)
Czy koniecznie musi u nas istnie raj dla plagiatorw, jak pisze Marek Wroski („FA” nr 9/2005)? Do wiadomoci zainteresowanych – midzy innymi pracownikw nauki oraz bibliotekarzy, pracownikw bibliotek naukowych – nie dotary dotd informacje o zasadniczych zmianach w tekcie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, dostosowujcych nasze ustawodawstwo do prawa unijnego. Obowizujca ustawa o prawie autorskim bya kilkakrotnie nowelizowana (Szerzej na ten temat: Bolesaw Howorka, Dozwolony uytek chronionych utworw w znowelizowanej ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych, „Bibliotekarz” nr 2/2005, str. 15−23). W szczeglnoci wane s zmiany wprowadzajce do naszych krajowych przepisw normy zawarte w postanowieniach dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 22 maja 2001 w sprawie harmonizacji niektrych aspektw praw autorskich i pokrewnych w spoeczestwie informacyjnym. Dyrektywa wskazuje w preambule na nowe kierunki dziaania wynikajce z rozwoju technologicznego, ktry „zwikszy i zrnicowa wskaniki kreatywnoci, produkcji i eksploatacji. O ile ochrona wasnoci intelektualnej nie wymaga adnej nowej koncepcji, obecne prawo w zakresie praw autorskich i pokrewnych bdzie naleao dostosowa i uzupeni, aby naleycie uwzgldnione byy takie realia ekonomiczne, jak pojawianie si nowych form eksploatacji” (pkt 5). I dalej (pkt 14): „Niniejsza dyrektywa powinna wspiera nauk i kultur poprzez ochron utworw i innych przedmiotw objtych ochron dopuszczajc pewne wyjtki i ograniczenia w interesie publicznym do potrzeb edukacji i nauczania”. Wana jest take tre pkt. 34 preambuy: „Pastwa Czonkowskie powinny mie moliwo uwzgldniania pewnych wyjtkw i ogranicze w niektrych przypadkach do celw edukacyjnych lub naukowych, na rzecz instytucji publicznych, takich jak biblioteki i archiwa, do celw sprawozdawczoci w zakresie aktualnych wydarze, do cytowania, na uytek osb niepenosprawnych, do celw bezpieczestwa publicznego oraz do wykorzystania w postpowaniach administracyjnych lub sdowniczych”. W kocu, pkt 42 preambuy, stanowi: „Przy stosowaniu wyjtku lub ograniczenia w niehandlowych celach edukacyjnych i bada naukowych, wczajc nauczanie na odlego, niehandlowy charakter danej dziaalnoci powinien by okrelony przez sam dziaalno. Struktura organizacyjna i rodki finansowania danej instytucji nie s w tym wzgldzie elementami decydujcymi” [wszystkie podkrelenia – BH].
Trzeba take wskaza na niektre artykuy dyrektywy 2001/29/WE.
Art. 2 tego aktu („Prawo do zwielokrotniania utworu”) stanowi o monopolu autorskim: „Pastwa Czonkowskie przewiduj wyczne prawo do zezwalania lub zabraniania bezporedniego, tymczasowego lub staego zwielokrotniania utworu, przy wykorzystaniu wszelkich rodkw i w jakiejkolwiek formie, w caoci lub czciowo: a) dla autorw, w odniesieniu do ich utworw”. Jednoczenie dyrektywa dopuszcza wprowadzanie ogranicze w tym monopolu. Moe to nastpi: 1) do celw edukacyjnych i naukowych, 2) na rzecz instytucji publicznych, takich jak biblioteki i archiwa, 3) do cytowania, 4) na uytek osb niepenosprawnych (patrz: cytowany powyej pkt 34 preambuy dyrektywy). Stanowi o tym art. 5 („Wyjtki i ograniczenia”) odnoszcy si do tych ogranicze monopolu autorskiego i dopuszczajcy (w ust. 1) do ogranicze w odniesieniu do czynnoci o charakterze przejciowym lub dodatkowym, „ktre stanowi integraln i podstawow cz procesu technologicznego i ktrych jedynym celem jest umoliwienie” m.in.: „b) legalnego korzystania z utworu lub innego przedmiotu objtego ochron i ktre nie maj odrbnego znaczenia ekonomicznego, bd wyczone z prawa do zwielokrotniania”. Ust. 2 tego art. dopuszcza, by pastwa czonkowskie wprowadzay wyjtki i ograniczenia w monopolu autorskim, m.in.: „b) w odniesieniu do zwielokrotniania na dowolnych nonikach przez osob fizyczn do prywatnego uytku i do celw ani bezporednio, ani porednio handlowych, pod warunkiem, e podmioty praw autorskich otrzymaj godziw rekompensat, uwzgldniajc zastosowanie lub niezastosowanie rodkw technologicznych okrelonych w art. 6, w odniesieniu do danych utworw lub przedmiotw objtych ochron; c) w odniesieniu do szczeglnych czynnoci zwielokrotniania dokonywanych przez oglnodostpne biblioteki, instytucje edukacyjne i muzea lub przez archiwa, ktre nie s skierowane na osignicie bezporedniej lub poredniej korzyci gospodarczej lub handlowej”.
Ust. 3 art. 5 dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady stanowi, e odpowiednie wyjtki i ograniczenia mog dotyczy takich przypadkw, jak: „a) korzystania wycznie w celach zilustrowania w ramach nauczania lub bada naukowych pod warunkiem, e rdo, cznie z nazwiskiem autora, zostanie podane, poza przypadkami, w ktrych okae si to niemoliwe i w stopniu uzasadnionym przez cel niehandlowy, ktry ma by osignity (...) d) cytowania do celw takich, jak sowa krytyki lub recenzji, o ile dotyczy ono utworu lub innego przedmiotu objtego ochron, ktry zosta ju prawnie podany do publicznej wiadomoci, o ile zostanie podane rdo, cznie z nazwiskiem autora, poza przypadkami, w ktrych okae si to niemoliwe oraz o ile korzystanie odbywa si zgodnie z uczciwymi praktykami i w rozmiarze usprawiedliwionym przez szczeglny cel”. Dyrektywa w art. 5 ust. 5 stanowi, e wyjtki i ograniczenia w monopolu autorskim mog by stosowane „tylko w niektrych szczeglnych przypadkach, ktre nie naruszaj normalnego wykorzystania dziea lub innego przedmiotu objtego ochron, ani nie powoduj nieuzasadnionej szkody dla uzasadnionych interesw podmiotw praw autorskich”.
wiadome naruszanie monopolu autorskiego do celw prywatnych bd publicznych przez ustawodawstwo pastw sygnatariuszy Konwencji i pastw czonkowskich UE wie si z pogldem, „e kada osoba powinna mie zapewniony dostp do informacji i korzysta z rezultatw pracy twrczej. Realizacja tego pogldu stanowi naruszenie monopolu twrcy, w pewnym stopniu ogranicza jego prawa majtkowe. Opiera si na zaoeniu, e nie jest moliwy rozwj dziaalnoci naukowej, jeli zainteresowany nie wie, co w danej dziedzinie ju zostao osignite. Ten pogld stanowi podstaw uprawnie dla organw pastwa (z ktrych te organy korzystaj) do wpywania na sposb korzystania z ochrony prawa autorskiego przez twrc. Bo te, czy waciwa jest ochrona nieograniczonego prawa do prywatnoci i prawa do zazdrosnego strzeenia swoich pomysw i wynalazkw wycznie w tym celu, by czerpa z tego korzyci materialne; czy ludzie nie powinni korzysta z wolnego dostpu do tych utworw, (niekoniecznie zupenie wolnego od opat w wymiarze finansowym, ale przy zapewnieniu prawa dostpu do informacji)?” (Charles Oppenheimer, The legal and regulatory enviroment for electronic information, Ed.: Infonortics in−depth Briefings. 2 ed. Calne−Wiltshire 1995, s. 4.).
Do postanowie dyrektywy 2001/29/WE odnosi si przede wszystkim nowelizacja ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych z 1 kwietnia 2004 („DzU” nr 91/2004, poz. 869).
Nowelizacja ta nadaje nowe brzmienie art. 6 pkt 3, definiujcemu pojcie „utworu rozpowszechnionego”: „utworem rozpowszechnionym jest utwr, ktry za zezwoleniem twrcy zosta w jakikolwiek sposb udostpniony publicznie”.) W artykuach mwicych o licencjach ustawowych istotne zmiany dotycz art. 23 ust. 2: „Zakres wasnego uytku osobistego obejmuje korzystanie z pojedynczych egzemplarzy utworw przez krg osb pozostajcych w zwizku osobistym, w szczeglnoci pokrewiestwa, powinowactwa lub stosunku koleeskiego”.
Wany dla bibliotek jest take nowy art. 23 przywoanej ustawy: „Nie wymaga zezwolenia twrcy przejciowe lub incydentalne zwielokrotnianie utworw, nie majce znaczenia gospodarczego, a stanowice integraln i podstawow cz procesu technologicznego oraz majce na celu wycznie umoliwienie: 1) przekazu utworu w systemie teleinformatycznym pomidzy osobami trzecimi przez porednika lub 2) zgodnego z prawem korzystania z utworu”.
Ale najwaniejsze s zmiany w art. 28 ustawy. W nowym brzmieniu art. 28 dopuszczalne jest, by biblioteki: 1) udostpniay nieodpatnie, w zakresie swoich zada statutowych, egzemplarze utworw rozpowszechnionych (to wana zmiana, poprzednio przepisy stanowiy „utworw opublikowanych”, obecnie mog udostpnia utwory, ktre „za zezwoleniem twrcy zostay w jakikolwiek sposb udostpnione publicznie” – do tych utworw nale take dysertacje udostpnione publicznie, np. na posiedzeniach rad wydziaw); 2) sporzdzay lub zlecay sporzdzanie egzemplarzy rozpowszechnionych utworw w celu uzupenienia, zachowania lub ochrony wasnych zbiorw (i tu take wana zmiana – zniesione zostao ograniczenie moliwoci „sporzdzania egzemplarzy” do utworw opublikowanych, niedostpnych w handlu”); 3) udostpniay swoje zbiory do celw badawczych lub poznawczych za porednictwem kocwek systemu informatycznego (terminali) znajdujcych si na terenie tych jednostek.
Znowelizowane przepisy s bardzo wane dla bibliotekarzy i wymagaj innego spojrzenia na zadania bibliotek. O zakresie usug biblioteki i sposobie ich realizowania oraz o krgu uytkownikw biblioteki stanowi musi szerzej (ni to zapisano w art. 4 ustawy o bibliotekach) statut (art. 11 ustawy o bibliotekach) i regulaminy biblioteczne (art. 12 tej ustawy mwi o regulaminie organizacyjnym, a 14 ust. 4 o regulaminie zakadowym). Naley zwrci uwag na to, e tylko biblioteki dziaajce jako samodzielne jednostki organizacyjne maj swoje statuty. Wikszo bibliotek naukowych wchodzi w skad uczelni, jednostek badawczo−rozwojowych, placwek PAN i innych zakadw publicznych majcych wasne statuty, te akty normatywne powinny mwi o upowanieniu odpowiednich organw do stanowienia regulaminw bibliotecznych, „przepisw wykonawczych do statutu”.
Jakie wnioski wynikaj ze znowelizowanych przepisw ustawy o prawie autorskim?
Publiczna rozprawa doktorska to jeden ze sposobw publicznego udostpnienia utworu za zgod twrcy, a wic w rozumieniu przepisw art. 6 pkt 3 ustawy o prawie autorskim praca doktorska jest utworem rozpowszechnionym.
Obowizujce obecnie przepisy art. 28 omawianej ustawy stanowi o prawie bibliotek do udostpniania nieodpatnie, w zakresie zada statutowych biblioteki, egzemplarzy utworw rozpowszechnionych.
Biblioteki uczelniane dysponuj pojedynczymi egzemplarzami prac doktorskich (utworw nieopublikowanych, ale rozpowszechnionych w rozumieniu ustawy) i to je zobowizuje do otoczenia tych materiaw bibliotecznych szczegln piecz. Utwory te nie powinny by przedmiotem wypoyczania (moe poza wypoyczeniami midzybibliotecznymi).
Czy mona te materiay biblioteczne kopiowa? Wycznie w sytuacjach, o ktrych mowa w art. 23 oraz 28 ustawy o prawie autorskim – do korzystania w zakresie wasnego uytku osobistego (patrz: Janusz Barta, Monika Czajkowska−Dbrowska, Zbigniew wikalski, Ryszard Markiewicz, Elbieta Traple, Komentarz do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Dom Wydawniczy ABC, 1995, s. 179) oraz w celu udostpnienia uytkownikowi egzemplarza utworu szczeglnie chronionego (ochrona wasnych zbiorw biblioteki). Ale o szczegach udostpniania musz stanowi regulaminy biblioteczne (jak to ju wyej wskazano, o tych wewntrzzakadowych aktach normatywnych biblioteki mwi art. 12 i 14 ust. 4 ustawy o bibliotekach), z nich musi wynika m.in. to, jaki jest zakres wiadczonych przez bibliotek usug reprograficznych. Statut uczelni musi stanowi o prawie rektora do nadania uczelnianemu systemowi biblioteczno−informacyjnemu regulaminu organizacyjnego, a take o obowizku posiadania przez bibliotek regulaminu zakadowego, stanowicego o prawach i obowizkach czytelnikw. W tym regulaminie musz si znale postanowienia mwice, jakie materiay biblioteczne (i na czyje zamwienie) mona w bibliotece kopiowa. I nie jest tu potrzebna decyzja ministra, o ktrej mowa w uchwale Prezydium KRASP z 13 listopada 2005 w sprawie udostpniania prac doktorskich, uczelnie s uprawnione do rozwizania tej sprawy we wasnym zakresie. A opracowujc taki regulamin, trzeba bra pod uwag take i te aspekty sprawy, o ktrych w swoim artykule pisze Marek Wroski.