego z nim systemu konkursowej konkurencji o pieniądze, czyli systemu grantowego, wywodzi się z końca lat osiemdziesiątych i działalności Towarzystwa Popierania i Krzewienia Nauki; tam się właściwie narodziła. Była to reakcja na sytuację wcześniejszą - autorytarnego dysponowania środkami i politycznej kontroli nad działalnością naukową. Uważaliśmy wówczas samorządność środowiska naukowego za najlepszą gwarancję niezależności w prowadzeniu badań i preferowania najlepszych w dostępie do pieniędzy. Samorządność jest na pewno nieodzowna w merytorycznych sprawach nauki. Tylko uczeni potrafią ocenić wartość rezultatów badań, perspektywy postępu nauki czy służące mu potrzeby warsztatowe.

Współzawodnictwo, na którym musi zasadzać się zdrowe funkcjonowanie nauki, powoduje, że nie wszyscy są zadowoleni. Im wyższe wymagania, tym więcej niezadowolonych. Ważne, żeby satysfakcjonowały one najlepszych. Podobnie jest z priorytetami w finansowaniu. W tym sensie interesy nauki i państwa nie muszą pokrywać się z interesami całości środowiska naukowego.

Ze względu na przedmiot badań, nauka jest jedna i ma wymiar ogólnoświatowy. Ma ona jednak także ważne zobowiązania wobec kraju, w którym się ją uprawia i który ją finansuje. Od nauki uprawianej w Polsce oczekuje się więc nie tylko odpowiedniego udziału w postępie nauki światowej, ale również wpływu na rozwój cywilizacyjny kraju.

Można powiedzieć, że te zmiany to taki ruch wahadła - najpierw, po okresie braku demokracji, wychyliło się w jedną stronę, a teraz wraca.

- Jeśli mielibyśmy porównywać je do wahadła, to mam nadzieję, że nie będzie ono jednak wracać do starych pozycji, lecz przybliżać się do racjonalnego środka. Istnieje wyraźna potrzeba zwiększenia efektywności wydawania pieniędzy na naukę i dostosowania mechanizmów do dzisiejszych realiów, takich chociażby, jak uczestnictwo w Unii Europejskiej. Dotyczy to zresztą nie tylko nauki, ale wielu dziedzin naszego życia.

Może uda się też uniknąć niektórych wad systemu i na przykład zmiana mechanizmu powoływania członków - fakt, że mianuje ich minister, a nie wybiera określone środowisko - uwolni od presji działania na rzecz tego środowiska?

- Wybieralność przedstawicieli dyscyplin naukowych rzeczywiście wzmacnia oczekiwania wyborców, że będą oni zabiegać o spełnienie ich postulatów, zwłaszcza finansowych. Pojawia się wtedy zagrożenie, że uzasadniony potrzebami nauki i państwa podział funduszów może być zakłócony przez nadmierny wpływ interesów grupowych. Mianowanie zagrożenie to osłabia. Równie ważną sprawą staje się właściwy dobór osób. Nowy tryb powoływania członków Rady, wraz z powierzeniem ostatecznych decyzji ministrowi, stawia temu urzędowi wysokie wymagania. Miejmy nadzieję, że wytwarzane teraz wzorce będą miały kontynuację w dalszej przyszłości.

Czy sposób powstania Rady, czyli zamiana członkostwa w KBN na członkostwo w Radzie - bo wszyscy członkowie Komitetu dostali propozycje pracy w Radzie - nie jest grzechem pierworodnym przy jej powstawaniu? Inne zadania miał Komitet, a inne Rada i trochę chyba innego spojrzenia wymaga to od jej członków. Czy nie byłoby lepiej, aby nastąpiło tu wyraźne rozgraniczenie i do Rady weszli w większości nowi ludzie?

- Nie widzę nic złego w tym, że tak się stało, a wręcz uważam, że to dobrze. Środowisko przy wyborach członków Komitetu wiedziało, że to już ostatnie miesiące działania KBN i w gruncie rzeczy były to wybory do Rady Nauki. Obecność w Radzie osób, które działały w Komitecie, ich doświadczenie, pozwala nam podjąć na bieżąco wiele procedur, które są w toku, na przykład konkurs grantów. Wprowadzanie zmian organizacyjnych nie może przecież zakłócić prowadzenia działalności naukowej.

Rada Nauki to w gruncie rzeczy cztery ciała: Komitet Polityki Naukowej i Naukowo-Technicznej - odpowiedzialny za opiniowanie najważniejszych aktów prawnych i tworzenie polityki naukowej, Komisja Badań na rzecz Nauki i Komisja Badań na rzecz Gospodarki - przejmujące funkcje dotychczasowych zespołów Komitetu. Do tego mamy jeszcze Zespół Odwoławczy. Nad tym wszystkim jest przewodniczący Rady, będący równocześnie szefem Komitetu Polityki Naukowej i Naukowo-Technicznej.

- Podkreślmy, że są to wszystko ciała autonomiczne, nie powiązane personalnie, z wyraźnie rozdzielonymi kompetencjami. Rada nie ma też struktury hierarchicznej - Komitet nie stoi nad komisjami. Zgodnie z ustawą, w przyszłości, członkowie Komisji Badań na rzecz Nauki oraz Zespołu Odwoławczego będą powoływani na podstawie wyborów dokonanych przez społeczność naukową, ale tylko przez profesorów tytularnych. Członków pozostałych organów Rady będzie natomiast mianował minister. Do KPNiNT swoich przedstawicieli desygnują także: Polska Akademia Nauk, Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polskich, Rada Główna Szkolnictwa Wyższego i Rada Główna Jednostek Badawczo-Rozwojowych, czyli najbardziej reprezentatywne instytucje w obszarze nauki. Jako całość, Rada funkcjonuje w ograniczonym zakresie - ustawa mówi, że zbiera się co najmniej raz na rok, czyli raczej rzadko.

Czy pojawienie się Komisji Badań na rzecz Nauki i Komisji Badań na rzecz Gospodarki nie jest powieleniem idei rozdziału badań podstawowych i stosowanych, który funkcjonował na początku istnienia KBN, a który później zarzucono, uznając, że nie jest użyteczny?

- Same nazwy mogą to sugerować, jednak ze struktury obu komisji widać, że jest to nowe rozwiązanie. W Komisji Badań na rzecz Rozwoju Nauki znajdują się na przykład nauki techniczne. W Komisji Badań na rzecz Rozwoju Gospodarki nie ma natomiast zespołów dziedzinowych, lecz są zespoły zajmujące się zagadnieniami odpowiadającymi działom gospodarki.

A w przypadku grantów - czym będzie zajmować się jedna komisja, a czym druga?

- Komisja Badań na rzecz Rozwoju Nauki, w uproszczeniu mówiąc, będzie zajmowała się projektami własnymi badaczy, inspirowanymi ich ciekawością. Komisja Badań na rzecz Rozwoju Gospodarki zajmie się natomiast projektami rozwojowymi i celowymi, a więc podejmowanymi dla potrzeb odbiorców wyników badań.

Czy ulegną zmianie zasady oceny parametrycznej jednostek i jaka będzie tu rola Rady Nauki?

- Termin najbliższej oceny parametrycznej, przeprowadzanej co cztery lata, wypada w tym roku. Pomimo wejścia w życie nowych reguł i wprowadzania nowych mechanizmów, chcemy tej oceny dokonać zgodnie z przyjętym kalendarzem. Zasady jej przeprowadzania będą podobne, jak w latach poprzednich, nieznacznej modyfikacji ulegnie tylko tryb jej przeprowadzenia, bo zespoły i sekcje KBN zakończyły już swoją działalność. Nie chcemy zaskakiwać jednostek nagłą zmianą reguł gry. Działamy jako Rada zaledwie dwa tygodnie - pierwsze spotkanie odbyło się 17 lutego - ale już zajęliśmy się kwestią oceny parametrycznej i staramy się wypracować wspólne stanowisko z ministrem nauki.

Czy utrzymany zostanie w ocenie dorobku naukowego prymat publikacji w czasopismach z listy filadelfijskiej? Przedstawiciele wielu dziedzin - między innymi: humaniści, przedstawiciele nauk technicznych, a także JBR-ów - mówią, że w przypadku tych dziedzin jest to kiepskie narzędzie oceny.

- Przydatność tej listy w poszczególnych dziedzinach jest różna, ale wiele nauk - a zwłaszcza nauki ścisłe czy biologiczne - z powodzeniem stosuje to kryterium. Publikacje i cytowania w czasopismach z tej listy są też powszechnie przyjmowanym miernikiem poziomu całej polskiej nauki. Artykuły w czasopismach z listy filadelfijskiej nie mogą być traktowane równorzędnie z publikacjami w czasopismach niskiej rangi i o ograniczonym zasięgu oddziaływania, wydawanymi przez uczelnie, czy JBR-y. Zgadzam się jednak, że kryteria muszą być dostosowane do dziedziny nauki, a praktyczne wykorzystanie badań musi mieć zasadnicze znaczenie dla oceny jednostek zajmujących się głównie działalnością aplikacyjną.

Jest zapowiedź znaczącego wzrostu budżetu nauki w roku przyszłym. Krytycy pytają, dlaczego nie w bieżącym i wątpią, czy to realne. Miejmy nadzieję, że tak się jednak stanie. To miałby być wzrost z obecnych 2,8 miliardów do 4 miliardów złotych w roku przyszłym. Jakie strumienie powinien zasilić tak poważny przyrost funduszy na naukę, bo chyba zasada „wszystkim proporcjonalnie” nie byłaby najlepszym rozwiązaniem?

- Przede wszystkim spodziewam się, że te pieniądze rzeczywiście się znajdą. Długoletnia mizeria w strefie nauki daje o sobie znać nader dotkliwie. Jeśli chcemy spełnić aspiracje gospodarcze, kulturalne i edukacyjne Polski, to musimy w naukę inwestować. Wsparcie znajdujemy w przyjętej u nas Strategii Lizbońskiej, która jest zapisanym w nowej ustawie zobowiązaniem dla rządu. Spodziewany wzrost środków nie zwolni nas ze zróżnicowania strumieni pieniędzy przeznaczonych na różne cele, podporządkowanego polityce naukowej państwa. Dotyczy to także związków nauki z gospodarką, które wymagają znacznej intensyfikacji. Sądzę, że również przy wzroście poziomu finansowania powinniśmy wzmacniać system konkursowy. Współzawodnictwo o pieniądze i stanowiska jest mechanizmem pozytywnej selekcji. Jeśli kryteria i zasady są właściwe - wyłania najlepszych.

A czy część tych środków nie powinna pójść - jak w przypadku pieniędzy z funduszy strukturalnych Unii Europejskiej - na zupełnie nowe strumienie, mające uaktywnić praktyczne wykorzystanie badań oraz współpracę nauki i gospodarki? Czy nie powinny też znacząco zyskać dziedziny uznane przez Radę i ministra za priorytetowe, mogące przynieść korzyści gospodarce, lub na przykład nie należałoby wzmocnić absorpcji nowych technologii?

- To jest na pewno ważne i niektóre inicjatywy, na przykład platformy technologiczne, właśnie są tworzone. Ważne jest też zdobycie dostępu do znaczących funduszy unijnych, co nie jest jednak łatwe. Wymaga to naszego dostosowania do europejskiego systemu organizacji badań stosowanych i zachęcenia polskich przedsiębiorstw do współpracy z jednostkami naukowymi. Oczywiście, konieczny będzie wybór priorytetów. Ich określenie jest jednym z najważniejszych zadań Rady i mam nadzieję, że uda nam się to uczynić z pożytkiem dla nauki i dla gospodarki.

Rozmawiał
Andrzej Świć