| Zesp ds. opracowania modelu kariery akademickiej w Polsce: prof. Franciszek Ziejka – przewodniczcy, prof. Osman Achmatowicz, prof. Andrzej Komiski, prof. Grzegorz Kurzyski, prof. Janusz Lipkowski, dr Krzysztof Pawowski, dr in. Wojciech Pillich, prof. Henryk Samsonowicz, prof. Piotr Sztompka, prof. January Weiner, prof. Piotr Wgleski, prof. Jerzy Wonicki. |
) |
| Prof. dr hab. Franciszek Ziejka (ur. 1940), polonista, historyk literatury polskiej. Studia – 1963, doktorat – 1971, habilitacja – 1982 w UJ, tytu profesora – 1991. W 1991 obj stanowisko prof. UJ, a w 1998 otrzyma tytu prof. zwyczajnego. Zainteresowania naukowe: historia literatury polskiej XIX i XX w. Wykadowca w Uniwersytecie Prowansalskim, Uniwersytecie Paryskim. Czonek korespondent PAU. W latach 1993-99 prorektor ds. oglnych, 1999-2005 rektor UJ. Przewodniczcy KRASP 2002-05. Od 2005 przewodniczcy Spoecznego Komitetu Odnowy Zabytkw Krakowa. Przewodniczcy zespou ds. opracowania modelu kariery akademickiej w Polsce. |
Zosta Pan przewodniczcym powoanego przez Konferencj Rektorw Akademickich Szk Polskich zespou, ktry ma za zadanie przedstawi propozycje zmian w ciece kariery akademickiej. Dyskusja na ten temat toczy si od lat. Dlaczego wanie teraz powsta taki zesp?
– W trakcie parlamentarnych prac nad now ustaw o szkolnictwie wyszym KRASP zoya zobowizanie, e podejmie szerok dyskusj na temat udronienia cieki kariery naukowej. I wanie si z tego zobowizania wywizujemy. Chcielibymy pozna opinie wszystkich zainteresowanych i na tej podstawie rekomendowa propozycje zmian, dlatego potrzeba szerokiej dyskusji nad modelem kariery naukowej.
W momencie prac parlamentarnych pojawiao si oczekiwanie, e skoro po pitnastu latach porzdkujemy na nowo system nauki i szkolnictwa wyszego, to zmiany obejm take regulacje zwizane ze ciek kariery. Prezydencki zesp opracowujcy projekt ustawy przyj jednak zaoenie, e to kwestia osobnej regulacji. Czy nie mona byo zmian wprowadzi ju do nowego „Prawa o szkolnictwie wyszym”?
– Sprawy zwizane ze stopniami i tytuami naukowymi, czyli karier naukow, s regulowane odrbn ustaw o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w dziedzinach sztuki. Ta ustawa bya nowelizowana kilka miesicy przed rozpoczciem dyskusji parlamentarnych, po wczeniejszych dugich dyskusjach i pracach sejmowych. Zesp prezydencki, na czele ktrego sta profesor Jerzy Wonicki, a w ktrego skad, przypomnijmy, wchodzili przedstawiciele wszystkich najwaniejszych instytucji dziaajcych w obszarze szkolnictwa wyszego, uzna, e wobec tej niedawnej nowelizacji zmiany powinny dotyczy tylko kwestii szkolnictwa wyszego. Podzielia to przekonanie take wikszo sejmowej Komisji Edukacji, Nauki i Modziey. Myl, e byo to suszne podejcie, poniewa trudno przesdza o tak wanych kwestiach w pospiesznej dyskusji sejmowej, gdzie rodowisko akademickie wystpuje jedynie w roli ekspertw, czyli de facto nie ma wiele do powiedzenia. Poza tym jest to kwestia, ktra dotyczy nie tylko uczelni, a caego rodowiska naukowego, czyli take osb pracujcych w instytutach naukowych i jbr-ach. Std w pracach naszego zespou bior udzia przedstawiciele Polskiej Akademii Nauk i Centralnej Komisji do spraw Stopni i Tytuw.
W trakcie dyskusji parlamentarnych pracowano nad dwoma projektami. Drugim by projekt poselski, autorstwa de facto Krajowej Sekcji Nauki NSZZ „Solidarno”. Zawiera on rozwizania dotyczce modelu kariery naukowej i to do radykalne: postulowa jej zakoczenie na stopniu doktora oraz zniesienie tytuu naukowego profesora, a pozostawienie jedynie stanowiska profesora bdcego w gestii uczelni, czyli wprowadzenie modelu zblionego do anglosaskiego.
– Myl, e propozycje KSN „Solidarnoci”, skupiajcej w znacznej mierze rodowisko starszych adiunktw, nie uwzgldniaj tradycji europejskiej i caego szeregu elementw rnicych nas od krajw anglosaskich, na przykad olbrzymiej konkurencji i mobilnoci kadry wystpujcej w Stanach Zjednoczonych czy Wielkiej Brytanii. Tam awans na stanowisko profesora jest znacznie trudniejszy ni u nas uzyskanie habilitacji. Zmiana nie moe polega po prostu na zniesieniu habilitacji i tytuu profesora, bo to da efekt dokadnie odwrotny od zamierzonego – nie usprawni systemu, a spowoduje dramatyczny spadek poziomu kadry naukowej. Zdanie to podzielia zdecydowana wikszo sejmowej Komisji Edukacji i std wanie potrzeba dyskusji i zmian, ktre usun bariery w rozwoju kadry, ale nie spowoduj skutkw negatywnych. Do naszego zespou zaprosilimy take KSN "Solidarno", ktra delegowaa do pracy w nim doktora inyniera Wojciecha Pillicha, swojego wiceprzewodniczcego.
W jaki sposb bdzie przebiega ta szeroka dyskusja?
– Zesp spotka si na roboczym posiedzeniu w Warszawie i ustalilimy, e rozpoczynamy od duej konferencji „Model kariery naukowej w Polsce”, ktr chcemy zorganizowa w Krakowie w dniach 17-18 marca. Poprosilimy kilkanacie osb z rnych rodowisk i o rnych pogldach o przedstawienie podczas niej swoich pogldw na kwestie awansu naukowego. Zaley nam szczeglnie na udziale w tej konferencji i w caej dyskusji ludzi modych: doktorw, doktorw habilitowanych, a take doktorantw. Chcemy usysze opinie najzdolniejszych, na przykad stypendystw Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Powinni si wypowiedzie, bo to oni maj karier przed sob. Chcemy, aby materiay z tej sesji byy punktem wyjcia do dalszej dyskusji. Przewidujemy, e pokonferencyjn publikacj rozelemy w kwietniu lub na pocztku maja do uczelni i instytutw. Zesp bdzie zbiera opinie i dyskutowa w swoim gronie, tak aby na jesieni przedstawi propozycje zmian.
Czy bdzie to projekt nowej ustawy o stopniach i tytule naukowym?
– Raczej podsumowanie dyskusji i opracowanie konkretnych propozycji zmian.
Argumenty za utrzymaniem lub zniesieniem habilitacji znane s od dawna. Czy nie bdzie tak, e po raz kolejny zostan one wyartykuowane i obu grupom bdzie trudno doj do porozumienia? W jaki sposb powstanie konkluzja, czy habilitacj znie, czy utrzyma?
– To prawda, e rozrzut pogldw w wikszoci spraw jest bardzo duy. Jak zdyem si zorientowa – take w ramach zespou. Bdziemy przysuchiwa si, jakie pogldy przewaaj, dyskutowa i wzajemnie si przekonywa. Nie jest tak, e wrd profesury wszyscy s za utrzymaniem habilitacji. Wiele osb, z ktrymi rozmawiaem lub ktre nadesay ju swoje wypowiedzi, jest skonnych do rezygnacji z habilitacji. Ja take jestem za jej zniesieniem. Uwaam, e w obecnej postaci nie spenia ona swej roli. Moja wizja kariery jest nastpujca: doktorat, studia podoktoranckie (najlepiej w innej uczelni), otwarty konkurs na stanowisko profesora nadzwyczajnego – czy, jak chciaby profesor Henryk Samsonowicz, czonek naszego zespou, na przywrcone stanowisko docenta (przy zastrzeeniu, e liczba tych stanowisk w uczelni jest okrelona) – a nastpnie, po uzyskaniu tytuu naukowego, moliwo awansu na stanowisko profesora zwyczajnego. Konkurs polegaby na wykorzystaniu dowiadcze okresu midzywojennego i lat wczeniejszych. Ogaszany byby z duym wyprzedzeniem w caej Polsce i kady doktor z okrelonym dorobkiem mgby si zgosi. Rada wydziau powoywaaby kilkuosobow komisj, ktra wyaniaaby piciu czy siedmiu najlepszych kandydatw. Ich dossier byoby wysyane do dwunastu profesorw tytularnych w danej dziedzinie – lub wszystkich profesorw tytularnych, jeli dziedzina jest wska – z prob o uoenie listy rankingowej uwzgldniajcej dorobek kandydatw. Na tej podstawie ostateczn decyzj podejmowaby rektor uczelni, powiedzmy – spord dwch pierwszych miejsc na licie. Procedura dotyczca tytuu naukowego profesora powinna pozosta niezmieniona. Z chwil uzyskania tytuu profesora uczony zostaje mianowany na czas nieokrelony w uczelni. Ale to nie koniec. Dotychczas po mianowaniu profesor mg ju spocz na laurach. I tu tkwi bd naszego systemu. Wykorzystujc dowiadczenia francuskie czy niemieckie, naley stworzy trzy kategorie profesora zwyczajnego: A, B i C. Powinny one znaczco rni si poborami. To mobilizowaoby do dalszej intensywnej pracy, jeli kto chciaby uzyska znaczc podwyk. Oceny dokonywayby rady wydziaw.
Nie jestem zwolennikiem habilitacji w obecnej formule z prostej przyczyny. Na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Jagielloskiego uczestniczyem w wielu habilitacjach i bardzo czsto musiaem gosowa nad kandydaturami osb, ktrych nie znaem, na podstawie pyta i wykadu z dziedzin bardzo odlegych od moich kompetencji, na przykad jzykoznawstwa tureckiego, podczas gdy jestem historykiem literatury polskiej XIX wieku. Wiem, kto jest w Polsce dobry w zakresie pozytywizmu czy Modej Polski, ale nie jzykoznawstwa tureckiego. Sprbujmy awans naukowy powiza z merytoryczn ocen specjalistw. By moe w jednych dziedzinach habilitacje mona zostawi, w innych znie. Na pewno musimy zmieni kierunek awansu – odej od administracyjnego awansu opartego na habilitacji przeprowadzanej na radzie wydziau – ktrej czonkowie w wikszoci nie s fachowcami z danej dziedziny – i zastpi to ocen dorobku i konkursem.
Czy do konkursu bdzie mona stawa take w swojej uczelni, czy tylko w obcej?
– Nie jestem zwolennikiem wprowadzania formalnych rygorw typu: zrobie doktorat czy habilitacj w jednej uczelni, to musisz teraz pracy szuka w innej. To nie ley w naszej tradycji, nie dotyczy adnej innej grupy zawodowej i nie wydaje si do koca racjonalne. Stwrzmy natomiast autentyczne konkursy. Take na stanowiska asystenta i adiunkta.
A co z Centraln Komisj?
– Powinna zosta, ale jako ciao kadencyjne, z ograniczeniem liczby kadencji do dwch lub maksimum trzech. Wielu obecnych jej czonkw peni swe funkcje nawet ponad trzydzieci lat. To lekka przesada. Jej funkcj powinno by nadawanie uprawnie do doktoryzowania i habilitacji oraz opiniowanie wnioskw o tytuy profesorskie.
W jakim stopniu moe to by spjny system dla szk wyszych i instytutw naukowych?
– To musi by system spjny. Jestem zwolennikiem modelu, w ktrym nie robi si tytuu profesorskiego w instytutach badawczych, tylko w uniwersytetach. Tak jest na przykad w Niemczech. Zdecydowanie te szerzej pracownicy tych instytutw powinni uczestniczy w dydaktyce.
Czy nie sdzi Pan, e opr wrd profesury wobec zniesienia habilitacji bdzie duy?
– rodowisko powoli dojrzewa do tego, e potrzebne s zmiany. Take ze wzgldu na poszerzajcy si zakres wsppracy midzynarodowej i rozwizania obowizujce za granic.
Oficjalny obraz rodowiska akademickiego w rozmowie z profesorem, nie mwic o rektorze, jest z reguy do pozytywny. Jeli natomiast porozmawia si z pracownikami uczelni, poczyta krytyczne artykuy czy wypowiedzi na rnych forach internetowych, to stan nie jest ju tak idealny. S te dziedziny – na przykad medycyna czy prawo – gdzie panuj stosunki hierarchiczne lub po prostu feudalne: wszyscy pracuj na profesora, cznie z udostpnianiem dorobku i dopisywaniem do prac jego nazwiska. To on, a nie rzeczywiste zdolnoci czy osignicia, decyduj o porzdkach i awansach w klinice, katedrze czy instytucie. Albo inne dziedziny, jak choby psychologia, gdzie wska grupa utytuowanych blokuje awans innym i zatwierdza wycznie „swoich”, niezalenie od dorobku.
– To, niestety, prawda i znaczna cz profesorw take ma tego wiadomo. Std konieczno i coraz szersza akceptacja zmian, cho nie jest to atwe. Nie udao mi si na przykad, jako rektorowi, wyrugowa z UJ zjawiska dopisywania si do prac w naukach medycznych czy eksperymentalnych. Paday argumenty o nadzorze, pomysach i inspiracji, czy w ostatecznoci takie, e w Stanach Zjednoczonych bd Niemczech profesorowie postpuj tak samo. Chodzi po prostu o ilo cytowa, a nie rzetelny, wasny dorobek. Nie wystarczy tu nawet kodeks etyczny, bo taki w UJ mamy. Potrzebne s nowe mechanizmy.
Czyli wracamy do wniosku, e konieczne s nowe, czytelne reguy awansu naukowego.
– To byoby nasze wielkie zwycistwo, gdyby udao si wprowadzi czysto regu awansu naukowego. I odda go w rce specjalistw w danej dziedzinie. Mam wiadomo, e zmiany regu, ktre obowizyway przez cae dziesiciolecia, nie s atwe. Ale chcemy je zainicjowa. Dlatego potrzebna jest dyskusja i wycignicie z niej wnioskw.