Moda przysza nagle. Od mniej wicej ptora roku dziennikarze sportowi raptownie przestali odrnia bd od pomyki. Kiedy pikarz strzela do bramki i nie trafia, mwi obecnie, e si pomyli. Do niedawna mwili, e popeni bd. Jeden sprawozdawca (nazwisko znane redakcji) tak nada, a pozostali podchwycili i nawet nie zauwayli, e dali si zapa na nowo pozorn. To nudne – pomyleli – wci powtarza to samo. Czemu nie sprbowa inaczej? Poniewa jednak nazywanie bdu strzeleckiego pomyk razi suchaczy, widzw i czytelnikw, zaczto gono pyta, na czym polega rnica midzy bdem i pomyk. Odpowied nie jest atwa, bo rnic t na og tylko odczuwamy i nie potrafimy jej zdefiniowa na podstawie wyranie sformuowanego opisu znacze. Nie wyjaniaj jej sowniki. Czytamy, e jeli kto si pomyli, to znaczy, e zrobi bd, a jeli kto zrobi bd, to si pomyli. Bdne koo, odsyacz do odsyacza. Jak u Lema: Co to znaczy sepulkowa? Patrz: sepulki. Co to s sepulki? Patrz: sepulkowa.
Tymczasem zawodnik, ktry niecelnie kopie pik w stron bramki, nie myli si, ale od razu robi bd, bo nie ma czasu na mylenie, ktre jest nieodzownym warunkiem mylenia si. Co innego, kiedy jest na rodku boiska i musi odpowiednio poda do kolegi. Wtedy ma czas na mylenie i wybieranie, i jeli wybierze niewaciwie, to si wanie pomyli, a eby rzecz bya jeszcze bardziej skomplikowana, przez pomyk nie robi bdu, bo noga wykonuje inny ruch ni zaplanowa i kopie pik wanie odpowiednio. Tak to jest. Moliwe do zrozumienia, ale trudne do pojcia.
Nieatwo powiedzie, czy to tylko sprawozdawcy sportowi przestaj rozumie znaczenie sw, czy te jest to tendencja oglna. By moe nie chodzi tu o czucie jzyka, ale o nagminn skonno do upraszczania, po to, eby mona byo mwi wszystko o wszystkim, nie mwic niczego i wywoujc u odbiorcy chaos mylowy, ktry przesoni bezmylno nadawcy. Jeli nie rozumie si rnicy midzy robieniem bdu a myleniem si, to najlepiej uy tego sowa, ktre – by moe – mieci wicej znacze.
)
Telewizja niedawno przypomniaa synne przemwienie sejmowe Tadeusza Mazowieckiego z czerwca 1989 roku, w ktrym, jako nowo mianowany premier, owiadczy, e przystpuje do „formuowania rzdu”. To chyba wtedy zaczo si powszechne mylenie sw. Dawniej robia tak tylko wadza, a teraz Mazowiecki ju by nasz, wic ze spokojnym sumieniem mona go byo naladowa i myli eksploracj z eksploatacj, eskalacj z ekspiacj. Zaraz potem pojcia: wolnoci z dowolnoci, liberalizmu z libertynizmem.
Dzisiaj, kiedy pojawiaj si liczne dowody na to, e wolno ma granice, bo w przeciwnym razie przeradza si w anarchi, problem jzyka wystpie publicznych staje si szczeglnie wany. Z jednej strony uporczywie lansowana poprawno polityczna wymusza mwienie pprawdy, z drugiej dochodzi do naruszania podstawowych zasad wspycia przez wprowadzanie nowych, sprzecznych znacze pojcia wolno sowa i nachalne mwienie nadprawdy. Szczeglnie dokuczliwym naduyciem wolnoci sowa jest twierdzenie, e jeli gazeta podaje co obraliwego, to czytelnik, ktrego to obraa, ma prawo takiego tekstu nie czyta. Tak, ale eby wiedzie, e takiego tekstu powinien unika, odbiorca musi wiedzie take, jaka jest jego tre. Inaczej si nie da, chyba e pras czyta najpierw sekretarz.
Jeszcze gorzej jest z wiadomociami, ktre same w sobie s nieszkodliwe, ale kiedy opatrzy si je specyficznym, wtpicym komentarzem, stanowi zagroenie. „W tym betonie jest azbest” – pisze kto w dobrej wierze, ale dodaje: „Lepiej po nim nie chodzi, bo azbest jest rakotwrczy” – i wywouje panik. Wiadomo, e azbest jest rakotwrczy tylko wtedy, kiedy w duych ilociach unosi si w powietrzu i jest przez dugie lata wdychany. Ale przecie mniejsza o to. Rakotwrczo pozostaje faktem, bez dwch zda. Gdyby askawy nadawca wieci poprzesta na ich podaniu, byby obiektywny, tymczasem nie wytrzyma i musia je po swojemu skomentowa, wywoujc niepokj szarego obywatela. Pomyli obowizek dziennikarski z potrzeb wyraania opinii osobistych. W konsekwencji popeni bd.
Kto inny mwi w radiu, e w zwizku z ptasi gryp przedstawiciele rzdu i eksperci przestrzegaj przed panik, ale w chwil potem dociekliwie przypiera do muru weterynarza i pyta, dlaczego pade tej zimy abdzie nie byy zaraone wirusem, skoro pady, i jest niezadowolony, kiedy syszy, e ptaki zginy z godu i mrozu. To nie odpowiada jego koncepcji informowania i dzwoni do kolejnego specjalisty. Moe po to, eby wreszcie si trafi kto, kto wywoa panik.
Gdybymy wytknli naduywanie (czwartej) wadzy, redaktor odpowiedziaby, e dokonujemy zamachu na wolno sowa, bo on nic nie robi, tylko informuje i dochodzi prawdy (mimo e jest ju znana).