6 stycznia 2006 jeden z autorw, znuony rozmylaniami o dziesiciu reinkarnacjach boga Sziwy i bezsennoci wywoan rnic czasu pomidzy Europ i Hyderabadem w Indiach, o godzinie 130 w nocy zasiad do komputera. Warto podkreli, e w dziedzinie hotelarstwa naukowego Indie przewyszaj Polsk, bo pokoje w hoteliku instytutowym w Hyderabadzie wyposaone s w komputery z dostpem do Internetu, czego nie ma nawet w luksusowych apartamentach gocinnych Instytutu Chemii Fizycznej PAN w Warszawie. W tym samym czasie, lecz nie o tej samej godzinie, drugi z autorw, nasycony wieczerz wigilijn i agodnymi napomnieniami zotoustego wodarza miejscowej cerkwi o koniecznoci pielgnowania cnt chrzecijaskich, zasiad do komputera w Czeremsze.
Obaj autorzy, kontaktujc si chyba telepatycznie, poczyli si rwnoczenie z internetow wersj „Forum Akademickiego”, gdzie przeczytali interesujc dyskusj na temat mechanizmw awansu w nauce i zasadnoci istnienia habilitacji (Nomadyzm niemobilnych i Habilitacja i decydenci po 70), jak rwnie artyku Andrzeja Pilca Na tropach jakoci w nauce. Poniewa wiat jest globaln wiosk, natychmiast, w ramach walki z bezsennoci, wymienili si opiniami na temat wspomnianych tekstw. Problemy poruszone w artykuach dryli jeszcze przez kilka dni, a co z tego wyniko, prbuj teraz opisa.
Zacznijmy od artykuu Andrzeja Pilca, dotyczcego tak zwanego wspczynnika h, jako nowego parametru okrelajcego znaczenie prac opublikowanych przez danego uczonego. Dla przypomnienia, wspczynnik h rwny jest liczbie publikacji cytowanych co najmniej h razy, czyli, jak podaje Pilc, h = 20 oznacza, e autor opublikowa 20 prac cytowanych 20 razy lub wicej. Wspczynnik h mona obliczy tylko wtedy, gdy sumaryczna liczba prac przekracza liczb cytowa pracy najmniej cytowanej.
W efekcie, do krtkich okresw wspczynnika tego czsto nie da si wyliczy, jak na przykad w realnym przypadku naszego kolegi, ktry w omioletnim okresie pomidzy doktoratem a habilitacj opublikowa 17 prac, z ktrych najmniej popularna miaa 32 cytowania. Wspczynnik h mona wygodnie stosowa tylko do dugich przedziaw czasowych, rzdu 30-40 lat, duej liczby publikacji (ponad 100) i duej liczby cytowa (ponad 1500), tylko wtedy jego warto nie jest nadmiernie zaburzona autocytowaniami. Mona wic go nazwa „wspczynnikiem dostojestwa naukowego”, gdy prawidowo odzwierciedla osignicia pracownikw naukowych w wieku emerytalnym lub przedemerytalnym. Do oceny modych naukowcw jego przydatno jest niewielka.
Andrzej Pilc myli si rwnie podajc, e Jacek Klinowski jest chemikiem o najwyszym w Polsce wspczynniku h (h = 48). Trudno uwaa prof. Klinowskiego za polskiego naukowca, skoro wszystkie swoje publikacje afiliuje jako pracownik Uniwersytetu Cambridge. Stosujc takie same kryteria mona uzna Krzysztofa Matyjaszewskiego, profesora Uniwersytetu Carnegie-Mellon, zatrudnionego rwnoczenie w CBMM PAN w odzi, za polskiego chemika (jego wspczynnik h = 62).
Ewidentnie negatywn cech rekordzistw h jest nadmierna liczba publikacji. Alan Heeger, dugoletni szef jednego z nas, drugi na licie fizykw o najwyszym wspczynniku h = 107, opublikowa 982 prace, a jeden z polskich biomedykw opublikowa ponad 1100 prac. Istniej naukowcy, ktrzy publikuj artykuy naukowe czciej ni Jerzy Pilch felietony w „Polityce”. Dlatego wzorem powcigliwoci w publikowaniu jest dla nas Bogumi Jeziorski, ktry publikujc przez cay okres swojej dziaalnoci naukowej niewiele ponad 100 artykuw osign wspczynnik h = 40.
aden parametr scjentometryczny, wczajc w to wspczynnik h, nie uwzgldnia autocytowa. W wielu publikacjach wyraany jest pogld, e nieuwzgldnienie w analizie statystycznej autocytowa nie prowadzi do duego bdu, gdy stanowi one zazwyczaj nie wicej ni 10-15 procent wszystkich cytowa. W wietle otrzymanych przez nas wynikw przeszukiwa pogld ten trzeba midzy bajki woy, przynajmniej w przypadku polskich publikacji. Polscy uczeni, na og, znacznie czciej si autocytuj ni s cytowani, a w niektrych przypadkach liczba autocytowa przekracza 90 procent. Wygodnie jest wprowadzi pojcie cytowania niezalenego, czyli cytowania, w ktrym zbiory cytowanych i cytujcych s rozczne. Wszystkie inne cytowania s autocytowaniami. W przedstawionej przez Pilca licie 91 biomedykw sprawdzilimy autocytowania 10 statystycznie wybranych naukowcw. Udzia ich waha si od 19 do 36 procent, co oznacza, e po uwzgldnieniu tego czynnika wiele nazwisk nie znalazoby si na licie, a miejsca pozostaych, w wielu przypadkach, ulegyby przetasowaniu.
W analizie cytowa prac danego naukowca warto wprowadzi dwa wspczynniki: wspczynnik sawy – definiowany jako liczba niezalenych cytowa na artyku i wspczynnik prnoci – okrelany jako liczba autocytowa na artyku. Wspczynnik prnoci ma dwie skadowe, ktre moemy nazwa prnoci waciw i prnoci niezawinion. Z tym drugim przypadkiem mamy do czynienia, gdy skromny uczony publikuje wsplny artyku z prnym. Wtedy, na og, prny wspautor autocytuje si bez opamitania, podwyszajc wspczynnik prnoci autorowi skromnemu. Dotyczy to kilku naukowcw z listy Pilca.
Proponujemy czytelnikom nastpujc zabaw. Za naukowcw bardziej sawnych ni prnych bdziemy uwaa tych, u ktrych wspczynnik sawy przewysza wspczynnik prnoci, natomiast uczonych, u ktrych wspczynnik prnoci przewysza wspczynnik sawy, uwaa bdziemy za bardziej prnych ni sawnych. Analiza cytowa samodzielnych pracownikw naukowych 29 instytucji badawczych zwizanych z chemi (uniwersytety, politechniki, instytuty PAN) wykazaa, e bardziej sawni ni prni s w zdecydowanej mniejszoci (< 40 procent).
Mona jeszcze wprowadzi wspczynnik wiernoci, definiowany jako odwrotno liczby afiliacji, pod jakimi publikuje dany autor. U naukowca wiernego jednej instytucji wspczynnik ten wynosi 1, w przypadku naszego kolegi, ktry w swoim yciu naukowym wysugiwa si szeciu rnym instytutom i uniwersytetom, wspczynnik ten spada do wartoci 0,17. Mona udowodni statystycznie, i wraz ze wzrostem liczby cytowa wspczynniki sawy i prnoci rosn, natomiast wspczynnik wiernoci maleje. Oznacza to, e z naukowcami jest jak z mczyznami: znani s na og prni i niewierni, skromni i wierni – nieznani.
Diagram I. Inicjay A.B., C.D.... itd. oznaczaj zakodowane imiona i nazwiska profesorw.I – dorobek z 6 lat po doktoracie, II – dorobek z 6 lat po habilitacji, III – dorobek z 6 lat po uzyskaniu tytuu profesora.
Po omwieniu blaskw i cieni wspczynnika h, przejdmy teraz do ywo komentowanego problemu „by albo nie by” habilitacji. Starszy z autorw jest za utrzymaniem habilitacji, przynajmniej w dziedzinie nauk cisych i przyrodniczych, modszy ma mieszane uczucia. Jako pluralistyczna para autorw publikujemy jednak wsplny artyku, wywaajc racje obydwojga. Niech starszego z nas do pomysu zniesienia habilitacji ma przyczyny historyczne, rozpocz on bowiem studia w 1969 roku, kiedy ekspresowo mianowano tak zwanych docentw marcowych. W 1970 jego wykadowca nauk politycznych przedstawi si na pierwszym wykadzie w padzierniku jako magister, a ju w lutym egzaminowa studentw jako docent, czyli obecny profesor uczelniany. O ile w dziedzinie nauk przyrodniczych i cisych prawidowo przeprowadzony przewd habilitacyjny stanowi moe rkojmi dojrzaoci naukowej, o tyle trudno sobie wyobrazi sensown habilitacj z niektrych dziedzin techniki czy medycyny, majcych znaczenie czysto uytkowe, a przecie kto musi t uytkow wiedz przekazywa studentom. Nasze dalsze rozwaania na temat habilitacji dotyczy wic bd nauk cisych i przyrodniczych.
Diagram II. Oznaczenia jak na diagramie I.
Po pierwsze, naleaoby sprawdzi, czy uzyskanie habilitacji przyspiesza, czy – jak sdz niektrzy dyskutanci – wrcz hamuje rozwj naukowy. Po zbadaniu dorobku naukowego pracownikw kilkudziesiciu wydziaw majcych uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora w dziedzinie nauk chemicznych, tylko na jednym wydziale stwierdzilimy, e najwiksz liczb cytowa niezalenych ma dwch naukowcw bez habilitacji. W pozostaych przypadkach dominuj habilitowani. Prawie na kadym wydziale istniej jednak „notoryczni niehabilitowani” o bardzo duym dorobku naukowym, czsto przekraczajcym dorobek wielu profesorw z czowki wydziau, ale ich liczba jest na og niewielka (jeden, dwch). Brak habilitacji wynika albo z przyczyn psychologicznych, albo z niewaciwej polityki wadz wydziau. Nie s to jednak przypadki nagminne.
Czy habilitacja jest wic niepotrzebn procedur biurokratyczn, odsiewajc kreatywnych modych naukowcw? Sprbujmy na to odpowiedzie. Populacja profesorw tytularnych w dziedzinie nauk chemicznych liczy kilkaset osb. Wybralimy z niej dziesiciu profesorw, reprezentujcych dziesi rnych uczelni oraz dziesi rnych dziedzin chemii, i przeledzilimy ich osignicia publikacyjne w trzech rwnych przedziaach czasowych, to znaczy przez pierwszych 6 lat po doktoracie, po habilitacji i po uzyskaniu tytuu profesora. Wszyscy s w podobnym wieku, otrzymali tytu profesora w pierwszych latach III RP i maj duo cytowa przy niewysokim wspczynniku prnoci. To ostatnie kryterium jest wane, gdy znamy przypadek uczonego, ktry wrd prawie 800 cytowa swoich prac mia ponad 600 autocytowa. Wyniki przedstawiamy na diagramach I i II.
Cech charakterystyczn diagramu I jest gwatowny wzrost liczby publikacji po uzyskaniu tytuu profesora, tylko w dwch przypadkach liczba ta nieznacznie spada, w pozostaych wzrosa, czasami kilkakrotnie. Uzyskanie tytuu profesora wie si zazwyczaj z powikszeniem grupy badawczej i to jest prosta przyczyna wikszej aktywnoci publikacyjnej profesorw. Profesorowie produkuj wicej prac ni doktorzy habilitowani, ale ich produkty s gorszej jakoci, jeli jako mierzy redni liczb cytowa na artyku (diagram II). Czasami ten spadek jakoci jest bardzo gwatowny. Wynika to z uwarunkowa biologicznych i z powszechnego, szczeglnie wrd mskiej populacji profesorw, pdu do obejmowania wanych stanowisk administracyjnych. W efekcie, zarwno zaangaowanie intelektualne, jak i czasowe kierownika grupy ulegaj znacznemu zmniejszeniu, co powoduje obnienie jakoci prac.
Jeli karier naukow porwna do kariery pikarza, to mona powiedzie, e 25-letni doktorant odpowiada 15-letniemu juniorowi, 40-letni doktor habilitowany – 25-letniemu pikarzowi, a 60-letni profesor – 35-letniemu weteranowi boisk. Uczeni po szedziesitce powinni wic przemieni si z zawodnikw w trenerw i, zaprzestajc czynnej pracy naukowej, odda si pisaniu podrcznikw. Ci, ktrych cignie do gry, powinni by tak zwanymi trenerami grajcymi, ktrych wpuszcza si czasami na boisko na uamek meczu.
Opierajc si na tej pikarsko-naukowej analogii, mona si wic pokusi o stwierdzenie, e najwiksze sukcesy naukowe powinno si osiga okoo czterdziestki. I tak rzeczywicie jest. Z diagramu II wyranie wida, e prace o najwikszym oddwiku publikuje si w okresie midzy habilitacj i profesur. Tylko u trzech uczonych wspczynnik sawy zmniejszy si po uzyskaniu habilitacji, w pozostaych przypadkach wyranie wzrs. Natomiast we wszystkich przypadkach wspczynnik sawy spad po otrzymaniu tytuu profesora. Wniosek jest wic oczywisty: habilitacja dodaje skrzyde, a uzyskanie profesury powoduje szybsze lub wolniejsze schodzenie na psy.
Ten obraz mona rozcign na prawie wszystkich pracownikw nauki, chocia dla tych mniej cytowanych wyniki s powanie zaburzone autocytowaniami i w efekcie w zbyt duym stopniu zale od wspczynnika prnoci, ktry ma, w duej mierze, charakter psychologiczny. Istniej pojedyncze przypadki wzrostu wspczynnika sawy po uzyskaniu tytuu profesora, ale prawie zawsze wi si one z radykaln zmian zainteresowa naukowych. Habilitacja ma wic charakter motywujcy, profesura demobilizujcy. Oczywicie, rol motywujc spenia tylko habilitacja uzyskana w modym wieku, to znaczy midzy 30. a 35. rokiem ycia, rzadkie przypadki przebudzenia naukowego po czterdziestce tylko potwierdzaj t regu.