O tym, e Kopernik bya kobiet, dowiedzie si mona z „Seksmisji”. O tym, e Krzysztof Kolumb by Polakiem, dowiadyway si ostatnio dzieci z pewnej szkoy. Kto nagra w czasie lekcji to odkrywcze w najwyszym stopniu wyznanie nauczycielki. A wiadomo, choby od Andrzeja Frycza Modrzewskiego, e „takie bd Rzeczpospolite, jakie ich modziey chowanie”.
Jeden z inynierw komentujcych zawalenie si hali targowej w Katowicach stwierdzi mimochodem, e ten, kto ow hal konstruowa, uczy si zapewne w szkole, w ktrej nauczyciel wpaja mu przekonanie o tym, e Kolumb by Polakiem. W humanistyce upowszechnianie podobnej wiedzy o tyle jest niegrone, i w zasadzie nie prowadzi do katastrof, w ktrych gin ludzie. W wypadku ksztacenia inynierw takie zagroenie istnieje. I mona si obawia, e stanie si ono z biegiem czasu coraz wiksze.
)
Przesanek do takiego twierdzenia nie brakuje. Podstawow z nich jest gwatowny wzrost liczby studentw. Wzrost ten mala nie bdzie. Przeciwnie – bdzie si powiksza. Wraz z nim nieuchronnie obnia si bdzie poziom nauczania. Coraz czciej pojawia si te bd w szkoach nauczyciele przekonujcy o tym, e Kolumb by Polakiem. A z czasem, e 2 + 2 = 5. Nie bd to zapewne zjawiska powszechne, niemniej zdarza si bd. A bd si zdarza dlatego, e wraz z naporem ludzi dnych nie tyle wiedzy, ile dyplomu, wraz z rozrostem uczelni, w ktrych najwaniejsz spraw jest ciganie od studentw czesnego, zaniane bd kryteria zalicze. Ju s zaniane, pisaem o tym wielokrotnie.
Czy jest z tej sytuacji wyjcie? Teoretycznie jest – podnoszenie wymaga wobec studentw, surowe egzekwowanie wiedzy, zmuszanie do pracy. Ale wtpi czy to moliwe w praktyce. Nie wiem, na czym to polega, lecz z biegiem czasu na studiach humanistycznych coraz mniej jest prac pisemnych. Take na polonistyce, co ju zakrawa na czyste wariactwo. Przecitny student rzadko ma okazj napisania tekstu duszego ni 25 stron; pomijam, oczywicie, prace magisterskie. Lecz nie ma si czemu dziwi. Bo kto ma czas i ochot na czytanie setki wypracowa?
Z drugiej strony pojawiaj si stachanowcy zdolni prowadzi jednoczenie trzydzieci prac dyplomowych. Ile z nich s w stanie uwanie przeczyta? Czytaj powierzchownie, bez wymaga. Wszak praca magisterska nie musi broni adnej tezy, chodzi jedynie o to, by magistrant udowodni, e potrafi prac w miar poprawnie skomponowa, wykaza si znajomoci literatury przedmiotu, wreszcie umiejtnie odnotowa przypisy. Gdy pisze prac o Goethem, nie musi si wykaza znajomoci epoki, moe nawet ani razu nie wymieni nazwiska Schillera, o Hlderlinie nie wspominajc – pisze wszak o Goethem, wystarczy, e zna jego podstawowe dziea. Gdy pisze o sowieckiej sztuce antysocrealistycznej lat osiemdziesitych ubiegego stulecia, moe nie mie zielonego pojcia o polskim socrealizmie. Bo niby po co?
To wszystko nie jest adn „wsk specjalizacj”. To redukcja wiedzy do niezbdnego minimum – niezbdnego jedynie do napisania pracy dyplomowej. Ale ci ludzie ucz potem w szkoach. Ba, bywa, e w sprawach literatury zabieraj gos publicznie i gadaj bzdury, wypisuj androny. O przykady nietrudno. Gdy Tomek Tryzna – rzecz bya gona, gdy jego debiut dostrzeg Czesaw Miosz, a Andrzej Wajda rzecz sfilmowa – ogosi powie „Panna Nikt”, krytyk o znanym nazwisku jako szczeglny walor tej prozy podnis fakt, i autor, mczyzna, potrafi stworzy narracj kobiec i e to wydarzenie bez precedensu. C, precedensw wskazabym sporo, w najnowszej literaturze choby tryptyk Jacka Bocheskiego „Tabu”, o powieci Stanisawa Pitaka „Plama” nie zapominajc. Tyle, e o Pitaku krytyk pewnie nie sysza, bo pisarz zmar w 1963, a o Bocheskim po prostu zapomnia, bo to nie debiutant. Narracje kobiece tworzyli te przecie dawni autorzy powieci epistolarnych. Ale co tam! Regu nie ma, hulaj dusza – wszystko wolno!
To, oczywicie, pierwszy z brzegu przykad, mona je mnoy. To efekt zgody – wymuszonej przez okolicznoci? – na zanianie standardw. Tak oto produkuje si legiony nieukw z cenzusem. rednia „wyksztacenia” nam ronie, jako wyksztacenia spada i spada bdzie dalej. Oczywicie i ten proces bdzie mia swj kres, bo przecie kiedy w kocu dziaalno takich cia, jak PKA musi przynie efekty. Na razie jednak, wobec mizerii finansowej wyszych uczelni, mona jedynie prbowa si broni przed najgorszym, raczej z marnym skutkiem. Bo jest przecie koszmarem fakt, i o kondycji materialnej uczelni decyduje jej zdolno do cigania czesnego – w szczeglnoci dotyczy to uczelni publicznych. Z drugiej strony, pki uczelnie prywatne nie dorobi si wasnej kadry i nie bd zmuszone do cigania pracownikw na „drugie etaty” (co skdind przyczynia si do stabilizacji finansowej owych uczonych i naukowcw), ich poziom w wikszoci wypadkw raczej wzrasta nie bdzie.
To, w czym dzisiaj yjemy, to szarpanina, dorane atanie dziur, przepychanie studentw przez egzaminy, wiadome zanianie wymaga. Poniewa w tym yj, w dodatku – poniewa z tego yj, wiem, o czym mwi. Moe trzeba sign dna, by mc si od niego odbi? A moe jest jednak tak, jak w jednym z aforyzmw Leca, w ktrym osigajc dno, syszymy pukanie od spodu? Trudno dzi w tej materii o odrobin optymizmu. Ale w kocu moe to dobrze, e dowiadujemy si, i Krzysztof Kolumb by Polakiem? Przynajmniej duma narodowa ronie i nie trzeba wygrzebywa jakich Janw z Kolna.