Pojcie tytuowe zawitao do nas niedawno: „Pojawio si – jak mwi profesor Andrzej Chwalba – w sposb, mona powiedzie, inwazyjny jakie dwa lata temu, wczeniej w polskiej literaturze historycznej i dyskursie publicystycznym waciwie nie byo uywane. (...) Pojawio si zwaszcza pod wpywem debaty o Centrum Przeciwko Wypdzeniom oraz w reakcji na polityk Putina, a wic z inspiracji zagranicznej. Do tego dosza kampania przed wyborami, gdy konkurujce obozy polityczne prboway poprzez swj stosunek do historii zdefiniowa si wobec rywali”.
Polityka historyczna staa si te tematem przewodnim najnowszego numeru „Przegldu Politycznego” (75/2006). Blok materiaw tej kwestii powiconych otwiera interesujcy esej Dariusza Gawina „O poytkach i szkodliwoci historycznego rewizjonizmu”, stanowicy krytyczn lektur szkicu Jana Jzefa Lipskiego „Dwie ojczyzny, dwa patriotyzmy”. Kluczowe – dla mnie przynajmniej – zdanie tekstu Gawina dotyczy zdolnoci uprawiania polskiej polityki historycznej: „W perspektywie patriotyzmu krytycznego [reprezentowanego przez Lipskiego], patriotyzmu bolesnej zadumy niemoliwe jest z samej istoty posugiwanie si kategori interesu narodowego – szczeglnie w sferze polityki historycznej”. To teza interesujca, lecz te warta dyskusji.
Jej punktem wyjcia jest twierdzenie, e w Polsce wspczesnej w sferze interpretacji historii, w szczeglnoci wasnych dziejw, dominuje postawa defensywna, wyrastajca z tradycji owego „patriotyzmu bolesnej zadumy”, reprezentowanej przez Lipskiego. Przykadem na to, wedle Gawina, jest bezkrytyczne przyjmowanie stosowanego przez Niemcw terminu „wypdzeni”, ktre to sowo „nie jest neutraln, czysto opisow kategori pewnego faktu historycznego”, lecz zawiera w sobie prb przedstawienia Niemcw jako ofiar II wojny. I jest w tym sporo racji, lecz warto si zastanowi, jak okreli to, co si wwczas stao. Gdy zaczniemy mwi o przesiedleniach czy wysiedleniach, take bdzie to czsto dalekie od prawdy. I nie sdz, by atwo mona byo znale pojcie „neutralne i czysto opisowe”.
Ale dyskusja na ten temat odsania pewn istotn cech polityki historycznej: jest to nierzadko polityka historycznej licytacji. A w historycznych licytacjach racjonalne argumenty rzadko dochodz do gosu, o czym wiadczy choby propaganda o „odwiecznie polskiej” ziemi lubuskiej, nie mwic o Warmii i Mazurach. To z takiej licytacji – ilu waszych, ilu naszych – powsta enujcy spr o wirowisko w Owicimiu. Przykadw mona znale wicej. Rzecz bowiem w tym, e polityka historyczna – przynajmniej w obecnym jej ksztacie – nastawiona jest raczej na spr ni na porozumienie. Nie zawsze takie spory sprzyjaj narodowym interesom, std mieszanie si polityki do historii jest zajciem do ryzykownym. Mam wraenie, e dawniej ten uczony termin, jakim jest „polityka historyczna” nazywano po prostu propagand.
Nie znaczy to, e propagandy nie naley uprawia. Pytanie tylko, jak i po co to czyni. Nie ulega bowiem kwestii, e upowszechnienie wanych dla Polski – ale take dla Europy – naszych narodowych osigni i dokona historycznych ley w polskim interesie. Obawiam si, e wicej tu jednak zrobi angielski historyk Norman Davies ni nasi politycy manipulujcy przy historii, cho niewtpliwie wielkim sukcesem propagandowym Lecha Kaczyskiego stay si obchody 60. rocznicy Powstania Warszawskiego – ale to wydarzenie raczej wyjtkowe i niepotrzebnie chyba opakowane w „rachunek dla Niemcw” za zniszczenia stolicy Polski; taki rachunek mona by wystawi przy innej okazji.
Nie ulega wtpliwoci, e zawsze si jak polityk historyczn uprawia. Wystarczy przejrze podrczniki dziejw narodowych czy wiatowych w rnych okresach – obraz przeszoci jest w nich zmienny, eksponuje si raz jedne, raz inne nurty, rzadko si zdarza w nich postawa obiektywna i narracja czysto opisowa. I jest rzecz oczywist, e te same wydarzenia widziane z perspektywy historycznej rnych spoeczestw okazuj si czym innym, co choby wida w Bismarckowskim „Kulturkampf”, ktry w dziejach Niemiec odczytywany jest jako spr z Kocioem katolickim i jego wpywami politycznymi, w dziejach Polski za jako germanizacyjna akcja wymierzona przeciw naszemu narodowi. O ile w podrcznikach polskich stosunki polsko−niemieckie zajmuj proporcjonalnie wiele miejsca, o tyle w niemieckich s zmarginalizowane – polityk Niemcy uprawiali na zachodzie, nie na wschodzie.
I jeszcze jedna sprawa. Rzecznicy nowej polityki historycznej podkrelaj konieczno upowszechnienia w spoeczestwie wiedzy historycznej, mwi nawet o koniecznoci odbudowy pamici Polakw, twierdzc, i nasza wiadomo narodowa doznaa straszliwych spustosze, co wpywa te na powszechny zanik postaw patriotycznych. Racj jednak wydaje si mie te Robert Traba, ktry w szkicu „Walka o kultur” w tym samym numerze kwartalnika podkrela, e patriotyzmu nie mona zadekretowa z gry, i to w zalenoci od aktualnie bdcej przy wadzy opcji politycznej. Pisze te: „W zapale krytyki III Rzeczpospolitej zapomniano o niezwykym dorobku organizacji pozarzdowych w upowszechnianiu wartoci obywatelskich, w tym rwnie historii. Jest to tym godniejsze odnotowania, e przecie jestemy w skali europejskiej najsabiej uobywatelnionym krajem. Nigdzie, proporcjonalnie do liczby ludnoci, nie ma tak mao organizacji pozarzdowych”. A wanie – dodajmy – na rozsdnym budzeniu aktywnoci obywatelskiej, take poprzez wsparcie takich organizacji, moe pastwo szuka zakorzenienia dla wasnej polityki historycznej. Bez tego co jaki czas, przy kolejnej zmianie rzdw, nastpowa bdzie wycznie przemiana szyldw, jak to si dzieje w wypadku ministerstwa kultury, ktre raz nazywa si Ministerstwem Kultury i Sztuki, innym razem Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego. I, jeli ju mamy sensownie rozmawia o polskiej polityce historycznej, niele by byo, by w tej kwestii zapanowa jaki konsens, co w warunkach polskich wydaje si raczej „moliwe inaczej”.