)
Gwnym wyzwaniem dla Unii Europejskiej jest konkurencyjno na poziomie globalnym. Niestety, inwestycje w prace badawczo−rozwojowe, jako udzia w PKB, ktrych wyniki mogyby si przyczyni do wzrostu konkurencyjnoci gospodarek krajw UE, wynosiy w 2003 r. zaledwie 1,93 proc., w porwnaniu z 2,59 w USA i 3,15 w Japonii. Ocenia si, e dla Chin ta liczba wyniosa tylko 1,31 proc., ale wydatki na badania w tym kraju rosn o 10 proc. rocznie. UE ustalia dla siebie cel zwikszenia wydatkw na badania, w ramach Strategii Lizboskiej, do 3 proc. PKB w okresie do 2010, zwikszajc w tym samym okresie udzia sektora prywatnego w wydatkach badawczych do 67 proc. (w porwnaniu z 56 proc. w 1999).
W praktyce wydatki UE ogem na badania i innowacje znajduj si w stanie stagnacji z powodu spowolnienia finansowania prac badawczo−rozwojowych przez biznes. Jeli ten trend nie zostanie odwrcony, UE nie tylko nie osignie oglnego celu wydatkw na badania do 2010, w 2/3 finansowanych przez sektor prywatny, ale udzia wydatkw na prace badawczo−rozwojowe w PKB wyniesie tylko 2,2 proc., czyli tyle, ile ustaliy sobie Chiny na ten sam rok.
Komisja Europejska 22 lutego 2006 wydaa Komunikat do Rady Europejskiej, ktrego rdzeniem jest powoanie Europejskiego Instytutu Technicznego, EIT (European Institute of Technology) nazywanego okrtem flagowym wiedzy.
Propozycja powoania EIT zostaa wysunita w 2005, w redniookresowym przegldzie Strategii Lizboskiej. Opracowana koncepcja zostaa nastpnie rozwinita w wyniku publicznej konsultacji, ktra miaa szeroki zasig i stanowi wany wkad na rzecz proponowanego obecnie ksztatu EIT. Wyniki konsultacji publicznej, w ktrej bra take udzia niej podpisany, s prezentowane i analizowane szczegowo w oddzielnym dokumencie roboczym pracownikw komisji. Z przebiegu dyskusji wynika oglna zgoda, e zasadniczym wyzwaniem, wobec ktrego stoi UE w sferze innowacji, jest jej niezdolno do penego wykorzystania i dzielenia si wynikami prac badawczo−rozwojowych oraz przeksztacenia ich w wartoci gospodarcze i spoeczne. Europa powinna rozwija nie tylko trzy czci „trjkta wiedzy” (edukacj, badania i innowacje), ale take wzmacnia pomosty pomidzy nimi.
EIT ma by wic operatorem edukacyjnym, badawczym i innowacyjnym. Bdzie zorganizowany tak, by integrowa te trzy obszary. Niezbdna jest zatem koncentracja zasobw ludzkich, finansowych i fizycznych, aby stworzy krg wirtualny, w ktrym utalentowani nauczyciele akademiccy, pracownicy badawczy i studenci bd przycigali si wzajemnie oraz rywalizowali o finansowanie zarwno ze rde publicznych, jak i prywatnych.
Uniwersytety europejskie maj obecnie podobne ambicje, ale ich wysiki s rozproszone. W UE jest prawie 2000 uniwersytetw aspirujcych do aktywnoci w dziedzinie bada. Chocia sytuacji europejskiej nie da si cakowicie porwna z amerykask, to jednak warto zauway, e w USA tylko mniej ni 10 proc. szk wyszych nadaje stopnie na poziomie postgraduate, czyli magisterskim i doktorskim. Majc na uwadze niszy poziom wydatkw na edukacj i prace badawczo−rozwojowe w Europie ni w USA, czyli mniejszy tort do podziau, oraz wiksz liczb szk wyszych w Europie aspirujcych do kawaka tortu, kadej z nich przypada nie tylko znacznie mniejsza jego cz ni w USA, ale co gorsza – znacznie mniejsza jego warto w wymiernych jednostkach. Rozwizanie stosowane w USA prowadzi do koncentracji rodkw i ludzi, co w rezultacie zmierza do uzyskania masy krytycznej w tej niewielkiej liczbie szk wyszych (w USA 95 proc. federalnego finansowania bada uniwersyteckich jest przekazywanych do prawie 200 uniwersytetw z oglnej liczby 3300 – wg S&E Indiactors, National Science Foundation) oraz pomaga im znale si wrd najlepszych na wiecie. Nie jest czystym przypadkiem, e zarwno wydatki firm badawczo−rozwojowych, jak i talenty UE s drenowane do USA lub innych konkurentw midzynarodowych UE (Europa korzysta mniej ze wzrostu globalizacji prac badawczo−rozwojowych ni jej gwni konkurenci. W okresie 1997−2002 wydatki na prace badawczo−rozwojowe firm UE w USA rosy znacznie szybciej w wartociach rzeczywistych ni wydatki firm USA w UE – +54 proc. w stosunku do +38 proc. Takie kraje jak Indie i Chiny bardziej korzystaj z wydatkw USA na prace badawczo−rozwojowe.) i e tylko kilka uniwersytetw UE wymienia si w najczciej cytowanych midzynarodowych rankingach uniwersytetw.
Proponowany EIT bdzie mia na celu przycignicie i utrzymanie najbardziej utalentowanych studentw, pracownikw badawczych i innych pracownikw w Europie, aby pracowali razem z czoowymi przedstawicielami biznesu na rzecz rozwoju i wykorzystania wiedzy i bada oraz wzmocnienia umiejtnoci w zakresie zarzdzania badaniami i innowacj. W szczeglnoci celem instytutu bdzie:
• zintegrowanie zespow badawczych z uniwersytetw, orodkw badawczych i firm w jego struktur i dziaanie;
• przeniesienie rodkw z istniejcych organizacji tak, aby stay si prawn czci EIT i mogy wsplnie opracowa zintegrowan strategi;
• posiadanie rady zarzdzajcej (zarzdu) powoanej spord najwyszych poziomw spoecznoci naukowej i biznesowej;
• usunicie ogranicze spowodowanych granicami pastwowymi i innymi przeszkodami, ktre przyczyniaj si obecnie do fragmentacji europejskiego szkolnictwa wyszego i bada.
EIT bdzie mia swoje wasne wyrane miejsce. Bdzie realizowa rol niepodobn do roli jakiejkolwiek istniejcej lub planowanej inicjatywy UE. Ma si sta bardzo wanym orodkiem doskonaoci globalnej, zdolnym do przycigania najlepszych studentw i naukowcw, promowania najnowszych innowacji i bada na polach trans− i interdyscyplinarnych, przycigajc konkurencyjne finansowanie ze rde publicznych i prywatnych na caym wiecie. Aby to osign, EIT musi mie siln tosamo, bardzo mocno podkrelan w odpowiedziach respondentw w czasie konsultacji. Powinien si sta jasn i widoczn mark europejsk oraz, jako taki, by rozpoznawanym na scenie globalnej. EIT potrzebuje autonomii w zarzdzaniu, w dominacji doskonaoci w procesach selekcji, monitorowania i oceniania, a take w zakresie finansowania.
Jak wspomniano wyej, w zakres dziaalnoci EIT powinny wej wszystkie trzy czci „trjkta wiedzy”:
edukacja – wyrniajcy go model edukacyjny przycigaby studentw na studia magisterskie oraz doktorskie i byby odpowiedzialny za przekazanie im edukacji o najwyszym standardzie midzynarodowym;
badania – prowadzc dziaalno badawcz, od bada podstawowych po stosowane, ze szczegln koncentracj na przemys, w obszarach trans− i interdyscyplinarnych, z silnym potencjaem innowacyjnym;
innowacje – EIT rozwinie od samego pocztku silne zwizki ze spoecznoci biznesow, ktra zapewni, e jego praca bdzie odpowiednia do potrzeb rynku i pomoe zorientowa jego dziaalno badawcz i edukacyjn w kierunkach uytecznych dla gospodarki i spoeczestwa.
W tych wszystkich domenach EIT bdzie korzysta z doskonaoci tam, gdzie ona istnieje i zachca do jej rozwoju tam, gdzie jej nie ma. Rni „aktorzy” w EIT bd odgrywali w tym jak rol.
Obecnie bardzo niewiele uniwersytetw w Europie osiga doskonae wyniki we wszystkich dziedzinach. Jednak wiele pojedynczych zespow badawczych uznaje si za doskonae na swoim polu. EIT otworzyby potencja tych zespow, czc je ze sob. Zatem uczestnictwo w EIT dotyczyoby jednostek uczelni, a nie uczelni.
Dla pracownikw osiganie doskonaych wynikw czsto nie jest czynnikiem decydujcym w zakresie wynagradzania i promowania w uniwersytetach i orodkach badawczych. EIT powinien zapewni kontekst kierowany doskonaoci, w ktrym zachty bd dostosowane do celw, a wynagradzanie oparte na osigniciach. W ten sposb bdzie on efektywniejszym partnerem dla przemysu i modelem do wprowadzania zmian.
Wielu firmom, zwaszcza maym i rednim, brakuje zorganizowanej wsppracy z uniwersytetami i orodkami badawczymi, a w rezultacie przedsibiorcy i naukowcy mog nie podziela wsplnych zasad wsppracy. EIT powinien zapewni kontekst, w ktrym tych dwch partnerw spotka si i wypracuje wzajemne porozumienie.
Koncentrowanie si na doskonaoci wymaga nowego podejcia do finansowania. Dzisiaj wiele uniwersytetw w Europie w istocie naley do usug publicznych. S one finansowane przez podatnikw i maj ograniczone zaangaowanie finansowe innych zainteresowanych. Chocia takie uniwersytety okazay si wartociowe i bd odgryway w dalszym cigu swoj rol, EIT powinien by zupenie inny: od samego pocztku powinno si zaoy, e bdzie otrzymywa rodki ze rde publicznych i prywatnych.
Serce naukowe EIT bdzie si znajdowao w jego pracy edukacyjnej, badawczej i innowacyjnej oraz w jego zdolnoci do zintegrowania udziaw ze strony rnych partnerw i wbudowania ich w jedn struktur, ktra bdzie wiksza ni suma czci skadowych. Bdzie mona to zrealizowa w postaci szeregu zintegrowanych partnerstw w istniejcych uniwersytetach, orodkach badawczych i firmach (organizacje partnerskie) tworzc w ten sposb spoecznoci wiedzy. Spoecznoci te byyby wybrane przez rad zarzdzajc EIT i przed ni odpowiaday. Zasadnicza rnica pomidzy zwyk sieci a tymi spoecznociami jest taka, e partnerzy w zwykej sieci jedynie zgadzaj si wsppracowa, natomiast w spoecznociach wiedzy EIT partnerzy przeznacz swoje rodki – infrastruktur, pracownikw i sprzt – na rzecz EIT. Same spoecznoci wiedzy bd prawn czci EIT.
Rada zarzdzajca bdzie odpowiedzialna za „mark” EIT – za zapewnienie, e dokonywane wybory bd odzwierciedlay najlepsz dostpn perspektyw w zakresie nauki i biznesu i bd oparte na jakoci, a ich programy naukowe lub biznesowe bd miay szerok akceptacj. Rada zarzdzajca powinna by reprezentatywna dla istniejcych instytucji europejskich i zrwnowaona w sensie reprezentowanego dowiadczenia i sprawna w sposobie pracy. Powinna by bezporednio odpowiedzialna za ustanowienie priorytetw strategicznych dla EIT, zarzdzanie budetem centralnym i alokacj rodkw dla spoecznoci wiedzy, zapewnienie doskonaoci w EIT, organizowanie selekcji, monitorowania i oceny spoecznoci wiedzy oraz sprawowanie nadzoru strategicznego.
Spoecznoci wiedzy bd si skaday z departamentw lub zespow naukowych z uniwersytetw, orodkw badawczych lub firm (z Polski weszyby, jeli w ogle, katedry, zakady lub zespoy naukowe), ktre czc si ustanowi zintegrowane partnerstwo, w celu podjcia wsplnej edukacji na poziomie postgraduate (tj. magisterskim i doktorskim), dziaalnoci badawczej i innowacyjnej. W ten sposb zostayby poczone rodki rnych rodzajw: osobowe i infrastruktura, i przekazane do spoecznoci wiedzy przez organizacje partnerskie, a take rodki finansowe ze rde publicznych i prywatnych. Spoecznoci wiedzy wykorzystaj te rodki w celu wytworzenia masy krytycznej na wysokim poziomie i poczenia doskonaoci edukacyjnej, badawczej i innowacyjnej w swojej dziedzinie. Wprawdzie rodki fizyczne pozostan rozproszone geograficznie, ale spoeczno wiedzy bdzie pracowaa jako zintegrowana cao.
Spoecznoci wiedzy bd si specjalizoway w obszarach transdyscyplinarnych, takich jak mechatronika lub bioinformatyka, albo w dziedzinach interdyscyplinarnych, jak czysta energia, zmiana klimatu, ekoinnowacja lub starzejce si spoeczestwo. Takie dziedziny zawieraj najwikszy potencja do innowacji i rozwoju (w zakresie edukacji i bada) oraz rni si od tradycyjnych formatw i programw szeroko oferowanych w Europie.
Spoecznoci wiedzy zostayby wyselekcjonowane przez rad zarzdzajc EIT w wyniku procesu konkursowego opartego na ocenie zewntrznej (peer evaluation). Po selekcji kada spoeczno wiedzy uzgodniaby z rad zarzdzajc precyzyjne cele i etapy ich realizacji w swojej dziaalnoci obejmujce trzy czci „trjkta wiedzy”. Regularne monitorowanie i ocenianie zapewniyby realizacj tych celw.
W system musi by wbudowana elastyczno, gdy w czasie swojego istnienia spoeczno wiedzy moe si rozwin na szereg sposobw. Moe potrzebowa nowych moliwoci, gdy obszary pracy musz si rozwija, a nowi partnerzy wnios now doskonao, by moe liczby studentw zwiksz si poza granice okrelone rodkami. Spoecznoci wiedzy mog si rnicowa, poniewa wydarzenia mog poprowadzi ich prac w nieoczekiwanych kierunkach. Spoecznoci wiedzy powinny pozosta dynamiczne, a EIT powinien odpowiada na wydarzenia naukowe w sposb, jaki uwaa za najlepszy, w tym pozwalajc na zmiany partnerstwa poprzez dostosowanie sposobw finansowania lub alokacj dodatkowych funduszy. Na kadym stadium rada zarzdzajca bdzie nadzorowaa monitorowanie i ocen spoecznoci wiedzy w stosunku do precyzyjnie okrelonych punktw odniesienia.
Powoanie EIT bdzie wymagao przyjcia prawnego instrumentu, ktry zaproponuje Komisja Europejska w kocu 2006. Daby on EIT osobowo prawn i niezaleno od uregulowa krajowych oraz zapewni ramy umoliwiajce waciwe zarzdzanie i niezbdn odpowiedzialno w stosunku do instytucji UE, okreli jego cele, a take zapewni niezbdne biece przygotowania.
Dalsze aspekty zasuguj na szczegln uwag i zostan opracowane w nadchodzcych miesicach, a mianowicie: rwnowaga niezbdna pomidzy odpowiedzialnoci a niezalenoci, aby umoliwi EIT zarzdzanie zasadniczymi sprawami; status pracownikw, ktry musi by jasny i wsplny dla wszystkich spoecznoci wiedzy; zarzdzanie i wykorzystanie komercyjne prawa wasnoci intelektualnej wynikajcego ze wsplnych bada, co stanowi kluczow spraw, i na koniec – prawna integracja spoecznoci wiedzy w EIT.
Gwne wydatki pjd na spoecznoci wiedzy. Niezbdne finansowanie rady zarzdzajcej i centralnego trzonu EIT bdzie relatywnie niewielkie. Chocia pocztkowo trzeba bdzie zapewni znaczce podstawowe finansowanie publiczne, to oczekuje si, e w miar rozwoju spoecznoci wiedzy EIT bdzie gromadzi rodki z innych konkurencyjnych rde Wsplnoty i krajowych, a take z biznesu, fundacji, opat etc. Przyciganie dodatkowego finansowania byoby jednym z celw okrelonych etapami w kadym porozumieniu pomidzy EIT a partnerstwem spoecznoci wiedzy.
Prywatne rodki mog by przycignite do EIT na trzy sposoby. Po pierwsze, prywatne firmy, ktre s czci spoecznoci wiedzy, bd od samego pocztku przekazyway rodki na EIT, tak jak inni partnerzy. Po drugie, spoecznoci wiedzy, pokazujc doskonae wyniki swojej pracy, bd zdobyway kontrakty z firm prywatnych, np. na szkolenia i badania. Na koniec, EIT moe prowadzi prywatn fundacj, w celu zbierania wpat od sponsorw lub innych fundacji. A zatem oglnie mona powiedzie, e finansowanie EIT bdzie zapewnione przez rne rda, w tym UE, pastwa czonkowskie i spoeczno biznesow.
Prawny instrument ustanawiajcy EIT powinien by przyjty najpniej w 2008. Nastpnie winna zosta powoana rada zarzdzajca wraz z pierwszymi pracownikami. Z kolei pierwsza identyfikacja spoecznoci wiedzy powinna mie miejsce do 2009, wobec czego znaczce wydatki mog wystpi dopiero w 2010. Naleaoby rozpocz dziaalno EIT z ma liczb spoecznoci wiedzy.
Powyszy harmonogram sugeruje, e wymagania finansowe dla EIT skoncentruj si pod koniec nadchodzcego okresu perspektyw finansowych, ale bd na pocztku ograniczone. Przedstawiajc swoj propozycj prawn, Komisja Europejska zaproponuje szczegowy aneks finansowy okrelajcy wielko, natur i pochodzenie wymaganego finansowania, w tym z UE i ze rde krajowych lub prywatnych.
Powoanie EIT moe stanowi prawdziwy, a jednoczenie niezwykle powany test dla polskich jednostek i zespow ze szk wyszych i instytutw naukowych, ktre bd musiay konkurowa z zespoami z innych krajw UE o wejcie do spoecznoci wiedzy w danej dyscyplinie naukowej. Mam powane obawy o wynik tej konfrontacji nawet z krajami, ktre wstpiy do UE wraz z Polsk 1 maja 2004. Nie s jeszcze znane kryteria, ktre bd zastosowane przy ocenie jednostek organizacyjnych (katedr i zakadw) i zespow naukowych ubiegajcych si o czonkostwo w spoecznociach wiedzy. Wiem natomiast, e nie znajd si wrd nich ani liczba stopni naukowych doktora habilitowanego, ani liczba tytuw naukowych profesora. Mona przypuszcza rwnie, e nie zostan wzite pod uwag take nikomu niepotrzebne, niewnoszce niczego do rozwoju wiedzy, publikacje zamieszczane w wielu rnego rodzaju pisemkach i pseudomidzynarodowych konferencjach naukowych.
Mwi si ju obecnie o aspiracjach rnych miast europejskich, pragncych goci u siebie central EIT. Mowa jest o Paryu, ale takie aspiracje zgasza take Wrocaw. Zapewne pojawi si te inne kandydatury, zwaszcza z nowych krajw UE. Trudno na tym etapie przesdzi miejsce, w ktrym zostanie zlokalizowany trzon administracyjny przyszego EIT. Decyzj w tej sprawie podejmie Komisja Europejska. Wygrana Wrocawia bardzo zwikszyaby szanse polskich zespow naukowych wejcia do spoecznoci wiedzy EIT. Pozostaje zatem yczy Wrocawiowi sukcesu.