)
Kierowany przez prof. Franciszka Ziejk zesp, ktry ma za zadanie przedstawi propozycje zmian w ciece kariery akademickiej, deklaruje, i chce pozna opinie wszystkich zainteresowanych. Tymczasem w dyskusji na temat modelu awansu naukowego w Polsce wci sabo syszalne s gosy doktorw (asystentw i adiunktw), przedstawicieli rnorodnych dyscyplin. Na marcowej konferencji KRASP Model awansu naukowego w Polsce, zorganizowanej w Uniwersytecie Jagielloskim, swoje stanowiska przedstawiali przede wszystkim profesorowie (starsi i modsi staem oraz wiekiem) a take przedstawiciele doktorantw. Zabrako aktywnego udziau doktorw. Nie przedstawiono adnego projektu, ktry stanowiby namys tego wanie rodowiska.
Jeli studia doktoranckie traktowa jako studia trzeciego stopnia (a takimi si stay przy swojej masowoci), to problem kariery akademickiej dotyczy gwnie doktorw zatrudnionych na stanowiskach asystentw i adiunktw, jako tych, ktrzy podlegaj mechanizmom awansu i ktrych zatrudnienie, czyli by albo nie by w uczelni, obwarowane zostao sankcjami zwizanymi z uzyskaniem habilitacji.
W obecnym systemie, opartym na mianowaniu, nie za na kontrakcie, waciwie habilitacja stabilizuje zatrudnienie. Jest te jednym z punktw spornych w dyskusjach na temat awansu naukowego. Gosy sprzeciwu wobec habilitacji w obecnym ksztacie rodz si zwykle z krytyki trybu jej zdobywania. Nie brakuje te gosw, i w interesie „korporacji profesorskiej” (bo i takie okrelenia funkcjonuj) nie ley zwikszanie liczby jej czonkw. Sensu owego twierdzenia mona upatrywa w wolnorynkowym horyzoncie patrzenia na szkolnictwo wysze. Im mniejsza poda, a wikszy popyt na samodzielno, tym transfery obfitsze. Take w owo „korporacyjne”, a zarazem feudalne mylenie o rodowisku wpisuje si znakomicie tzw. syndrom habilitanta. To okrelenie funkcjonuje jako nazwa zespou zachowa charakterystycznych u osb, ktre majc za sob dowiadczenia podobne do wojskowej fali, zmieniaj istotnie swoje zachowanie w chwili uzyskania czonkostwa w „korporacji habilitowanych”.
Taki obraz rodowiska jest jednak paski, jednowymiarowy i z pewnoci dla wielu znakomitych profesorw promujcych modych po prostu krzywdzcy. Sama znam wielu profesorw, ktrzy inwestuj przede wszystkim w modych, stwarzaj im dogodne warunki rozwoju naukowego, wspieraj i su swym dowiadczeniem. Dla nich nie ma wikszej satysfakcji ni sukcesy i awanse naukowe ich uczniw. Rnice w patrzeniu na cieki awansu naukowego maj swe rdo w rnorodnych (dobrych i zych) dowiadczeniach. Zmiany powinny zatem nastpi. Sam postulat zniesienia habilitacji ma swoich radykalnych zwolennikw i przeciwnikw. Pozwol sobie zatem zwrci uwag jedynie na wybrane kwestie, widziane z perspektywy doktora nauk humanistycznych, nauczyciela akademickiego.
Trudno sobie wyobrazi jednolit drog awansu naukowego w przypadku takiej rnorodnoci nauk. Specyfika nauk przyrodniczych czy cisych wskazuje zupenie inne podstawy uznania naukowego ni w naukach humanistycznych, technicznych, medycznych lub artystycznych. Podstaw uzyskania stopnia naukowego doktora raz jest dwustronicowy wywd matematyczny, innym razem czterystustronicowa dysertacja monograficzna, jeszcze innym razem projekt o charakterze czysto uytkowym. Nie ma powodu, by nie uznawa specyfiki danej nauki i nie wiza z ni cile zasad nadawania stopni naukowych. Zatem podana wydaje si rnorodno wymaga, a zarazem moliwo rwnolegych cieek kariery akademickiej.
Powszechno studiw doktoranckich przyczynia si do wikszej dostpnoci doktoratu i (w opinii wielu) do obniania jego poziomu. Postulat podniesienia poziomu doktoratw i pozostawienia jednego stopnia naukowego wymaga spjnych zmian systemowych w horyzoncie dziaa dugoterminowych. Obecny system awansu, wymuszajcy „prac na stopie”, powoduje, e dopiero habilitacja jest sitem, ktre pozwala z jednej strony na awans naukowy i finansowy, a z drugiej zapewnia wzgldn stabilizacj. Nie dziwi zatem dziaania czci osb poddanych presji stopnia, ktre porzucaj swoje zainteresowania naukowe, nierzadko poskramiaj ciekawo badawcz na rzecz podjcia tematu, ktry szybko mona zakoczy habilitacj. Bardziej dowiadczeni i utytuowani udzielaj te czsto rad typu: „Po co ci takie badania – z nich nie zrobisz habilitacji! To bdzie jeszcze jedna dobra ksika, ale praca na stopie winna... Z tego tematu atwo i szybko zrobisz habilitacj, a w tym si bdziesz grzeba”. Nie dziwi zatem to, i propozycja zniesienia habilitacji jako „pracy na stopie” wydaje si atrakcyjna, ale te i niebezpieczna. Wystarczy zaj zdecydowane stanowisko, by by posdzonym o nieudacznictwo naukowe, o bycie nie do zdolnym, by sprosta wymaganiom habilitacyjnym lub zosta nazwanym „zapnionym adiunktem”.
Jeli jednak znie habilitacj, to co w zamian? Gdyby przyj, e habilitacja – wyznacznik samodzielnoci badawczej – bdzie ocen caego dorobku, by moe przestaaby peni rol kagaca wyznaczajcego karier, pozwoliaby podejmowa trudne badania interdyscyplinarne oraz pracowa zespoowo (w obecnym ksztacie habilitacja wymusza indywidualizm). Kto jednak ma o tym decydowa? Szerokie grono ekspertw? Rada wydziau? Centralna komisja? W moim przekonaniu, habilitacja jest potrzebnym etapem kariery naukowej, weryfikujcym samodzielno badawcz w danej dyscyplinie i dojrzao nauczyciela akademickiego. Etapem, by moe dobrowoln procedur, ale niekoniecznie stopniem naukowym. Przyjcie rozumienia habilitacji jako veniam legendi – prawa do nauczania, jako pewnego rodzaju certyfikatu jakoci i samodzielnoci naukowej oraz dydaktycznej, by moe byoby drog poredni jednoczc oczekiwania obu stron.
Na ciek kariery naukowej wstpuje si w chwili podjcia trudu, ktrego zwieczeniem jest tytu doktora. Osignwszy go, mona stara si o zatrudnienie w uczelni, podejmujc zobowizania naukowo−dydaktyczne. Waciwie dopiero wtedy zaczyna si moment budowania wasnego warsztatu dydaktycznego, ktry staje si nie mniej wany od warsztatu naukowego. Proces ten jest mudny, czasochonny (bo przecie nie teoretyczny, lecz praktyczny!) i wymaga inwestowania w siebie – czytania nie tylko literatury naukowej, ale i dydaktycznej, brania aktywnego udziau w konferencjach naukowych i rnego rodzaju warsztatach podnoszcych kompetencje nauczyciela akademickiego.
W tym wietle postulat szeciu lat od doktoratu do habilitacji jest trudny do spenienia. By moe praca w jednostkach badawczych pozbawionych dydaktyki sprzyja tzw. szybszej ciece uzyskiwania kolejnych stopni. Jeli jednak habilitacja ma by rozumiana jako veniam legendi, czyli prawo do wykadania, to naley si zastanowi, czy habilitant nie tylko ma co wanego do powiedzenia, ale take czy potrafi to przekaza innym. Innymi sowy, czy jego kwalifikacjom intelektualnym towarzysz kwalifikacje dydaktyczne. Bycie profesorem w uczelni jest zobowizaniem przede wszystkim wobec studentw. Umiejtno prowadzenia wykadw, seminariw, konwersatoriw, lektoriw, wicze czy warsztatw winna by elementem oceny przy ubieganiu si o habilitacj akademick.
Proponowana przez wielu przymusowa mobilno zawodowa – gdzie indziej doktorat, gdzie indziej sta podoktorski, gdzie indziej habilitacja – w istocie moe rozbija ukady i osabia „hodowl wsobn”. Z pewnoci w wielu dziedzinach mobilno jest niezwykle poyteczna – pozwala zmienia instytuty badawcze, pracowa w doskonale wyposaonych laboratoriach, zmienia technologie, pracowa w rnorodnych zespoach z korzyci dla nauki. W wielu przypadkach moe jednak obraca si przeciwko nauce. Rozbijanie wizi midzyludzkich to take rozdrabnianie potencjau tworzenia orodkw wiodcych idei. Zasada zmiany miejsca pracy przy pokonywaniu kolejnych stopni naukowych kci si rwnie z interesem macierzystej uczelni inwestujcej w modego naukowca (dotychczas tylko transfery pikarskie przewiduj sowite zadouczynienie dla macierzystego klubu sprzedajcego zawodnika).
Wobec wszechobecnego postulatu przymusowej mobilnoci nasuwa si pytanie – czy zatem lojalno wobec Alma Mater przestaa ju by wartoci?
Podobno dentelmeni o pienidzach nie rozmawiaj. Oni je po prostu maj. Obecny system finansowania lokuje dochody modego naukowca z doktoratem poniej dochodw przecitnego przedstawiciela handlowego. Kady kolejny ranking pac rodzi jedynie frustracje. Najprostszym sposobem dorobienia do pensji jest drugi etat. O ile wieloetatowo profesorw wie si z nadawaniem mocy poszczeglnym kierunkom czy uczelniom przy jak najmniejszym obcieniu dydaktycznym, to wieloetatowo doktorw wie si najczciej z proz dydaktyki. Drugi etat to najczciej posada wykadowcy z obcieniem dydaktycznym 360 godzin. Razem z pierwszym etatem, studiami zaocznymi czy podyplomowymi, daje przecitnie 700 godzin dydaktycznych, a znam wielu, ktrzy maj duo, duo wicej. Trudno te potpia prac, ktra pozwala na utrzymanie rodziny, spacenie kredytu mieszkaniowego czy zapewnienie rodkw na inne rwnie wane yciowo czy rodzinnie potrzeby. Nie bez znaczenia wydaje si take fakt, i adiunkci przejli w wikszoci uczelni (zatrudniajcych modych dopiero po doktoracie) obowizki organizacyjno−sekretarskie, ktrych nie wolno wykonywa doktorantom. Gdzie zatem czas na tworzenie nauki? Dofinansowywanie modych pracownikw nauki z projektw, grantw czy stypendiw nie rozwizuje problemu systemowo, zwaszcza w sytuacji coraz wikszych moliwoci realizowania aspiracji naukowych przy zapewnieniu godziwego ycia poza granicami Polski.
W centrum uwagi znajduje si jeszcze wiele kwestii budzcych spory. Wystarczy wymieni spraw urlopw naukowych, trybu zatrudnienia, konkursw na stanowiska czy zrnicowania pacowego. Czy lepsze jest zatrudnienie kontraktowe z okresow ocen (moim zdaniem tak), czy stabilizacja przez mianowanie? Jeli stabilizacja, to na ktrym szczeblu? Osobn, wan kwesti jest sprawa profesury, jej potrzeby, dostpnoci i zrnicowania. Potrzebna jest zatem propozycja spjnych zmian systemowych, redefiniujcych szczeble kariery akademickiej, wychodzca naprzeciw oczekiwaniom rodowisk.