)
Zwizki midzy osigniciami nauki a wojn sigaj chyba samych pocztkw tej pierwszej. Wszak historia (a moe mitologia naukowa) opowiada o stosowaniu przez Archimedesa jego rozumienia praw przyrody w celach militarnych. W trakcie obrony Syrakuz przed Rzymianami mia projektowa rozmaite skuteczne machiny wojenne, korzystajc midzy innymi z praw statyki („Dajcie mi punkt podparcia, a porusz Ziemi”), a stosujc skupianie wiata sonecznego za pomoc odpowiedniego ukadu luster, ktrymi mogy by wypolerowane mosine tarcze, zdalnie podpala rzymskie okrty.
W czasach wspczesnych, zwaszcza w wieku ubiegym, osignicia naukowe wielekro byy zaprzgane w sub Bellony. W trakcie I wojny wiatowej wielu chemikw pracowao usilnie nad broni chemiczn, a efekty ich pracy znalazy zastosowanie na polach bitew. Podczas kolejnej wojny wiatowej, jeszcze bardziej stechnicyzowanej ni pierwsza, po obydwu stronach linii frontu pracoway gorczkowo cae armie uczonych i inynierw, prbujc zbudowa nowy cudowny rodzaj broni, ktra umoliwiaby zdobycie zdecydowanej przewagi militarnej nad przeciwnikiem.
Od tamtych czasw a do dzi aktualne pozostaje pytanie o odpowiedzialno uczonych za ich udzia w produkcji rodkw zniszczenia oraz – oglniej – za wykorzystywanie wynikw bada do produkcji takich rodkw przez innych.
W 2005 roku przypado par „okrgych” rocznic zwizanych z histori fizyki, midzy innymi pidziesita rocznica mierci Alberta Einsteina oraz setna rocznica opublikowania przeze czterech wanych prac, z ktrych dwie dotyczyy teorii zwanej dzi szczegln teori wzgldnoci. W jednej z tych prac Einstein przedstawi – jako wniosek z teorii wzgldnoci – najsynniejsz na wiecie formu fizyczn E = mc2. Okrela ona ilo energii E nagromadzonej w obiekcie fizycznym o masie m, przy czym c oznacza prdko wiata. Poniewa ta ostatnia wielko jest bardzo dua, a dodatkowo jest podniesiona do kwadratu, uzyskiwane z tej formuy liczby s ogromne nawet dla bardzo maych iloci masy.
W sierpniu ubiegego roku mina te inna „okrga” rocznica – szedziesit lat od zrzucenia pierwszych bomb jdrowych na Hiroszim i Nagasaki. Midzy Einsteinem a tymi bombami istnieje pewien zwizek. W drugiej poowie 1939 roku Einstein podpisa swoim nazwiskiem list, uoony podobno przez innego fizyka Leo Szilarda, w ktrym sugerowa, e odkryte niedawno zjawisko rozszczepienia jdrowego powinno da si zastosowa do konstrukcji bomb oraz e prace w tym kierunku naley rozpocz jak najszybciej, by nie da si wyprzedzi Niemcom. List ten zosta przedstawiony prezydentowi USA Rooseveltowi, ktry kilka dni pniej powoa komitet do pracy nad tym zagadnieniem. Trzy lata pniej – rok po przystpieniu USA do wojny – stworzono Projekt Manhattan, w ramach ktrego wybudowano orodek badawczy w Los Alamos, gdzie zesp naukowcw i inynierw zaprojektowa i zbudowa w 1945 roku bomby jdrowe.
Od czasu Projektu Manhattan oraz zastosowa jego „wytworw” do zniszczenia Hiroszimy i Nagasaki, wiat wszed w now epok, zwan er atomow. Ludzko, reprezentowana przez niektre pastwa, posiada niespotykane wczeniej w dziejach moliwoci masowego zniszczenia. Pojawio si okrelenie „mocarstwo atomowe”. Od wtedy mona tak naprawd mwi o powstaniu broni masowego raenia. Jak zauwaa J.E. Hirsch (ten od indeksu h do oceniania efektywnoci pracy naukowej – patrz: „FA” 9/2005), wrzucanie do tego samego „worka” broni chemicznej, biologicznej i atomowej jest nieadekwatne do sytuacji, bo sia raenia, mierzona liczb ofiar, w trakcie jednorazowego uycia broni chemicznej czy biologicznej jest setki razy mniejsza od skutkw zastosowania broni jdrowej.
Jeszcze przed zbudowaniem bomby jdrowej, ktra dziaa dziki acuchowej reakcji rozszczepienia jder atomowych, podczas ktrego to procesu wyzwalane s znaczne iloci energii, naukowcy, wrd ktrych byli, midzy innymi, Enrico Fermi i Edward Teller, zastanawiali si nad moliwoci doprowadzenia do reakcji syntezy jder atomowych i ewentualnego zastosowania tego zjawiska do produkcji broni. W trakcie syntezy jdrowej z jednostki masy „paliwa” wyzwalane s jeszcze wiksze iloci energii ni w trakcie reakcji rozszczepienia. Ju po zakoczeniu wojny, w 1952 roku, zostaje zbudowana i wyprbowana – najpierw przez USA, a niewiele pniej przez ZSRR – bro jdrowa drugiej generacji, tak zwana bomba wodorowa. Jej dziaanie oparte jest na syntezie jder izotopw wodoru, a sia wybuchu przewysza kilkaset razy si bomb zrzuconych na Hiroszim i Nagasaki. Zapasy adunkw wodorowych zgromadzone w arsenaach supermocarstw wystarczyyby z nawizk do zniszczenia nie tylko caych kontynentw, ale i ycia na Ziemi w ogle.
W obliczu takiego zagroenia, w celu utrzymania jakiej takiej rwnowagi si midzy USA i ZSRR, a zarazem zmniejszenia moliwoci sprowokowania „reakcji acuchowej” prowadzcej do globalnej wojny jdrowej przez jakie mniejsze pastwo, chcce wykorzysta bro atomow w jakim lokalnym konflikcie, stworzono dwa midzynarodowe traktaty. Jeden dotyczy nierozprzestrzeniania broni jdrowej, drugi – oglnego zakazu przeprowadzania prbnych wybuchw jdrowych. Ich wprowadzenie w ycie, to znaczy podpisanie i respektowanie przez wszystkie pastwa, jest mao prawdopodobne, niemniej – jak si wydaje – przyczyniy si one do pewnego spowolnienia wycigu zbroje w zakresie broni atomowej. Do tego dochodzi jeszcze wiatowy system kontroli materiaw rozszczepialnych, potrzebnych do produkcji „zwykych” bomb atomowych, najatwiejszych do zbudowania z technicznego punktu widzenia.
Kontrola moliwoci produkcji broni atomowej pierwszej generacji jest wana nie tylko ze wzgldu na sam jej si niszczc, ale rwnie dlatego, e stanowi element konstrukcji broni o znacznie wikszej sile raenia. Do wspomnie, e „zwyka” bomba atomowa peni rol detonatora w bombie wodorowej. Dlatego opanowanie techniki produkcji tej pierwszej jest poniekd warunkiem koniecznym skonstruowania drugiej.
W okresie zimnej wojny po obu stronach „elaznej kurtyny” nad broni jdrow prowadzono intensywne prace badawczo−rozwojowe. Zaangaowane byy liczne armie naukowcw, a wikszo bada – co zrozumiae – objta bya najcilejsz tajemnic. Utajnienie dotyczyo czsto take uzyskanych „przy okazji” wynikw czysto teoretycznych, wanych z poznawczego punktu widzenia. Ot, taki „urok” pracy dla wojska...
W wyniku tych dziaa powstay, midzy innymi, koncepcje broni jdrowej trzeciej generacji, znanej pod nazw „bomb neutronowych”, o mniejszej ni bomby wodorowe sile wybuchu, lecz generujce silne strumienie neutronw o wysokiej energii, dziaajce zabjczo na organizmy ywe. Bro tego rodzaju chyba nigdzie nie wesza w skali masowej na uzbrojenie armii, nie zostaa te – o ile wiadomo – uyta na polu walki.
W cigu ostatnich kilkunastu lat polityczny obraz wiata zmieni si do znacznie, ale politycy i wojskowi zawsze potrafi znale sobie jakiego wroga, przeciw ktremu musz si zaopatrzy w coraz nowsze rodzaje broni. Obecnie mwi si o broni jdrowej czwartej generacji. Ma to by bro, ktrej eksplozja polegaaby na syntezie jdrowej – jak w bombie H – ale w maej skali. Byaby to wic bro taktyczna, nie powodujca totalnych zniszcze. Gwnym problemem naukowo−technicznym jest znalezienie innego ni wybuch atomowy sposobu zainicjowania reakcji syntezy w maych ilociach izotopw wodoru. Bro taka byaby „czysta” w tym sensie, e nie powodowaaby silnego i dugotrwaego skaenia radioaktywnego, jak ma to miejsce w przypadku broni jdrowej wczeniejszych generacji, a jednoczenie pozwalaaby „obej” postanowienia wspomnianych traktatw midzynarodowych. Ponadto ma mie niewielkie rozmiary, przy znacznie wikszej sile raenia ni tych samych rozmiarw konwencjonalne adunki wybuchowe. Wszystko to sprawia, e o takiej broni marzy niejeden genera wybierajcy si na wojn.
W laboratoriach wojskowych praca wre zatem pen par, a duy udzia w niej wci maj fizycy, bo oni to „grzebi” gboko w strukturze materii... i w antymaterii. To istotne, bo jeden z pomysw opiera si na wykorzystaniu w charakterze „zapalnika” adunku jdrowego w broni czwartej generacji niewielkich iloci antymaterii. Antymateria w zetkniciu ze „zwyk” materi ulega anihilacji, to znaczy – masa biorcych w tej reakcji czstek zamienia si w rne formy energii, zgodnie z przytoczon we wstpie formu Einsteina, a anihilacja bardzo niewielkich iloci antymaterii pozwala uzyska du ilo energii potrzebnej do zainicjowania reakcji syntezy jdrowej. W dodatku reakcja anihilacji zachodzi spontanicznie, nie wymaga dodatkowego „zaponu” – wystarczy samo „spotkanie” materii z antymateri. Gwnym problemem jest jednak uzyskiwanie, a przede wszystkim przechowywanie czstek antymaterii w naszym materialnym wiecie.
W kontekcie zastosowa antymaterii do celw, o ktrych wyej, myli si zwykle o antyprotonach. Generowane s one w duych akceleratorach w paru miejscach na wiecie, midzy innymi w midzynarodowym laboratorium CERN pod Genew, w USA i w Niemczech. Ponadto w CERN−ie zbudowano instalacj umoliwiajc ich odpowiednie spowolnienie i „zapanie” do „butelki”, w ktrej mog by przechowywane przez duszy czas. CERN jest instytucj midzynarodow prowadzc czyste badania naukowe, do ktrej przyjedaj naukowcy z caego wiata. Andre Gsponder z Niezalenego Instytutu Bada Naukowych w Genewie opisuje sytuacj z poowy lat 80., gdy w CERN zjawili si naukowcy amerykascy z wojskowych orodkw badawczych, podajc jako cel wizyty prowadzenie bada podstawowych. Jednak wkrtce po ich powrocie do USA nastpiy pewne zdarzenia do jasno wskazujce, i zainteresowanie tematyk bada prowadzonych w CERN−ie miao wyrane podteksty „aplikacyjne”.
Hirsch pisze, e artyku Einsteina z 1905 roku zainicjowa acuch zdarze, ktrego skutkiem s istniejce obecnie na wiecie arsenay broni jdrowej. W dodatku, wraz z rozwojem nauki i techniki, bro ta staje si coraz atwiej dostpna coraz wikszej liczbie pastw. W tej sytuacji coraz bardziej prawdopodobne staje si uycie broni jdrowej przez jakie „pastwo atomowe” przeciw innemu, nie nalecemu do „klubu atomowego”, a to z kolei moe sta si pocztkiem polityczno−militarnej „reakcji acuchowej”, ktra moe si skoczy wiatow wojn jdrow. Wci ronie te zagroenie uycia tej broni przez terrorystw, cho rzdy wikszoci pastw staraj si temu zapobiec. Hirsch sugeruje, e zagroenie wybuchem wojny atomowej byoby mniejsze, gdyby bro jdrow posiaday wszystkie pastwa – byaby to rwnowaga strachu, bardziej jednak stabilna ni sytuacja obecna. Przedstawia te scenariusz na najblisz przyszo, podajc prawdopodobny cig wydarze prowadzcych do ataku USA na Iran i przewidujc moliwo taktycznego uycia broni atomowej ze strony Amerykanw.
Hirsch pisze, e fizycy powinni czu si szczeglnie odpowiedzialni za sytuacj, w ktrej rezultaty ich bada s wykorzystywane do produkcji broni masowego raenia, ktrej uycie w duej skali moe doprowadzi do zagady cywilizacji. Przypomina, e Einstein, czujc t odpowiedzialno, pod koniec wojny usilnie protestowa przeciwko uyciu broni atomowej, a potem wypowiada si zdecydowanie za powszechnym rozbrojeniem jdrowym. Jak jednak pokazuje historia – bezskutecznie. Niemniej Hirsch zachca kolegw po fachu – fizykw na caym wiecie – eby wczyli si w dziaania na rzecz zapewnienia bezpieczniejszego wiata, tak, by nie musieli si wstydzi, i przed stu laty ich najsynniejszy kolega po fachu odkry formu E = mc2.