)
W Instytucie Fizyki Uniwersytetu lskiego odbyo si 2 grudnia spotkanie z okazji wiatowego Roku Fizyki „Oblicza fizyki – midzy fascynacj a niepokojem. Rola fizyki w rozwoju naszej cywilizacji i kultury”. Prof. Andrzej Warczewski, gwny sprawca wydarzenia, stwierdzi, e cho prawa fizyki s uniwersalne, jednak odpowiadaj tylko na pytanie, jak zjawiska zachodz, za pytanie dlaczego zachodz pozostaje poza zasigiem tej dyscypliny. Dlatego przy pomocy fizyki nie poznajemy istoty rzeczywistoci. – Jednak adna inna dyscyplina nie zblia nas do tego tak bardzo, jak fizyka – konkludowa.
Prof. Andrzej K. Wrblewski pokaza, w jaki sposb przekonanie o powszechnoci eteru spowodowao niezrozumienie odkry Einsteina na przykadzie teorii przedstawionych w czterech artykuach z 1905 roku. Twrca teorii wzgldnoci, o pokolenie modszy od wczesnych koryfeuszy fizyki, nie uwzgldnia w swych badaniach istnienia eteru. Przekonanie o obecnoci eteru utrudniao zrozumienie jego idei i deformowao wyniki bada starszych uczonych.
Ks. prof. Micha Heller w byskotliwym referacie mwi o paradoksach czasu. Wszechwiat ma jedn histori, jednak poszczeglne obiekty, ktre go tworz, maj wiele odrbnych dziejw, zalenych od punktw obserwacji. T trudn do zrozumienia prawd odkry Einstein. „wiat jest matematyczny, tylko przeciwnicy matematyki na maturach nie chc tego uzna” – to jedno ze sformuowa, ktrymi prof. Heller ubarwia swe wywody o czasie. Take metafora kamikadze, ktry nie moe wpa do czarnej dziury, rozbawia suchaczy.
O tym, e odkrycia z zakresu fizyki znaczco wpyny na rozwj elektrycznoci oraz elektroniki, nie trzeba nikogo przekonywa. Prof. Ryszard Tadeusiewicz pokaza, jak te wpywy przebiegay, mwic midzy innymi, e pierwszymi napdzanymi prdem pojazdami byy... odzie, a sownictwo elektryczne – na przykad: bateria, adunek – pochodzi wprost z terminologii wojskowej. Udowadnia, e rozwj technik elektronicznych – zaczo si od lampy prniowej wynalezionej przez Edisona – znaczco wpyn na ksztat kultury. Jako przykad poda muzyk, ktra najpierw dziki radiu, a potem innym technikom audio staa si sztuk powszechnie dostpn. Mwi te, w jaki sposb na t sztuk wpyn wynalazek Mooga. Popularno telewizji sprawia, e autorytetem jest dzi ten, kto pokazywany jest w telewizji, a nie ten, kto ma co mdrego do powiedzenia. Technika zmienia te sposb obcowania ze sztuk (kolekcje pyt audio i dvd).
Gdy na scen wszed prof. Stanisaw Bajtlik (na fot.) z Centrum Astronomicznego im. Mikoaja Kopernika powiao metafizyk. Uczony z rozwianym wosem, egzaltowanym gosem opowiada o tym, jak doszo do likwidacji trwajcej cae wieki dychotomii midzy tym, co na niebie i tym, co na Ziemi. – Dzi wiemy, e to, co na niebie i tutaj zbudowane jest z tego samego, czyli jest tym samym – oznajmi triumfalnie uczony, wznoszc do gry dwa cikie kamienie – meteoryty, ktre spady na teren Polski. Prawa przyrody s uniwersalne, obowizuj „tako w niebie, jak i na Ziemi” – woa prof. Bajtlik, zadowolony z reakcji suchaczy na sw fascynujc opowie.
Podr do wntrza Ziemi uczestnicy odbyli z prof. Januszem Janeczkiem. W tej podry niewiele pomog nam wiercenia – mwi uczony. Najgbsza kopalnia zota ma 3,8 km, a najgbsze wiercenia sigaj 12 km. Naszym wehikuem w tej podry s metody geofizyczne, np. badanie prdkoci rozchodzenia si fal, ktre pozwala pozna temperatury panujce na gbokoci do okoo 1000 km w gb Ziemi. Badanie trzsie ziemi pozwolio na odkrycie ciekego jdra Ziemi. Prasa diamentowa pozwolia pozna budow mineraln wntrza Ziemi. Metody matematyczne pozwoliy na stworzenie jego modelu, a bra w tych badaniach udzia wybitny polski geolog, prof. Adam Dziewoski. – Ziemia jest niejednorodna i dynamiczna, co jest motorem wielu zjawisk fizycznych i naturalnych na jej powierzchni – mwi prelegent. – Zapewne we wntrzu Ziemi jest co, o czym nie nio si... geofizykom.
Prof. Adam Pro, chemik z CEA i PW, laureat Nagrody FNP w 2004, zapowiedzia, e wygosi panegiryk na cze fizyki. Przytoczy przykady osigni chemikw, ktre byy moliwe dziki urzdzeniom i metodom wynalezionym przez fizykw. – Postp naukowy w fizyce uczyni ycie nanochemikw prawdziwym rajem, mimo to chemicy na og nie lubi fizykw – koczy swe dynamiczne wystpienie.
– Fizycy lubi chemikw – rozpocza sw prelekcj prof. Elbieta Zipper. Mwia o nanotechnologiach, a dokadniej, nanoukadach – rurkach wglowych, ktre mog zastpi krzem w elektronice. S niezwykle trwae i spryste, mona nimi transportowa bardzo gsty prd.
– Co ja tu robi? – pyta zdumiony Krzysztof Zanussi, jeden z zaproszonych i obecnych artystw; rwnoczenie jedyny, ktremu udao si wypowiedzie. – Na sali jest wiadek na to, e studiowaem fizyk – usprawiedliwia sw obecno. Zdaniem reysera, profesora Uniwersytetu lskiego, jzyk obrazu jest sporym krokiem w rozwoju ludzkoci. Polem styku filmu i fizyki s na przykad efekty specjalne. – Ale to bardzo pytkie pole – zauway Zanussi. Fizyka zmienia nasz wiat, uksztatowaa go. Energi, ktra jest rwnowana z wolnoci, zawdziczamy fizyce. Absolutyzacja wolnoci przenika dzisiejsz kultur. – Czy nie ze szkod? – pyta retorycznie reyser. Jestemy spadkobiercami pychy, ktr wzbudzia w ludziach nauka XIX stulecia. Tymczasem, nie ma powodw do tej pychy. Kondycja ludzka to obszar ciemnoci. Nie wiemy o niej niemal nic. Dalej ju Zanussi przypina naukowcom atki. rodowisko nauki to rzesza ludzi rozwizujcych amigwki, konserwatystw, ktrzy chc zachowa struktur, w jakiej dziaaj. Nauka na co dzie emanuje mechanicyzmem. Obcowanie z tajemnic naley do rzadkoci. Niestety, powtarza Zanussi za Orteg y Gassetem, zaprzeczajc syszanym przed momentem opiniom fizykw, jzyk matematyczno−fizyczny nie jest kompetentny do opisu kondycji ludzkiej. – Z atwoci wypowiadamy o yciu kwestie, ktre urgaj logice dwuwartociowej – zauway.
Wystpienie Zanussiego byo w programie. Pozostali zaproszeni i obecni na sali artyci: Wojciech Kilar, znakomity kompozytor oraz prof. Andrzej Jasiski, pianista, nauczyciel m.in. Krystiana Zimermana, przewodniczcy jury Konkursu Chopinowskiego, nie zdoali doj do gosu. Debata, ktr zapowiadali organizatorzy, nie odbya si. Sytuacj prbowa ratowa prof. Tadeusz Sawek, anglista, byy rektor Uniwersytetu lskiego, poproszony o prowadzenie dyskusji. – Chciabym, eby w humanistyce znaleli si tacy mwcy, pasjonaci, ktrzy przedstawialiby jej zasugi, jak tu fizycy przedstawiali swoje – od komplementu rozpocz atak na przedmwcw. – Zobaczyem obraz fizyki upojonej sam sob – atak stawa si coraz bardziej frontalny. Fizycy chtnie posuguj si retoryk artystyczn („pikne wzory”) czy spoeczno−polityczn („obywatelstwo w wiecie fizyki”). I natychmiast skorzysta z terminologicznych osigni poprzednikw: – Na tej sali odpalono salw na cze fizyki. Zabrako mi refleksji, niepokoju. – Czas czowieka boli – prof. Sawek komentowa referat ks. prof. Hellera. A ten odpowiada „polsk bajk o czasie”: – Jak ju nie ma wyjcia, to „cza si” napi. Publiczno wya z zachwytu i bia brawo. – Jeeli co uczy mnie pokory, to fizyka, a nie humanistyka – cign Heller. – Moe za duo byo tu promocji – tonowa sw polemik ze Sawkiem. – Niezalenie od gbokich przey humanistyka ani filozofia nie ukoj naszych egzystencjalnych problemw – prof. Bajtlik w obronie fizyki i w krytyce humanistyki szed w sukurs ks. Hellerowi. Prof. Janeczek zdoby si jednak na autokrytycyzm: – Wobec bogactwa natury nawet fizyka zawodzi. Prof. Wiesaw Sztumski, filozof z U, mwi: – Jestem podekscytowany osigniciami fizyki. Penetrujemy jednak nowe obszary poza nasz nisz gatunkow: nanobyty i byty astronomiczne; doskonalimy si technicznie, ale degradujemy biologicznie. – Mwca nie zauway chyba, e przecitna dugo i jako ycia ronie – sprzeciw prof. Sawka wobec samozadowolenia fizykw wzbudzi te refleksj w prof. Zipper. – Niestety, nanoprodukty maj te wady – przyznaa. – S toksyczne i maj zdolno do samoreprodukcji. Ta ostatnia uwaga wywoaa obawy o losy ludzkoci w konfrontacji z jej najwyszymi – zdaniem fizykw – wytworami...
Ta interesujca skdind konferencja byaby o wiele ciekawsza, gdyby doszo do zapowiadanych wczeniej debat z udziaem rektorw – fizykw (oprcz rektora U, obecny by prof. Wiesaw Kamiski z Uniwersytetu Marii Curie−Skodowskiej, zabrako rektorw UJ i UMK). Zapewne pojawioby si sporo refleksji nad sam fizyk, chciaoby si powiedzie – refleksji meta−fizycznych. Na przykad prof. W. Kamiski znany jest z zainteresowa filozoficznych, a wiele odkry fizykw, w tym wyniki Einsteina, powodowao filozoficzne debaty, m.in. na temat natury czasu. Interesujce mogyby by – take w kontekcie wypowiedzi, ktre paday z ust prelegentw – wypowiedzi na temat fizyki i religii oraz fizyki i sztuki. Byem zdumiony faktem, e organizatorzy nie wykorzystali obecnoci na sali dwch znakomitych artystw. Obecno wtkw humanistycznych, ktre usiowa „wywoa” prof. Sawek, znaczco wzbogaciaby obrady. Gdy czytaem zapowied spotkania, przyszo mi do gowy, e moe to by nieoficjalne, ale uprawnione podsumowanie Roku Fizyki w Polsce. A zderzenie humanistyki, sztuki i filozofii moe wnie w obrady interesujce, twrcze elementy. Tak si, niestety, nie stao. Uczestniczylimy w jeszcze jednym, bardzo ciekawym spotkaniu popularyzatorskim, ktre z powodzeniem mogo si odby w ramach festiwalu nauki.