Polskie szkolnictwo wysze wchodzi w krtki okres wzgldnego spokoju, „maej stabilizacji”. Wchodz powoli w ycie przepisy wprowadzajce now ustaw, ktra zapewne na wiele lat wyznaczy ramy zmian dla szk wyszych. Spadek liczby kandydatw na studia jest jeszcze mao zauwaalny i wci „wystarcza” studentw dla niemal wszystkich typw szk wyszych, aby pokry koszty ich funkcjonowania. Uczelnie pastwowe s wieo po wyborach rektorskich, nowe wadze Ministerstwa Edukacji i Nauki wydaj si by przewidywalne, a wadze pastwowe, poprzez stypendia ze rodkw publicznych dla studentw uczelni niepastwowych, doprowadziy do czciowego obnienia opat za studia w uczelniach prywatnych. Wszystko to skania moe zaoycieli niepublicznych szk wyszych do odprenia i wzicia gbokiego oddechu, moe nawet wybrania si na dugi urlop po piekle ostatnich piciu, dziesiciu czy pitnastu lat nieustannej pracy, stresu, niepewnoci.
Mam jednak przeczucie, e atwo i dobrze ju byo, e pieko dopiero nadchodzi i to dla wszystkich zaangaowanych w szeroko rozumiany obszar szkolnictwa wyszego i nauki, nie tylko w uczelnie prywatne.
Po pierwsze, toczy si walec globalizacji, a zarazem coraz intensywniejszej konkurencji wewntrz Unii Europejskiej. Coraz czciej do bardziej wiatych politykw odpowiedzialnych za przyszo pastwa polskiego dociera bdzie wiadomo, e warunkiem koniecznym uczestnictwa w konkurencji wiatowej jest wysoka jako kadr oraz bada naukowych i ich zastosowania w gospodarce. I zapewne znajdzie si grupa politykw mylcych powanie o tworzeniu dla Polski przewagi konkurencyjnej (wci w to wierz), ktra zrozumie, e nie wystarczy dosypa pienidzy do budetu szkolnictwa wyszego i nauki, nawet zwikszy rodki trzykrotnie, tylko trzeba uruchomi mechanizmy rozwojowe, a wczeniej usun wszystkie bariery tkwice obecnie w systemie.
Po drugie, Polska jest na pocztku procesu negatywnych zmian demograficznych. Liczba 19-latkw dopiero zaczyna si zmniejsza i prawdziwy spadek liczby kandydatw na studia nastpi w okolicach 2010 roku, a wic ju „jutro”, bo trudno oczekiwa, eby wskanik skolaryzacji kandydatw przyjmowanych na studia wzrs znacznie powyej 60 procent. Spadek liczby kandydatw na studia zostanie pogbiony zapewne wzrastajc liczb wyjazdw na studia za granic coraz wikszej liczby modych Polakw i to tych najbardziej utalentowanych, mobilnych i ambitnych. Ju dzisiaj efekty wyjazdw obserwuj uczelnie oferujce studia w jzyku angielskim.
Po trzecie, rynek bada, ekspertyz sta si ju midzynarodowy i polski przedsibiorca poszukujcy nowoci, konkretnych innowacji, pomocy we wprowadzeniu wasnych pomysw, jeeli nie znajdzie partnera w najbliszej uczelni, i to partnera w peni profesjonalnego, to poszuka odpowiednich instytucji i ludzi gdzie indziej.
Zasadnicz tez artykuu jest stwierdzenie, e polskie rozwizania prawne dotyczce szkolnictwa wyszego i nauki uniemoliwiaj Polsce zmierzenie si z czoow dwudziestk pastw uczestniczcych w wiatowej konkurencji gospodarczej. Dystans pomidzy nauk polsk i jej osigniciami a wiatowym poziomem odniesienia bdzie wzrasta i tylko w czci jest to problem braku pienidzy czy mentalnoci politykw. Prawdziwy problem tkwi w mentalnoci zasadniczej czci rodowiska akademickiego (traktujc je caociowo jako rodowisko uczelni i instytucji naukowych oraz badawczych), w swoistym konserwatyzmie i samozadowoleniu.
Jestem byym politykiem, z oczywistych wic powodw patrz na sytuacj w szkolnictwie wyszym i nauce poprzez „dwie pary okularw”. Wedug mnie jedn z przyczyn obecnego stanu rzeczy jest fakt, e politycy oddali cakowicie decyzje dotyczce przyszoci szkolnictwa wyszego i nauki w rce samego rodowiska, a tak naprawd – korporacji profesorskiej. Tak byo politykom wygodniej – bo po co naraa si tak wpywowemu rodowisku. Jednak nadrzdn spraw powinien by interes pastwa i spoeczestwa, a nie rodowiska akademickiego.
Dobrym przykadem tego by sposb procedowania podczas uchwalania ustawy o szkolnictwie wyszym, kiedy zarwno ministerstwo, jak i posowie, praktycznie nie wnieli adnych istotnych zmian do projektu opracowanego przez zesp prezydencki, zoony z samych przedstawicieli rodowiska akademickiego. Nie krytykuj nowej ustawy o szkolnictwie wyszym, porzdkuje ona wiele spraw dotyczcych szkolnictwa wyszego, ale nie wnosi istotnie nowych rozwiza, ktrych celem byoby zwikszenie konkurencyjnoci pastwa czy wzmocnienie jego tendencji rozwojowych. A wszyscy futurolodzy powtarzaj to samo – o przyszoci wiata zdecyduje gospodarka oparta na wiedzy, a kluczem jest wyksztacenie spoeczestwa, rozwj bada i innowacji.
Najwaniejsz spraw jest usunicie barier w rozwoju systemu szkolnictwa wyszego i sektora bada naukowych. Chciabym ograniczy si do trzech najwaniejszych: strachu rodowiska akademickiego przed wprowadzeniem do systemu zjawiska konkurencji, zbyt dugiej cieki kariery akademickiej i zego sposobu ksztacenia nauczycieli. Bez rwnoczesnego ich usunicia system nie ruszy do przodu, niezalenie od iloci rodkw budetowych przeznaczonych na jego finansowanie.
Podstawowym problemem jest przywizanie rodowiska do rozwiza tradycyjnych, zwizanych z szerok interpretacj autonomii uczelni publicznych, oczekiwania na pene finansowanie z budetu pastwa funkcjonowania uczelni i instytucji naukowych oraz obrona formuy studiw nieodpatnych w uczelniach publicznych. Strach przed wprowadzeniem zasad konkurencji do systemu, pokrywany jest uczonymi wywodami, e konkurencja zniszczy system, spowoduje wielkie straty i e nie mona przenosi brutalnych zasad rynkowych do tak wzniosego obszaru, jak ksztacenie i badania naukowe.
Zasadnicz spraw jest wprowadzenie czciowej odpatnoci za studia stacjonarne w uczelniach publicznych. Rzeczywisto, jaskrawo ujawniona po otwarciu dla Polakw rynkw pracy w niektrych pastwach Unii Europejskiej, wskazuje wrcz na absurdalno utrzymania studiw bezpatnych – obywatele jednego z najbiedniejszych pastw Unii poprzez podatki finansuj ksztacenie lekarzy czy architektw dla najbogatszych pastw UE: Irlandii, Wielkiej Brytanii czy Szwecji. Poza tym, obecny system ograniczonej liczby miejsc na nieodpatnych studiach w uczelniach publicznych powoduje, e czciej dostaj si na te studia kandydaci z rodzin zamoniejszych, ze rednich i duych miast, koczcy dobre licea. Obecny system uniemoliwia zatem jedn z podstawowych zasad UE – demokratyczny dostp do wyksztacenia wyszego.
System studiw nieodpatnych jest oczywicie bardzo wygodny dla uczelni publicznych, bo daje im wielk przewag rekrutacyjn nad uczelniami niepublicznymi (nie jakociow, tylko cenow). Ale wygoda dla instytucji publicznych nie musi przekada si na interes pastwa i jego obywateli. I nie przekada si.
W swojej ksice Spoeczestwo wiedzy – szansa dla Polski, omawianej swego czasu w „Forum Akademickim” (nr 12/2004), przedstawiem projekt systemu bardziej racjonalnego i zapewniajcego rzeczywisty demokratyczny dostp do wyszego wyksztacenia. Ten projekt polega na sfinansowaniu pierwszego roku studiw wszystkim podejmujcym nauk w uczelniach, niezalenie od formy i trybu studiowania (take w uczelniach niepublicznych) oraz na wprowadzeniu odpatnoci za studia w uczelniach publicznych od drugiego roku studiw. Odpatno taka miaaby by wsparta przez bon edukacyjny (algorytm) dla studentw na studiach stacjonarnych (jako preferowanej przez pastwo formie studiw) w wysokoci 3 tysicy zotych za rok, a take rozwinity system stypendiw socjalnych za dobre wyniki w nauce, ktry pracowitemu studentowi pozwoli studiowa bez zapacenia choby zotwki czesnego. Oczywicie, pastwo nadal pokrywaoby koszty funkcjonowania i inwestycji tylko w uczelniach publicznych, ale nowe warunki pozwalayby konkurowa wszystkim uczelniom o kandydatw na studia jakoci oferty programowej i sposobem jej realizacji.
Zakadajc, e za okoo 10 lat liczba studentw w Polsce spadnie do 1-1,2 miliona osb, a PKB przez kolejne 10 lat wzronie o 4 procent rocznie, oszacowana kwota 7,4 miliarda zotych rocznie oznaczaaby mniejsze obcienie dla budetu ni kwota obecnie przeznaczana wycznie na sfinansowanie studiw w uczelniach publicznych. To zastanawiajce, e uczelnie publiczne obawiaj si wprowadzenia odpatnoci i bonu edukacyjnego. Moim zdaniem, na nowym systemie najbardziej zyskayby najwiksze i najlepsze uczelnie publiczne, ktre maj spore rezerwy kadrowe umoliwiajce znaczne zwikszenie liczby miejsc na studiach stacjonarnych i ktre zrealizoway due inwestycje podnoszce komfort studiowania, a najbardziej straciyby sabe i rednie uczelnie niepubliczne.
Wprowadzenie efektywnych metod zarzdzania do uczelni publicznych nie moe ograniczy si wycznie do zmian w systemie finansowania studiw. Trzeba by zmieni definicj autonomii akademickiej, powinny wyranie wzrosn uprawnienia organw jednoosobowych (rektorw, dziekanw, dyrektorw instytutw naukowych) kosztem organw kolegialnych. Warto dla przykadu przytoczy jedno z obecnych rozwiza ustawowych, ewidentnie utrudniajcych zmiany w uczelniach.
Nowa ustawa, tak jak poprzednia, daje wycznie uprawnienia do wprowadzania nowych kierunkw studiw oraz decydowania o planie studiw, programach nauczania ciaom kolegialnym, take w uczelniach niepublicznych. A jest spraw oczywist, e kade wybieralne ciao kolegialne jest emanacj wydziaowych lub uczelnianych grup interesw. Takie grupy mog by zainteresowane utrzymaniem konkretnych, realizowanych gwnie przez swych czonkw programw studiw, nawet gdyby nie byo to w interesie danego wydziau lub uczelni. Z drugiej strony, wprowadzenie nowych, nawet najbardziej atrakcyjnych kierunkw studiw lub zmian w programach moe by kontestowane przez wikszo rady wydziau lub senatu i rektorzy lub dziekani mog by bezradni. Ograniczenie opisanych powyej uprawnie wycznie do decyzji cia kolegialnych jest wyranym bdem, obniajcym zdolno do zmiany i konkurowania o miano najlepszych.
Istotnym czynnikiem osabiajcym niewtpliwie polskie szkolnictwo wysze i sektor instytucji naukowych jest zbyt duga cieka kariery akademickiej. Poniewa do usamodzielnienia si modego kandydata na uczonego (w znaczeniu pozytywnym, tzn. decydowania o przedmiocie bada i dysponowania rodkami finansowymi na nie) potrzeba co najmniej od 12 do 15 lat, to wielu najbardziej uzdolnionych ludzi rezygnuje z uprawiania nauki bd wyjeda do uczelni zagranicznych, gwnie amerykaskich. Uwaam, e potrzebna jest redykalna zmiana – rezygnacja z dwch etapw kariery naukowej, to jest habilitacji i pastwowego tytuu profesora, przy rwnoczesnym drastycznym zaostrzeniu kryteriw uzyskiwania stopnia doktora oraz zwikszeniu rangi stanowiska profesora uczelnianego. Kada propozycja zlikwidowania stopnia doktora habilitowanego jest traktowana jako wyraz frustracji doktorw, ktrzy byli lub s zbyt sabi pod wzgldem naukowym, aby zdoby habilitacj. Czonkowie „korporacji profesorskiej” uwaaj, e habilitacja jest barier chronic polsk nauk przed bylejakoci, ale mona przytoczy setne przykady, e zarwno stopnie, jak i tytuy, nie zabezpieczaj nauki przed nisk jakoci.
Zaostrzenie kryteriw uzyskiwania stopnia doktora powinno zacz si od przyjcia zasady, e doktorant broni swojej pracy nie przed macierzyst rad wydziau lub rad naukow instytutu, tylko przed obc rad, wylosowan z listy instytucji, ktre maj w danej dziedzinie uprawnienia do nadawania stopnia doktora. Mona rozway spraw upublicznienia recenzji czy te obowizek powoywania recenzenta zagranicznego (jzyk angielski sta si i tak podstawowym jzykiem komunikowania w nauce). Bardzo wanym elementem nowego systemu musi by przejrzysto procedur – midzy innymi okrelenie minimalnego dorobku naukowego, pozwalajcego otworzy przewd doktorski, sposb wyboru recenzentw, wreszcie sposb wyboru rady, przed ktr broni si pracy. W nowym systemie niezbdne byyby przejrzyste mechanizmy wychwytywania bdnych decyzji czy obniania jakoci prac doktorskich. Dla przykadu: rada jednostki, ktrej kilka wnioskw o nadanie stopnia odrzucono by w procedurze kontrolnej Centralnej Komisji, traciaby uprawnienia do nadawania stopnia doktora na okres kilku lat.
Rezygnacja z habilitacji i tytuu profesora wymagaaby wielu zmian w ustawach i rozporzdzeniach, ale jeli wskutek wprowadzenia nowych rozwiza w polskich uczelniach, zatrudnienie znaleliby najzdolniejsi i doszoby do odmodzenia kadry naukowej, to efektem zmian po dziesiciu latach byby wzrost poziomu prac naukowych i mierzalne efekty wprowadzenia innowacji w gospodarce.
Przy okazji zmian systemowych konieczne jest rozwizanie problemu waciwej formy ksztacenia nauczycieli w Polsce przez wyspecjalizowane uczelnie. Obecny system nie zapewnia wyksztacenia wysokiej jakoci nauczycieli. W duej mierze mamy w Polsce do czynienia z negatywnym doborem kadry, nie tylko z uwagi na niskie pace nauczycieli. Zdaniem autora, waciwym rozwizaniem byoby wczenie lepszych uczelni pedagogicznych do najbliszych uniwersytetw (aby uzyska synergi zasobw) oraz zlikwidowanie najsabszych. Nie powinno si te kontynuowa ksztacenia nauczycieli na studiach zawodowych, a ju niedopuszczalna jest forma ksztacenia nauczycieli na studiach zaocznych. Do zawodu nauczycielskiego powinni i najlepsi absolwenci studiw uniwersyteckich, a obecna sytuacja – ni demograficzny oraz wzrost bezrobocia wrd absolwentw studiw wyszych – uatwia dobr moliwie dobrych kandydatw do zawodu nauczyciela. Istotnym elementem ksztacenia nauczycieli powinien by obowizkowy system studiw podyplomowych, powtarzanych co sze-osiem lat, sucych odnowieniu i odwieaniu wiedzy zawodowej, a zarazem podnoszcych kompetencje i umiejtnoci.
Analitycy Ministerstwa Edukacji i Nauki powinni dogbnie przemyle model fiski. Co takiego jest w rozwizaniach systemowych szkoy fiskiej, e fiscy pitnastolatkowie w badaniach kompetencji prowadzonych przez OECD plasuj si na samym szczycie listy? Finlandia lokuje si take w czowce pastw, w ktrych stworzono najlepsze warunki do konkurowania w gospodarce (wolnoci gospodarczej). Jestem gboko przekonany, e bez zmian w sposobie ksztacenia i doboru nauczycieli nie uzyskamy tego, co najwaniejsze – aktywnego spoeczestwa wiedzy, bez ktrego nie da si konkurowa z najlepszymi i uzyska efektu w postaci miejsca Polski na licie najbardziej rozwinitych pastw wiata i najzamoniejszych spoeczestw.
Jedn z naszych saboci jest brak kultury dyskusji publicznej, polemik nie skierowanych przeciwko komu, lecz dyskusji na rzecz znalezienia rozwiza lepszych. Mam nadziej, e ten artyku tak zostanie odczytany. Z punktu widzenia zaoyciela i rektora szkoy wyszej, ktra zdobya mark, ale jej obecna pozycja wci zaoyciela nie satysfakcjonuje, byoby lepiej, gdyby otoczenie uczelni byo sabe i mao mobilne, bo wtedy byoby atwiej osiga zamierzone cele i pozycj. Ale bardziej interesuje mnie to, w jakiej Polsce bdzie y mj wnuk i dzieci moich absolwentw.