)
Par dziesitkw lat temu dziennikarze naukowi, jak nas nazywano, uparcie domagali si przyzwolenia uczonych na przekazywanie ich osigni szerszym krgom spoeczestwa samodzielnie, tj. nie poprzez podstawianie mikrofonu czy kamery, lecz opowiadanie swoimi sowami o tym, czego si dowiedzieli od autorw lub co najmniej uczestnikw osigni. Dzisiaj wydaje si to bajk o elaznym wilku, a tym ongi uparcie wojujcym nikt nie przypisuje zasugi.
By to istotny etap w ewolucji popularyzowania. Popularyzowania wiedzy, nie nauki, ktre to rozrnienie jest wane. Mniej wicej do lat siedemdziesitych obowizywao upowszechnianie poprzez media tego, co ju uzgodnione. Istot nauki jest cige stawianie pyta, zatem ostatecznych uzgodnie by nie moe – nowe teorie obalaj dotychczasowe albo wchaniaj je w szersz syntez, dokadniejszy obraz rzeczywistoci. Przyjo si informowanie spoeczestwa o tym, co chwilowo nie podlega dyskusji, co trafia do podrcznikw szkolnych.
Osobniczy rozwj popularyzatorw (w Polsce) postpowa w lad za tym. Skoczyy si roztrzsania, co nam wolno – w obrbie oglnych standardw zawodowych, nieco moe zaostrzonych (nie kwestionowano np. obowizku autoryzowania wywiadw z uczonymi). Doszo do rwnouprawnienia publicystyki naukowej, jakkolwiek ta dotd wywouje wzmoon czujno rodowiska akademickiego – czsto zasadnie. Dwa lata temu podczas spotkania Fundacji konferencje o nauce (organizuje je co roku FNP), powiconego relacjom nauki z mediami i jej „medializacji”, usyszaam od prowadzcego obrady prof. Henryka Samsonowicza jednoznacznie twierdzc odpowied na pytanie, czy potrzebna jest publicystyka naukowa, tj. opinie wypowiadane o wynikach bada, ich organizacji, finansowaniu, o osobach uczonych, szkoach naukowych etc. przez osoby z zewntrz.
Jeli mwi, e w jednostkowych losach dziennikarzy naukowych odzwierciedla si caa historia owych, przedstawionych tu w uproszczeniu, dysput, oporw i zgody, to musz dopowiedzie, jakie warunki trzeba byo spenia, eby zyska zaufanie rodowiska naukowego. Proste, ale dzisiaj, w wiecie mediw poddanych reguom rynku, nieatwe do spenienia. Dziennikarz naukowy musi wic zrezygnowa z pokus ledczych, zdajc si na to, co uczony zechce mu ujawni. Zaufanie zdobywa si dotrzymywaniem umowy, jak jest kady wywiad i kade zbieranie informacji w laboratorium czy w gabinecie. Trzeba z gry poniecha upodoba do atwych i czstych sensacji, cho nauka przynosi nieustannie sensacyjne wyniki. Trzeba wreszcie liczy si ze rodowiskow solidarnoci, jaka cechuje kade skonsolidowane i majce wyraziste tradycje rodowisko, w tym przypadku szczeglnie odporne na argumenty czysto medialne, jak domniemane oczekiwania odbiorcy i sta potrzeb epatowania tego. W tym wszystkim, dziennikarz zajmujcy si nauk znajduje wiele satysfakcji i zyskuje co, co nie jest dane np. reportaystom – trwa obecno wrd ciekawych ludzi. To ostatnie potwierdzam wasnym dowiadczeniem.
W gwatownym rozprzestrzenieniu si mediw elektronicznych, zwaszcza telewizji, dla popularyzacji wiedzy upatrywano wycznie wielk now szans. Nawet wtedy, gdy medioznawcy i badacze kultury oraz psychologowie zaczli ostrzega przed rnego rodzaju zagroeniami. Zgodnie z paradygmatem zakadajcym, i prawda moe przynosi tylko i zawsze dobro. Pojawiy si wszake sytuacje, ktre w pewnik koryguj – nie negujc koniecznoci dociekania prawdy jako pierwszego zadania nauki. Pytanie dotyczy tego, czy wyniki naley upowszechnia natychmiast, wtedy gdy zostay osignite, i jak szeroko je upowszechnia. Opisz dwa przykady, budzce pod tym wzgldem wtpliwoci.
Jesieni ubiegego roku w programie Jana Pospieszalskiego Warto rozmawia, nadawanym co tydzie przez TVP2, dyskutowano o kryterium mierci. Temat wywoa dominikanin o. Jacek Norkowski, specjalista−neurolog, ktry od pewnego czasu kwestionuje przyjte w medycynie i obowizujce w transplantologii kryterium „mierci mzgu”. Powoujc si na opinie niektrych badaczy amerykaskich twierdzi, i odnotowano przypadki, kiedy po dwukrotnym wykonaniu elektroencefalogramu, ktry nie wykaza aktywnoci mzgowej – procedura dzisiaj stosowana – pacjenci wracali do ycia. Nietrudno tak opini porwa wyobrani widzw, zwaszcza gdy zilustrowano j przejmujcym przykadem, faszywym z punktu widzenia medycyny, dziewczynki jakoby „skazanej” na mier przez lekarzy w szpitalu, gdzie si znalaza po wypadku, a pniej zrehabilitowanej w innym orodku.
Byam na zorganizowanym pniej w Ministerstwie Zdrowia spotkaniu czoowych polskich chirurgw i transplantologw, a take ksiy−profesorw filozofii i etyki z ojcem Norkowskim i dowiedziaam si, e nikt nie orzeka u owej pacjentki mierci mzgu, zatem caa przedstawiona widzom sytuacja bya zupenie inna: po cikim urazie udao si uratowa ycie, a pewnie i zdrowie. O takich rzeczach naley opowiada telewidzom. Nie w tym jednak kwestia mnie interesujca.
Po programie transplantolodzy odnotowali spadek pobra narzdw do przeszczepw – spadek znaczcy. Potwierdza to wpyw najpowszechniejszego medium na ludzkie umysy, ale zarazem kae postawi owo trudne pytanie: czy i kiedy wiedza moe szkodzi? I drugie, pomocnicze: czy i jak popularyzowa to, co w nauce stanowi przedmiot dysputy albo sporu? Uczeni−lekarze przekonywali o. Norkowskiego, by swoje wtpliwoci lub zgoa przekonania dotyczce granicy ycia i mierci ogasza w czasopismach naukowych, nie podwaajc wobec najszerszej publicznoci przyjtych i przez autorytety medyczne, i przez Koci katolicki standardw.
Sumienie popularyzatora, czy jest naukowcem, czy dziennikarzem, wzdraga si przed takim ograniczeniem, do ktrego przezwycienia, jak pisaam na pocztku, do dugo dylimy. Myl jednak, e warto si zastanawia nad tym, jak informowa o sprawach przez nauk nie rozstrzygnitych, ktre maj wpyw na codzienny ludzki los. Ujmujc rzecz dobitnie: inaczej angauje nas spr o pocztek wszechwiata i jego implikacje filozoficzne, inaczej pytanie o to, kiedy moemy orzec mier czowieka i pobra ode narzdy ratujce ycie innym.
Drugi przypadek nasuwajcy wtpliwoci zwizane z popularyzacj wiedzy, to take przekaz telewizyjny. Tym razem film, zakupiony przez TVP od Francuzw (prod. Catherine Peix), zatytuowany Czy wiat oszala?: Skd si wzio AIDS? Dla widzw nie znajcych dugich, zawiych antecedencji obraz szalenie ciekawy – dotyczy sensacyjnej hipotezy zwizanej z wynalezieniem i zastosowaniem szczepionki przeciwko wirusowi polio przez Hilarego Koprowskiego, uczonego polskiego pochodzenia, pracujcego w Ameryce.
Prof. Koprowski przeprowadzi w latach 1958−59 masowe szczepienia w Kongu Belgijskim (Zair), a w roku 1959 ofiarowa Polsce pierwsz parti swojej szczepionki, ktra jest stosowana do dzi u wszystkich dzieci. Akcje te spowodoway wyeliminowanie choroby Heine−Medina zarwno w Afryce, jak w wielu krajach Europy.
W roku 1992 brytyjski dziennikarz ogosi na amach „Rolling Stone Magazine” hipotez wic masowe szczepienia w Kongu z wystpieniem epidemii AIDS w Afryce niedugo potem. Trzeba wyjani (zrobi to wyczerpujco prof. Wodzimierz Zagrski, dyrektor Instytutu Biochemii i Biofizyki PAN, w zwizku z protestem Koprowskiego po emisji filmu), e do produkcji szczepionki, co jest niezmiernie skomplikowan procedur, uywa si komrek izolowanych z nerek makakw zielonych. Mapy te nie s nosicielami wirusa HIV.
Dziennikarskie oskarenie zakoczyo si sprostowaniem, a na amach „Science” ukaza si list Hilarego Koprowskiego, zamykajcy, jakby si wydawao, spraw. Oya ona na nowo w roku 1999, tym razem w ksice innego dziennikarza Edwarda Hoopera The River. Autor opisa dowiadczaln hodowl szympansw, prowadzon w Kongu Belgijskim przez wsppracujcy z Koprowskim zesp badaczy. Szympansy – w odrnieniu od makakw zielonych – s nosicielami wirusa HIV mogcego zakaa ludzi. Tym razem uczonego oskarono o... pospolit nieuczciwo, o to, e by moe uywa nerek szympansw do produkcji szczepionki. Royal Society powoao komisj specjalistw, ktra odrzucia zarzuty. Powanym naukowym argumentem okazao si odkrycie, e wirus HIV w ogle nie zakaa komrek nerki uywanych do wytwarzania szczepionki, gdy (upraszczajc) jej biaka nie posiadaj odpowiednich do czenia si z nim receptorw.
Wynalazek Hilarego Koprowskiego i historia zastosowania szczepionki s pasjonujce same w sobie. Akcja szczepie w Afryce stanowi kopalni tematw do sensacyjnych reportay, podobnie jak dziaalno koncernw farmaceutycznych i inne spoeczne okolicznoci sprawy pozwoliyby zaspokoi najbardziej dnych wrae czytelnikw i widzw.
Popularyzator wiedzy, ten kto upowszechnia osignicia naukowe, nie moe miesza do tego wtkw spoecznych, quasi kryminalnych, sensacji „spoza laboratorium”. Dlatego, e ich wiarygodno jest inna ni wiarygodno informacji dotyczcych istoty odkry, tj. dziaania praw przyrody, ktrych znajomo doprowadzia do zrozumienia jakiego zjawiska, okolicznoci przeprowadzonego eksperymentu itp. Take, powiedziaabym, rodzaj sensacyjnoci zwizanej z przebiegiem procesw poznawczych, a przede wszystkim z ich efektami, dziaa na wyobrani i emocje odbiorcy inaczej ni newsy o zbrodniach, wypadkach, oszustwach na wielk skal. Mona si zastanawia, czy to rozrnienie przynosi popularyzatorom nauki beneficja, czy te stanowi dolegliw konieczno powstrzymywania chtek. To kwestia upodoba i tylko we wasnym imieniu mog si opowiedzie za pierwszym stwierdzeniem.
Na koniec wypada wrci do tytuowego pytania. Nie ma na nie, naturalnie, jednoznacznej ani definitywnej odpowiedzi. Zakazanym owocem na „drzewie wiadomoci” jest to, co moe przynie szkod przez wywoanie u odbiorcw popularnych przekazw strachu – przypadek sporu o granice mierci albo ponnych nadziei – pochopne informacje o nowych lekach na cikie choroby. Owocem, po ktry nie powinni siga popularyzatorzy, s toczce si wok osigni nauki spory, jak ten o skutki szczepie afrykaskich, nie majce wiele wsplnego z istot odkrycia, a dotyczce, moralnej przede wszystkim, oceny.
Nie udao si dotd zatrzyma ludzkiej ciekawoci przed stawianymi przez ludzi tabu. Na szczcie. Tempo zmian zachodzcych w wiecie kae jednak zapyta, czy z ogoszeniem wszem wobec kadej prawdy ustanowionej na danym etapie rozwoju myli nie naley czasem poczeka.