Najbardziej zasuonego nauce przedstawiciela rodu, profesora Piotra Sonimskiego, spotkaam raz w yciu. Podczas rozmowy w warszawskim studio Rozgoni Polskiej RWE w roku 1991. Cieszy si wtedy, e niedaleko od miejsca, gdzie rozmawialimy, dobiega koca budowa nowego gmachu Instytutu Biochemii i Biofizyki PAN, ktrego dyrektorem zosta przyjaciel prof. Sonimskiego, Wodzimierz Zagrski Ostoja. Po pitnastu latach rozmawiaam z prof. Zagrskim o przyjani z mistrzem i o samym mistrzu.
Stolica Rzeczypospolitej bynajmniej nie bya prowincj Europy w drugiej poowie XVIII stulecia. Prdy umysowe, poczynane w krgu paryskich encyklopedystw, szybko trafiay nad Wis. Podchwytywaa je, poza rodowiskiem dworu stanisawowskiego, wcale liczna grupa inteligencji ydowskiej, ludzi wywodzcych si z zamonych rodzin, wyksztaconych przewanie w prawie, medycynie, naukach cisych, handlu. Z tego rodowiska bierze pocztek rd Sonimskich, wsawiony w naszych czasach i w naszej ojczynie gwnie przez poet Antoniego.
Pierwszym uczonym by pradziad – Abraham Stern, czonek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, wprowadzony do przez samego zaoyciela Stanisawa Staszica, ktry wczeniej cign go z zakadu zegarmistrzowskiego w Hrubieszowie. Wieci o talentach modego czowieka rozchodziy si bowiem szeroko, take w rodzinnych hrubieszowskich dobrach jego protektora. W Warszawie Stern doskonali swe umiejtnoci matematyczne, parajc si rwnie pisaniem wierszy i tumaczeniem autorw ydowskich. Zasyn jednak gwnie wynalazkiem „machiny rachunkowej”, ktr mona uzna za prototyp pniejszych maszyn liczcych, wrcz protoplast komputera. W jej cieniu pozostay inne wynalazki, jak „mechaniczna mocarnia, machina do cia i machina tartaczna”. Prace z mechaniki, referowane na posiedzeniach TPN, zawsze cigay licznych suchaczy i wywoyway ywe dyskusje.
W warszawskich salonach, a odwiedza take oddalon rezydencj ksicia Adama Czartoryskiego w Puawach, uczony popularyzowa idee „haskali” – ruchu owieceniowego powstaego w krgach ydw niemieckich. Zakada on asymilacj, pojt jako uczciwe partnerstwo ze spoecznoci kraju osiedlenia i patriotyczne zobowizania wobec tego kraju, przy gbokiej wiadomoci zwizku z wasn tradycj religijn i kulturow oraz ich pielgnowaniu. Abraham Stern zna obie doskonale. By wietnym talmudyst. W latach dwudziestych XIX wieku opracowa dla wadz Krlestwa Polskiego projekt szkoy rabinw. Po dugotrwaych dyskusjach, wobec proponowanych zmian uzna, e nie odpowiada on wzorcom haskali, mwic najkrcej i odmwi objcia funkcji dyrektora. Uczony zmar w roku 1842. W jego biografii znajdujemy zalki obecnych w nastpnych pokoleniach zainteresowa przyrodoznawczych, najoglniej je okrelajc.
Najmodsza crka Sara wysza za Chaima Zeliga Sonimskiego, co ugruntowao „uczon” tradycj, jako e by, podobnie jak te, matematykiem, a take wynalazc. Matematyczn wiedz wykorzysta przede wszystkim w badaniach astronomicznych.
Po edukacji religijnej w rodzinnym Biaymstoku, zgbia, jako samouk, nauki cise, przyswajajc sobie jednoczenie jzyki: niemiecki, francuski i rosyjski, w Zabudowie, gdzie mieszka z pierwsz on u jej rodzicw. Maestwo si rozpado, Sonimski, z przystankiem w Wilnie, wywdrowa do Warszawy. Tam spotka swego przyszego drugiego tecia Abrahama Sterna i nawiza z nim wspprac.
W roku 1834 ukazaa si pierwsza ksika dwudziestoczteroletniego badacza, hebrajski podrcznik matematyki Podstawy nauki. W nastpnym roku opublikowa prac omawiajc komet Halleya, na szerszym tle analizy zachowania ruchomych cia niebieskich, rwnie po hebrajsku. Ksika zyskaa wielk popularno, jako e wieci o zblianiu si komety obiegay kraj, docierajc take do maych miasteczek ydowskich.
Poza Polsk rozsawia imi Chaima Sonimskiego inna praca, poprzedzona przedmow dwu warszawskich astronomw – Dzieje niebios, wydana w roku 1838. Uczony zacz bywa w Krlewcu i, czciej, w Berlinie, gdzie goci w najsynniejszym wwczas salonie intelektualnym Henrietty Herz, poznajc takie osoby, jak: Aleksander Humboldt, jego brat Wilhelm, Fryderyk Schiller, Gabriel Mirabeau.
Na forum midzynarodowym zasyn polski uczony take wynalazkami. Najpierw maszyn liczc wasnego pomysu, nastpnie ulepszon, na podstawie odkrycia matematycznego, wersj „machiny rachunkowej” Abrahama Sterna, co przynioso mu nagrod petersburskiej Carskiej Akademii Nauk. W 1859 skonstruowa... telegraf, ktry szczegowo przedstawi dwa lata pniej w broszurze Opis sposobu przesyania dwch rnych depesz i jednoczesnego przyjmowania dwch innych na tych samych czach. W rodzinnej legendzie ten wynalazek da asumpt radzieckim historykom nauki do chepienia si pierwszestwem przed Edisonem. Wszak dokona go carski poddany (!) 15 lat wczeniej.
Sam autor mniej dba o patenty i dochody z nich ni o szerzenie wiedzy naukowej, a tym samym obywatelskiej, wrd ydowskiej inteligencji. Temu miao suy czasopismo w jzyku hebrajskim i polskim, ktrego projekt zgosi, wraz z grup zwolennikw haskali, w roku 1857. Przedsiwzicie udao si zrealizowa dopiero pi lat pniej, kiedy to Sonimski uzyska pozwolenie wadz i zacz wydawa „Hacfir” po hebrajsku. Polskojzyczny odpowiednik, „Jutrzenka”, ukazywa si kilka lat, „Hacfira” za bya przez p wieku trybun owieconych rodowisk ydowskich Europy, wierna ideom zaoyciela, zmarego w roku 1904, to jest asymilacji opartej na rwnoci wyksztacenia i wiedzy. Ksiki Chaima Zeliga Sonimskiego wydawane s do dzisiaj, przede wszystkim w Izraelu.
W nastpnym pokoleniu pord trzech braci Sonimskich pojawi si zdeklarowany humanista – Ludwik, zapisany w annaach rosyjskiej historii (i w encyklopedii) jako Leonid, bo wraz z wyznaniem zmieni imi. Przeszed za na prawosawie pod wpywem ony, crki swego uniwersyteckiego mistrza, Fainy Wengierowej, ktra studiowaa na kursach medycznych dla kobiet.
Sam, po warszawskim gimnazjum, ukoczy prawo w Kijowie i zacz pisywa artykuy do gazet sdowych, co niebawem zwrcio na uwag i spowodowao przeniesienie do Petersburga, jak miao si okaza, na stae.
W 1875 znalaz si w redakcji miesicznika „Russkaja Mysl”, jako kierujcy dziaem politycznym pisma, ktre byo forum wymiany pogldw rodowiska liberalnych intelektualistw. W najobszerniejszym dziale, powiconym literaturze, spotka mona byo wielkie nazwiska, m.in. Antoniego Czechowa. Sonimski pisywa o wspczesnych problemach ycia w Rosji.
Na pocztku lat osiemdziesitych zwiza si na reszt ycia (zmar w roku 1918) z innym pismem – miesicznikiem „Wiestnik Jewropy”. Byo jednym z charakterystycznych dla epoki „tostych urnaow”, nawizujc tytuem do swego poprzednika, wychodzcego na pocztku XIX wieku pod kierunkiem Mikoaja Karamzina. Nowy „Wiestnik” mia wyrane nachylenie historyczne, jednak w powizaniu z aktualnymi zjawiskami spoecznymi i kulturalnymi. Zamieszcza pamitniki, biografie, beletrystyk historyczn i recenzje publikacji w tych gatunkach pimiennictwa. Skupili si wok pisma rosyjscy „okcydentalici”, szukajcy na Zachodzie wzorw do urzdzania ycia we wasnym kraju, propagujcy midzynarodow wsplnot ludzi wiatych.
Ludwik-Leonid Sonimski przeszed ewolucj zainteresowa. Od esejw historycznych i portretw wielkich postaci, jak Cromwell czy Napoleon, do analiz ekonomicznych. Zainteresowa si Marksem i pierwszy przedstawi rosyjskim inteligentom jego idee, z ktrymi polemizowa. W 1890 opublikowa ksik Doktryna ekonomiczna Karola Marksa, wkrtce przetumaczon na niemiecki. W rodzinnym archiwum pozosta egzemplarz, ktry czyta (kilkakro!) Lew Tostoj i opatrzy mnstwem uwag na marginesach.
Inn zupenie drog poszed modszy brat Stanisaw, ojciec poety Antoniego. Urodzony w Warszawie, tam ukoczy gimnazjum, a na studia pojecha do Akademii Medyko-Chirurgicznej do Petersburga. Uzupenia je pniej w Warszawie, po dyplomie za pracowa w Radomsku, Czstochowie i odzi, by w 1886 wrci na stae do miasta rodzinnego. Wyspecjalizowa si w dermatologii i wenerologii, opublikowa popularn broszur z tej dziedziny, ale praktykowa gwnie jako internista, leczc ubogich ze wszystkich dzielnic stolicy.
Jego druga ona, Eugenia Poznaska, matka Antoniego, Piotra i Haliny, pochodzia z dawno spolonizowanej i „zmieszczaniaej” rodziny. Pod jej wpywem Stanisaw Sonimski ochrzci si w obrzdku rzymskokatolickim i, naturaln kolej rzeczy, ochrzci te dzieci. Katolicyzm, jak dzi mwimy, otwarty, stanowi integralny skadnik postawy pozytywistycznej inteligencji koca XIX stulecia, bdc swoistym cznikiem midzy racjonalistyczn tradycj Owiecenia i patriotycznymi zobowizaniami – duchowymi oraz intelektualnymi – epoki zaborw.
Doktor Sonimski uosabia niemal idealnie wszystkie cechy tego rodowiska. Erudycja humanistyczna, przy wielkiej wraliwoci artystycznej, czynia go podanym bywalcem kawiarni literackich, autorem i bohaterem anegdot obiegajcych miasto, przyjacielem literatw i aktorw. By czonkiem warszawskiej bohemy i zarazem gorliwym spoecznikiem, biegajcym do chorych po strychach i suterenach w pogod i sot. Utrzymuje si, nie sprawdzona ostatecznie, teza, jakoby Prus z osoby Stanisawa Sonimskiego wzi pierwowzr doktora Szumana w Lalce.
Z du czci pozytywistw dzieli warszawski lekarz skonno do lewicowych programw spoecznych, co zbliyo go do PPS. Antoni Sonimski wspomina ceratow kanap w rodzicielskim domu, na ktrej kilka razy spa... Jzef Pisudski. Ojca za tak charakteryzuje: „Wierzy w socjalizm i niepodlego Polski i suy tym dwm ideaom, w jego pojciu jednoznacznym. Zudzenia jego i nadzieje, nawet jego bdy, wynikay z wiary w czowieka, z wiary w postp i z patriotyzmu, a obowizek przychodzenia z pomoc ludziom cierpicym praktykowa na co dzie”.
Najmodszy z synw Chaima Zeliga i Sary Stern – Jzef (ur. 1860) mia w rodzinie opini genialnego lingwisty. Dobrze gra na skrzypcach i piknie rysowa. Ulegajc duchowi epoki, ktrej wiara w postp, dziki wynalazkom technicznym i szerokiemu komunikowaniu si ludzi, dyktowaa potrzeb zastpienia aciny nowym midzynarodowym jzykiem, opracowa takowy, nazywajc go linguo romane universale (we wasnej ortografii). Nie udao mu si go upowszechni, jak zrobi to, niemal rwienik Sonimskiego, Ludwik Zamenhof, twrca esperanta.
Jzef, znajcy biegle kilkanacie jzykw obcych, utrzymywa si z lekcji, jako e drugie jego yciowe przedsiwzicie – wydawnictwo samouczkw, ktrych brak stwierdzi (np. dla Portugalczykw chccych si nauczy polskiego lub Norwegw tumaczcych na ydowski), nie przynosio dochodw. Nie przyj si rwnie opracowany przeze system stenografii. Z tym wszystkim wszake „stryj Jzef”, ciepo wspominany przez Antoniego, przynaley do owego wiatego rodu Sonimskich, trwale zapisanych w kulturze polskiej i europejskiej – patriotw i kosmopolitw zarazem, w dobrym, pozytywistycznym znaczeniu tego okrelenia.
Do wczenie rozdzieliy si linie rodziny pomidzy kraje i narody, zachowujc na og wiadomoci o sobie nawzajem, niekoniecznie za blisze kontakty. Maestwa Sonimskich przysporzyy wielu znanych, w rnych sferach ycia, postaci i licznych wtkw tradycji. Dziao si to w duej mierze za spraw kobiet, ktre w rodzinach ydowskich cieszyy si wiksz swobod ni synowie, wnosiy wic w domowe ycie nowe prdy umysowe i obyczaje.
Sara Stern, wyksztacona i oczytana w literaturze europejskiej, zasyna wystawieniem ydowskiej sztuki przez suchaczy szkoy rabinackiej w ytomierzu, ktrej m jej by przez par lat inspektorem. Stworzone przez ni kko dramatyczne dziaao dugo i owocnie.
Synowa Sary, Faina Wengierowa, zapocztkowaa rosyjsk ga rodziny, piecztujc asymilacj kulturow przyjciem prawosawia wraz z mem i jednoczenie z chrztem pierwszego syna Aleksandra. Nie przewidujc zapewne ich losw, ukrywaa przed dziemi ydowskie pochodzenie, ktre mogo by atutem, jako czynnik wzbogacajcy duchowo i intelektualnie. A losy zawiody wielu czonkw rodziny daleko. Pod koniec XIX wieku sytuacja inteligencji ydowskiej bya szczeglna. Po powstaniu styczniowym rzd nasili dziaania rusyfikacyjne na dawnych ziemiach Rzeczypospolitej. W szkoach ydowskich obowizywa jzyk rosyjski, co usuwao istotn przeszkod w procesie asymilacji. Inteligencja poddawaa si tym tendencjom, upatrujc we wtopieniu si w nard dominujcy na wielkim obszarze Europy szans uzyskania wolnoci politycznych.
Najbardziej znany poza Rosj i Polsk, przede wszystkim na drugiej pkuli, jest Nicolas Slonimsky, redni syn Fainy, kompozytor oraz muzykolog, ktremu naley si osobny, obszerny rozdzia rodzinnej opowieci (w nastpnym numerze).
Syn najmodszy, Michai, y w wybranej przez Ludwika-Leonida ojczynie i jako pisarz radziecki pozostawi portrety bliskich w powieci Rodzina awroww.
W tej rosyjskiej, z czasem rosyjsko-amerykaskiej linii, muzyka i literatura stanowi znaczce wtki zamiowa oraz osigni. Najmodsza siostra Fainy, Isabelle, bya utalentowan pianistk i wykadaa w petersburskim konserwatorium. Wielk saw pedagogiczn zyskaa pniej w Nowym Jorku, dokd wyjechaa ze Zwizku Sowieckiego. W zgodnej opinii historykw muzyki, wychowaa cae pokolenie amerykaskich wirtuozw oraz kompozytorw, do ktrego naleeli m.in.: Leonard Bernstein i siostrzeniec Nicolas Slonimsky, ktry zmarej w 1956 roku „cioci Belli” powici pikne wspomnienie.
Druga jego ciotka Zinaida, ona poety Mikoaja Minskiego, bya tumaczk z jzyka angielskiego. Przeywszy wiele lat w Paryu, zmara w Nowym Jorku w roku 1941.
Jeszcze jedn posta z rozgazionej i wielorako obecnej w kulturze swoich czasw, a rnych krajw rodziny trzeba wymieni – Siemiona Wengierowa, brata Fainy Sonimskiej. Wykada histori literatury w uniwersytecie petersburskim, wydawa dziea zbiorowe Szekspira, Schillera i innych obcojzycznych klasykw. Szerzej zasyn jako krytyk, znawca twrczoci Turgieniewa i przyjaciel pisarza, z ktrym korespondowa. Pozosta po nim (w postaci fiszek), nieopublikowany nigdy sownik biograficzny pisarzy rosyjskich.
Genealogiczne i historyczne kwerendy dopisayby do szeregu wspomnianych przeze mnie osb niejedn jeszcze spokrewnion lub skoligacon z owieconym (to sowo najbardziej do pasuje) rodem. Choby Osipa Mandelsztama, znakomitego poet i take tumacza o tragicznym losie. W obecnym pokoleniu, ktrego zasugi mona ju sumowa i darzy wdzicznoci, odezway si dononie dwa gwne wtki: przyrodniczy i artystyczny. O tym nastpna opowie.