Z habilitacją i bez

Jeśli ludzie definiują sytuacje
jako rzeczywiste, to stają się one
rzeczywistymi w swoich
konsekwencjach.
William I. Thomas

Do społeczeństwa docierają odgłosy o konkurencyjnych projektach reform w dziedzinie szkolnictwa wyższego i nauki. Dyskusja idzie jakoś górą, tak iż nie ogarnia mojego środowiska. W publikacjach wybija się wątek utrzymania lub odrzucenia habilitacji. Po lekturze kilku wypowiedzi polemicznych w „Forum Akademickim”, „Tygodniku Powszechnym” i „Wprost” zabieram głos jako zainteresowany laik, nie zaś specjalista lub funkcjonariusz szkolnictwa i nauki. Włączam się do dyskusji z poczuciem, że mój głos może się nie na wiele zdać wobec determinacji środowisk, które przygotowały swoje projekty zmian. Kieruję się potrzebą wypowiedzenia racji dla spokoju sumienia. Dochodzi też moment sprzeciwu. Mam wrażenie, że kurz wzbijany przy obróbce niewątpliwie ważkiej sprawy, jaką jest habilitacja, maskuje o wiele ważniejszą kwestię ustrojowych warunków dla systemu szkolnictwa, nauki, badań i wdrożeń. Mając ten kontekst na uwadze, zajmę się tylko sprawą utrzymania habilitacji lub rezygnacji z niej. Mój wkład do dyskusji polega na eksperymencie myślowym. Liczę na odzew ludzi dobrej woli i młodych duchem. Sprawom doktorów niehabilitowanych poświęcam odrębny tekst.

Onieśmiela mnie trochę powaga autorytetów, które szczerze obawiają się, że zniesienie habilitacji doprowadzi do upadku polskiej nauki. Trudno jednak orzec, którzy dyskutanci kierują się racją stanu, a którzy z nich dbają głównie o przywileje swojego stanu społecznego (korporacji). Odwagi dodają natomiast ci, którzy nie mają nabożnego stosunku do stanowisk, procedur i form organizacyjnych, domagając się ich uzasadnienia jakimś klarownym dobrem (celem) systemowym. Oczywiście wiem, że ludzie proponujący rozwiązania ustrojowe biorą pod uwagę swój interes (deklaracje zupełnej bezinteresowności byłyby z gruntu podejrzane). Najbliżej mi do tych, którzy są szczerzy w jawnym łączeniu swojego dobra i racji systemowych. Chodzi o to, aby nie owijać prywatnych i korporacyjnych spraw w ideologiczną bawełnę aż do pogrążenia siebie i podsystemu w wyniku fałszywej definicji sytuacji. Dochodzi do tego odpowiedzialność w korzystaniu z publicznego grosza.

Zdaję sobie sprawę, że krytyka pod adresem zwolenników habilitacji bierze się po części z zazdrości doktorów niehabilitowanych o prestiż, dochody czy możliwość wpływania na układ sił i bieg wydarzeń. U jej podstaw może tkwić także poczucie porażki, frustracja z powodu braku osobistych dokonań i niezdolności do podołania zadaniom.

Istotne wątpliwości

W punkcie wyjścia odwołam się do stanowisk, które dla mojej propozycji są układem odniesienia. Nie twierdzę zatem, że habilitacja jest czymś złym. Byłoby to demonizowanie a rebours tego stopnia naukowego. O jego przydatności lub zbędności powinien przesądzić eksperyment. Z powodu biegu wydarzeń został już czas tylko na eksperyment myślowy.

Przypomnę niektóre dowody, argumenty i wątpliwości dotyczące utrzymania habilitacji. 1) Dowód z osiągnięć szkolnictwa i nauki obywających się bez habilitacji. Chodzi o to, że można (co czyni się w najbardziej rozwiniętych krajach) sprawować kontrolę nad jakością szkolnictwa, nauki, badań i wdrożeń bez posługiwania się ścieżką habilitacji. Zamiast niej stosuje się inne, może nawet skuteczniejsze procedury kontrolowania przydatności pracowników na stanowiska profesorów, kierowników zespołów badawczych czy wdrożeniowych. 2) Argument z różnorodności. Za dopuszczeniem obu ścieżek (z habilitacją i bez niej) kariery akademickiej przemawia fakt, że istnieją odmienne rodzaje prac, różne typy motywacji, różne doświadczenia, kompetencje i ambicje, a nawet kultury organizacyjne w naszym szkolnictwie. Habilitacja, jako główne kryterium pomiaru twórczości lub przydatności jakości, razi swoją jednostronnością. 3) Argument o taktycznym uniku. Habilitacja może być w poszczególnych przypadkach rodzajem dożywotniej renty za krótkookresowy intensywny wysiłek. Chodzi o to, że pewność zatrudnienia i prestiż mogą z biegiem czasu w sprzyjających okolicznościach wypierać motywacje merytoryczne i prowadzić do stagnacji. 4) Doktorzy habilitowani zainteresowani samodzielną pracą nie otrzymują na czas samodzielnych stanowisk w strukturze uczelni. Niekiedy ich to nawet nie interesuje. Wówczas nie są w stanie spożytkować swojej rangi. Habilitacja jest im wówczas nieprzydatna. 5) Dowód z ekonomii dochodzenia do habilitacji w Polsce. Dochodzi się do tego stopnia za późno. Koszty tak planowanej ścieżki są zbyt wysokie, aby miało je ponosić nasze społeczeństwo. 6) Dowód z nadmiernego i zbędnego rygoru. Stopień doktora habilitowanego, jako zasadnicze kryterium oceny dorobku i przydatności, zamyka lub poważnie utrudnia wykorzystanie talentów i kompetencji wielu osób, które (choć nie mają i nie chcą mieć habilitacji) stanowią w instytucji cenny, lecz niewykorzystany kapitał ludzki. 7) Dowód z niewykorzystania potencjału pracowników. Habilitacja odciąga ludzi od innych ważnych dla instytucji zatrudnień na rzecz robienia pionowej kariery.

Jeśli nawet nie w każdym powyższym przypadku wolno mówić o dowodach lub argumentach, to i tak mowa jest o istotnych wątpliwościach. Kto chciałby je unieważnić, musiałby udowodnić, że są bezzasadne. Zatem, kto twierdzi, że habilitacja, jako pionowa ścieżka kariery, jest najwydajniejszym i do tego nieodzownym środkiem do osiągania celów w systemie szkolnictwa, ten powinien to udowodnić. Musiałby przy tym wykazać, jakiego interesu (dobra) społecznego broni się za pomocą procedur opartych na habilitacji. Najlepiej, gdyby dowód podlegał weryfikacji.

Dobro wspólne

Zdaję sobie sprawę z tego, że dyskusja o habilitacji powinna się odbywać w kontekście rozróżnienia między oficjalną ideologią systemu a faktycznie realizowanymi interesami. Nie mam dostatecznego wglądu w te ostatnie. Są one splecione z racjami oficjalnymi.

Trzeba się liczyć z odmiennymi poglądami władz szkół prywatnych i państwowych. Załóżmy, że zgadzamy się co do dwóch celów podsystemu szkolnictwa (od podstawowego począwszy) i nauki. Jeden z nich, wewnętrzny, to rozwój zasobów ludzkich uczelni, uwzględniający dobro i aspiracje pracowników i studentów. Zewnętrzny zaś - to wkład do przetrwania i jakości życia społeczeństwa jako fundatora oświaty i nauki. Społeczeństwo jest tu systemem wyższego rzędu. Jego dobro liczy się, gdyż jest ono donatorem nauki i szkolnictwa.

Chciałbym, aby przyjęto rozwiązania, które pozwalają osiągać cele grup i korporacji z poszanowaniem dobra wspólnego. Jego podstawowym składnikiem jest ustrój (ład prawny, finansowy, organizacyjny, moralny). Dlatego za nieodzowną uważam prawdziwie publiczną dyskusję nad owym dobrem. Sprawa jest ważna, jeśli wierzymy w to, co głosimy, to jest - że budujemy demokratyczne i zrównoważone społeczeństwo oparte na wykorzystaniu wiedzy. W tej perspektywie każdy stopień naukowy i tytuł oraz rozwiązania prawne, organizacyjne i finansowe są tylko środkiem do celu. Ani interesy jakiejkolwiek grupy zawodowej w szkolnictwie, ani żadne formy organizacyjne nie powinny być fetyszem.

Niekiedy w praktyce dnia powszedniego można odnieść wrażenie, że szkolnictwo wyższe spełnia dwa wymogi funkcjonalne. Uczelnie są po to, aby dać pracę i dobra pochodne (władzę nad ludźmi, prestiż i bezpieczeństwo socjalne), odwzajemniają się natomiast produkcją licencjatów i magistrów w tempie pozwalającym osiągnąć pożądany ich odsetek. Spełniają też inne zadanie, poniekąd ideologiczne: zatrzymują rzesze potencjalnych bezrobotnych w uczelni. Zapewniają więc spokój społeczny. Ponadto, uprawiając naukę, przyczyniają się do rozwoju itd. Inne grupy społeczne nie są w stanie dowiedzieć się, jakie są koszty osiągania przez naukę i szkolnictwo wyników znanych tylko nielicznym.

W tym kontekście powraca ogólniejsza wątpliwość, czy habilitacja rzeczywiście gwarantuje to, co się jej przypisuje w zainteresowanych kręgach, oraz czy jest ona potrzebna z punktu widzenia żywotnych potrzeb systemu nauki i szkolnictwa wyższego. Na to pytanie z trudem można odpowiedzieć nawet w kontekście obecnego systemu. Nie sposób z kolei sensownie mówić o przyszłości, dopóki nie wiadomo, za jakim rozwiązaniem ustrojowym opowiedzą się władne gremia: za postsocjalistycznym i etatystycznym czy raczej stawiającym na współzawodnictwo (rynkowym).

Eksperyment myślowy

W przytoczonym kontekście przechodzę od ideologicznego w znacznej mierze sporu o habilitację do eksperymentalnego poszukiwania sposobów poprawy wykorzystania kadr w szkołach wyższych. Nawet gdy jest to tylko prywatny eksperyment myślowy i dotyczy krótkiego okresu przejściowego, wydaje się, że ma on sens także w jakichś nowych warunkach ustrojowych.

Proponuję, aby ustawowo dopuścić na okres na przykład dziesięciu lat równoległe ścieżki kariery z habilitacją i bez habilitacji. W ten sposób uszanowano by życiowy dorobek habilitowanych, a zarazem otwarto by znaczne możliwości wykorzystania potencjału doktorów niehabilitowanych i magistrów.

Doktorzy niehabilitowani nie mogliby liczyć na taryfę ulgową, to znaczy musieliby w porównywalnych warunkach udowodnić swoją przydatność do obejmowania ważnych stanowisk i funkcji, a więc jako kierownicy zespołów badawczych, zakładów i katedr, promotorzy prac, wychowawcy młodzieży, recenzenci publikacji oraz dorobku niedrukowanego (organizacyjnego, pedagogicznego, w postaci wdrożeń technologii). Zamiast koncesji na dożywotnie zatrudnienie opartej na habilitacji, decydowałyby konkursy na stanowiska.

Podczas eksperymentu powinno się wypróbować różne formy organizacyjne. Za dopuszczenie różnych ścieżek kariery i rozwiązań finansowych powinny odpowiadać same uczelnie, którym przecież przysługuje autonomia organizacyjna.

Na warunki brzegowe eksperymentu powinny wyrazić zgodę wszystkie grupy pracowników naukowych i dydaktycznych. Byłaby to dobra okazja do poznania racji unieważnianych w dotychczasowej grze interesów.

O dopuszczeniu w wyniku eksperymentu równoległej ścieżki zatrudnienia i awansów (bez habilitacji) powinny przesądzić określone wyniki (ekonomiczne, organizacyjne, naukowe, wychowawcze, w dziedzinie morale) osiągnięte w eksperymencie. Argumentem ekonomicznym byłoby na przykład lepsze wykształcenie przy porównywalnych nakładach czy też powodzenie absolwentów na rynku pracy. Z kolei korzyści organizacyjne powinno się udokumentować lepszym wykorzystaniem kadr (w tym pracowników doktorów niehabilitowanych i magistrów).

Cząstkową miarą powodzenia eksperymentu byłby dorobek profesorów doktorów niehabilitowanych, doktorów adiunktów i magistrów na różnych stanowiskach. Po udowodnieniu wystąpienia takich systemowych korzyści robienie habilitacji mogłoby się okazać zbędne.

Za przeprowadzeniem eksperymentu przemawia kilka argumentów. Po pierwsze, w ten sposób można opuścić krąg jałowej niekiedy dyskusji nad słusznością jednego czy drugiego rozwiązania. Można byłoby też zażegnać obawy habilitowanych o dyskryminację czy unieważnienie ich dorobku itd. Wszyscy mogliby stanąć do współzawodnictwa według porównywalnych kryteriów. Obecni doktorzy habilitowani nie musieliby się obawiać degradacji w wyniku jakiegoś „antynaukowego” populizmu.

Funkcjonariusze systemu szczerze zatroskani o czystość rozwiązań organizacyjnych powinni się zdać na doniesienia nauk o zarządzaniu, mówiące, że różnorodność ułożona w wypróbowane wzory jest lepsza od monokultury. Wiadomo, że wiele renomowanych uczelni na świecie obywa się bez habilitacji. Najbardziej prestiżowe uczelnie cechują: elastyczność organizacyjna (zdolność do korekty procedur i struktur), prawdziwa wolność (autonomia) uczelni i wiążąca się z tym odpowiedzialność, egzekwowanie wysokich i jawnych wymagań, dominacja kryteriów kompetencji i przydatności nad procedurami biurokratycznymi w nauce, dbałość o produktywne powiązania z gospodarką, zdolność do kooperacyjnego współzawodnictwa.

Należy dążyć do sytuacji, kiedy zrobienie habilitacji byłoby produktem ubocznym twórczej i dobrze zorganizowanej pracy, a nie motywem robienia kariery. Powinno się nagradzać nie za habilitację, lecz za wyniki, które można osiągać także bez habilitacji. W wyniku eksperymentu habilitacja nie byłaby wykluczona, lecz mogłaby się okazać zbędna. Przewody habilitacyjne mogłyby zostać utrzymane dla jakichś pobocznych i wyjątkowych, lecz dobrze uzasadnionych celów. Choćby ze względu na osoby, którym habilitacja mogłaby się przydać za granicą, bądź dla innych dobrze uzasadnionych celów organizacyjnych. Wyjątkowość owych przypadków utrzymania habilitacji powinna być udokumentowana istotnym dobrem.

Wyrównanie warunków

Dla bezstronnego rozstrzygania o przydatności obu ścieżek w przejściowym systemie mieszanym trzeba byłoby zapewnić następujące warunki:

• Wszelkie funkcje i stanowiska, zastrzeżone obecnie dla habilitowanych, powinny stać otworem, bez ograniczeń i dyskryminacji, przed ich niehabilitowanymi amatorami.
• Niehabilitowani profesorowie powinni mieć taki sam dostęp do zasobów niezbędnych do wykazania się osiągnięciami, jaki mają doktorzy habilitowani.
• Niezbędne mogą się okazać środki prawne i organizacyjne dla przeciwdziałania dyskryminacji którejś z grup w obrębie korporacji uczonych.
• Gwarantem wyrównanego dostępu do funkcji i stanowisk powinny być konkursy, byle nie robione „pod” którąś z zainteresowanych grup.
• Należy zachować lub wzmocnić merytoryczne kryteria obsady funkcji i stanowisk, aby nie wzięły góry tendencje populistyczne. Kryterium nie powinna stanowić habilitacja lub jej brak.

Polityczny wymiar eksperymentu polegałby na tym, aby uczelniom pozostawić swobodę działania w zbliżonych warunkach. Wtedy będzie można oczekiwać, że wytworzą one pożądaną racjonalność. Przedtem należałoby zdefiniować dobro tego podsystemu i kryteria jego osiągania. W ten sposób będzie można przeciwdziałać odradzaniu się woluntaryzmu i arbitralności centrum (ministerstwa i innych wpływowych gremiów) oraz partykularyzmowi korporacji. Sprawie nowej racjonalności służyłoby zrównanie uczelni prywatnych i państwowych pod względem dostępu do funduszy publicznych. Dopiero wyrównanie warunków działania uruchomiłoby pożądany proces współzawodnictwa oraz byłoby podstawą do porównywania wyników. Dobre uczelnie państwowe nie mają się czego obawiać.

Obecnie panuje dobry klimat do robienia karier, kontroli nad zasobami i uprawiania działań pozornych pod ochroną dotacji z budżetu. Zaniedbana jest natomiast praca wychowawcza (formacyjna). Tymczasem „fala” z ogółu społeczeństwa wchodzi na uczelnie. Widać ją w postaci lipnych dyplomów, plagiatów, jałowej papierkowej produkcji, koncypowanych rozrywkowo i marketingowo konferencji i kongresów. Paradoksalnie nie chroni przed tym trendem oparcie modelu kariery na habilitacji. W końcu brakuje czasu na pracę w swoim środowisku. Kierując się habilitacją, jako głównym kryterium dokumentowania osobistego rozwoju i przydatności dla instytucji, oraz urządzając życie placówek według interesów tej korporacji, można nie mieć czasu na zajęcie się innymi sprawami, nie mniej żywotnymi dla środowiska.

Młode wino w starym bukłaku

Nie ma wątpliwości, że sprawa habilitacji jest drugorzędna wobec warunków ustrojowych wyznaczających funkcjonowanie szkolnictwa, nauki, badań i wdrożeń. W każdych warunkach ma oczywiście swoją wagę. Jednak nawet w obecnych warunkach warto dokonać eksperymentu, choćby tylko myślowego. Jego wyniki mogą się przydać w przypadku doprowadzenia do gruntownych zmian w drodze ustawy. Nawet gdyby nie nastąpiły zmiany ustrojowe w pożądanym kierunku, to i tak (zwłaszcza wtedy) eksperyment kariery z habilitacją i bez habilitacji byłby krokiem w kierunku obiecującej powodzenie racjonalności.

Wprowadzanie zmiany, którą proponuję, przypomina trochę nalewanie młodego wina do starych bukłaków. Być może nowy bukłak sprawimy sobie w wyniku najbliższych wyborów parlamentarnych i prezydenckich. Można mieć nadzieję, że pod rządami nowej ustawy do kompetencji autonomicznych uczelni będzie należeć prowadzenie polityki kadrowej, przyporządkowanej osiąganiu celów, które przesądzają o rozwoju podsystemu i pomyślności pracowników. Do osiągania celów instytucjonalnych powinny być zachęcane wszystkie grupy pracownicze. Nagrody winny być przyznawane według kryteriów wspomagających rozwój osobisty i instytucjonalny, a nie służących głównie sterowaniu ruchem na jednokierunkowej ścieżce.

Spory o wyższość takiej czy innej ścieżki kariery mają sens, gdyż odsłaniają ideologiczne zaplecze poszczególnych wizji szkolnictwa przyszłości. Uczciwość nakazuje, aby otwarcie przyznawać się do swoich wartości i próbować wykazać, jakie konsekwencje miałoby ich przyjęcie w skali kraju. Według mnie, utrzymanie habilitacji to tylko jedna, choć niewątpliwie istotna sprawa. Jednakże ani jej utrzymanie, ani zniesienie nie powinno być podnoszone do rangi fetysza. W każdym przypadku obowiązuje mądra odpowiedź na pytanie: qui bono? Dobrym rozwiązaniem byłby wiarygodny eksperyment. Wówczas można mówić o negocjowaniu nowej racjonalności, poniekąd już sprawdzonej w świecie.

Przy zabieraniu głosu w sprawach ważnych dla miarodajnego środowiska ostrożność nakazuje trzymać się sentencji quieta non movere. Kto potakuje bądź milczy dla wygody lub bezpieczeństwa, ten musi się zgodzić, że ponosi odpowiedzialność za udział w fałszywym definiowaniu problemu. Teoremat Thomasa na początku tego tekstu każe liczyć się z działaniem samospełniającej się przepowiedni. W interesie definiujących sytuację jest zadbanie o prawdziwość przesłanek i wypracowanie zasad oceny swojego wkładu do wspólnego dobra.

Dr Marian Chojnacki pracuje w Katedrze Socjologii Organizacji i Zarządzania Instytutu Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego.