Ostateczna ocena doktoratu zaley od przebiegu kolejnych etapw przewodu. Podstawowe znaczenie posiada walor rozprawy, o ktrym decyduj: interesujcy temat wybrany na podstawie dobrej znajomoci literatury zagadnienia, realistycznie sformuowany cel i zakres bada, waciwy dobr metod badawczych i umiejtno posugiwania si nimi oraz odtwarzalne wyniki i oparte na nich, realistycznie sformuowane, wnioski. Nie zamierzam szerzej analizowa tych kwestii, koncentrujc si na omwieniu sposobu redakcji rozprawy oraz przebiegu dalszych etapw przewodu.
Wpyw tego czynnika nie zawsze jest dostrzegany przez doktorantw. Umiejtno formuowania dobrze uzasadnionych wnioskw oraz krytycznej ich konfrontacji z pogldami innych badaczy jest wanym wskanikiem dojrzaoci naukowej. Naley przy tym pamita, e tekst powinien by zrozumiay nie tylko dla autora, lecz rwnie dla przecitnego czytelnika (a wic dla recenzenta, ktrego domylno doktorant zwykle przecenia).
Istotny czynnik to objto rozprawy. Naturaln tendencj modych badaczy jest ch przedstawienia wszystkich wynikw, nawet jeli nie wnosz one znaczcych informacji. al, aby „zmarnowa si” trud woony w ich uzyskanie. Sprawdzianem opanowania trudnej sztuki pisania rozpraw naukowych jest tekst zwile i jasno zredagowany. Pominicie nieistotnych szczegw oraz wyeliminowanie „gadulstwa”, eliminuje „szumy informacyjne”. W efekcie tekst staje si lepiej zrozumiay.
Zadaniem recenzenta jest wypunktowanie zarwno osigni, jak i bdw pracy. Porwnanie ich wagi i iloci stanowi podstaw oceny tekstu rozprawy. Doktorant powinien bra pod uwag to, e – w odrnieniu od iloci zalet – ilo dostrzeganych bdw jest zazwyczaj rosnc funkcj objtoci recenzowanego tekstu. Przedstawiany wykres stanowi prb pilociowego ujcia tej zalenoci.
Gdy bdy i usterki s statystycznie rwnomiernie rozoone w recenzowanym tekcie, wwczas zaleno t przedstawia linia 1. Oczywiste jest, e recenzent zauwaa jedynie cz defektw, tote ilo formuowanych przez niego uwag krytycznych przedstawia prosta 2. Wielko stosunku a2/a1 jest miar skrupulatnoci recenzenta. Warto wspczynnika a2 powinna by jednym z podstawowych wskanikw poziomu pracy. Wspczynnik a2 = 0 odpowiadaby abstrakcyjnemu przypadkowi pracy wolnej od usterek. Niska warto tego wspczynnika moe jednak rwnie wynika std, e recenzent nie analizowa starannie tekstu rozprawy lub moe dotyczy przypadku, gdy tematem pracy by dobrze przebadany problem, zastosowano klasyczn metodyk bada, uzyskujc wyniki zgodne z otrzymanymi wczeniej przez innych badaczy, potwierdzajce jedynie sformuowane przez nich wnioski. W takim przypadku recenzent, mimo niewielkiej liczby bdw (a2), mgby jedynie stwierdzi, e rozprawa jest praktycznie bez wartoci, gdy nie ma walorw poznawczych i nie pozwala oceni uzdolnie doktoranta.
Naley jeszcze wyjani widoczne na wykresie krzywoliniowe zalenoci. Krzywa 3 odpowiada przypadkowi narastajcego, w miar studiowania tekstu, znuenia recenzenta, ktry coraz mniej uwanie czyta prac. Przejcie krzywej 3 w prost 3a, rwnoleg do osi odcitych, dowodzioby, e recenzent zrezygnowa z dalszego czytania pracy. Krzywa 4 obrazuje przypadek narastajcego w miar czytania pracy zniecierpliwienia i irytacji recenzenta. W efekcie staje si on coraz bardziej drobiazgowy lub nawet „czepliwy” (przecicie prostej 1 z krzyw 4). O tym, ktry z tych efektw moe si pojawi, decyduj cechy charakterologiczne recenzenta.
Doktorantom pod rozwag podaj, e obserwacje przebiegu wielu przewodw prowadz do wniosku, i krzywoliniowe zalenoci (3, 4) zaczynaj si zwykle pojawia, gdy objto pracy zblia si do stu stron.
W pracach doktorskich wykonywanych w uczelniach technicznych dominuj zwykle cele praktyczne (poszukiwanie nowych tworzyw, ulepszanie istniejcych oraz opracowywanie nowych technologii) lub cele poznawcze (badanie wasnoci materii oraz rzdzcych ni praw). Miar wartoci prac technologicznych jest przede wszystkim (jedynie?) praktyczna przydatno uzyskanych wynikw. Dc do tego celu, autorzy sigaj po arsena instrumentw prac podstawowych (metod badania, hipotez, zalenoci funkcjonalnych itp.). Nie zastanawiaj si przy tym zbytnio, czy badany problem istotnie wie si z nimi. Technolodzy dziaaj czsto na zasadzie dobierania klucza (lub raczej wytrycha). Liczy si jedynie to, czy uda si otworzy „drzwi”, to jest rozwiza badany problem techniczny. Miar wartoci prac podstawowych (fizyka, chemia) jest wiarygodno wynikw oraz ich realistyczna analiza prowadzca do sformuowania dobrze uzasadnionych hipotez.
Fakt pracy w wyszej uczelni technicznej skania czsto doktorantw do swoistej „ekstrapolacji” uzasadnionych wnioskw w kierunku „pobonych ycze”. Technolog, ktremu udao si rozwiza praktyczny problem, miewa tendencj „unaukowienia” pracy, formuujc niedostatecznie uzasadnione wnioski o charakterze podstawowym. Autorzy prac podstawowych, pragnc podkreli, e maj one rwnie aspekt praktyczny, wyraaj niekiedy nieco naiwne przekonanie, i uzyskane wyniki maj due znaczenie dla modyfikacji istniejcych lub opracowania nowych technologii.
W efekcie ta sama praca, zalenie od tego, na ktry jej aspekt zwrci si uwag, moe by pozytywnie lub negatywnie oceniana przez recenzentw. Wydaje si, e w przypadku prac, ktre doprowadziy do uzyskania wartociowych wynikw praktycznych lub poznawczych, naley ulgowo potraktowa, wspomniane wyej, niezbyt udane prby optymistycznych ekstrapolacji.
Prezentacja pracy powinna by sprawdzianem umiejtnoci syntetycznego i przejrzystego przedstawienia wynikw oraz przekonujco sformuowanych wnioskw.
Doktorant powinien bra pod uwag to, e istotne znaczenie moe te mie sposb referowania. Wskazane jest, aby prelekcja trwaa najwyej p godziny. Dusze wystpienia czsto budz podwiadom niech znudzonych suchaczy. Naley rwnie unika podawania drugorzdnych szczegw, przytaczania wielu danych liczbowych, przedstawiania obszernych tabel wynikw itp. Informacje te i tak maj ma si przebicia i w niewielkim stopniu s przyswajane przez suchaczy. Doktorant powinien zdawa sobie spraw z tego, e oczywiste dla niego stwierdzenia – np. „jak wida na wykresie” lub „przebiegi krzywych dowodz” – mog nie by oczywiste dla suchaczy i wymagaj dodatkowych objanie.
W trakcie obrony doktorant powinien ustosunkowa si do zapyta, wtpliwoci lub zarzutw recenzentw i osb uczestniczcych w obronie. Czsto przebieg dyskusji przesdza o ostatecznej ocenie doktoratu.
Istnieje szereg nieporozumie co do celu i sposobu prowadzenia tej dyskusji. Czsto doktorant mylnie uwaa, e jego zadaniem jest obrona treci pracy i jej wnioskw „lub mier”. W rzeczywistoci nie dyskwalifikuj pracy stwierdzenia autora: „kwestia pozostaje otwarta i jej wyjanienie wymaga przeprowadzenia dodatkowych bada”, owiadczenie „nie wiem” (tylko osoby ograniczone i zarozumiae uwaaj, e znaj odpowiedzi na wszystkie pytania) lub nawet uznanie susznoci stawianego zarzutu. Kada z tych opcji moe by, w konkretnym przypadku, wyrazem dojrzaoci naukowej. Wyrazem jej braku jest ukrywanie popenionego bdu za dymn zason „mtnego” wielosowia lub nieumiejtno udzielenia sensownej odpowiedzi na postawione pytanie.
Rwnie po drugiej stronie sali pojawiaj si zawirowania. Obserwowaem je w trakcie szeregu obron, w ktrych, jako recenzent, uczestniczyem w rnych uczelniach. Niejednokrotnie pogldy recenzentw, promotora lub osb obecnych na sali rniy si znacznie midzy sob. Prowadzio to do burzliwych dyskusji pomidzy nimi. Czsto miaem wwczas wraenie, e doktorant mgby spokojnie, nie zwracajc niczyjej uwagi, pj na kaw i wrci dopiero wtedy, gdy zmczeni dyskutanci ustan w sporze.
Gwnym celem obrony jest umoliwienie doktorantowi wykazania umiejtnoci przedstawienia wynikw oraz dyskusji wnioskw. W zwizku z tym dyskusja powinna ogranicza si do odpowiedzi doktoranta na pytania oraz do ewentualnej polemiki z zarzutami. Dyskusje midzy recenzentami, jak rwnie midzy pozostaymi uczestnikami obrony, powinny toczy si na innym terenie.
Doktoranci powinni zdawa sobie spraw z tego, e redakcja tekstu oraz sposb referowania mog znaczco wpywa na kocow ocen. Czsto w wyniku zej prezentacji, praca zawierajca wartociowe wyniki jest oceniana jako mierna.