)
Na IV roku w studenckich rozmowach (przy piwie lub podczas wsplnego przygotowywania si do kolokwiw) coraz czciej zaczyna si pojawia pytanie: a co po dyplomie? atwo mona rozpozna tych, ktrym marzy si kariera naukowa – odpowiadaj z irytujc kolegw pewnoci: A potem doktorat. Nie zdaj sobie zapewne sprawy, e (zakadajc, i dostan si na studia doktoranckie) bdzie to raczej odsunicie odpowiedzi na postawione wyej pytanie o kolejne cztery lata. Jednak wikszo siedzcych w klubie czy akademiku modych ludzi wie, e po odebraniu dyplomu w mury uczelni bd powraca ju chyba tylko po to, by powspomina stare, dobre czasy. Zadaj sobie pytanie, gdzie bd pracowa(a)? Jeli w studenckim gronie znajduje si filolog, koledzy pociesz go/j: Zawsze moesz uczy w szkole. W dziewiciu na dziesi przypadkw pada jednak wtedy odpowied: O nie, wszdzie, tylko nie do szkoy! Tzw. selekcja negatywna do zawodu nauczycielskiego wykazuje wszystkie cechy samonapdzajcego si mechanizmu. Wszyscy przecie wiedz, e: 1) w szkolnictwie marnie si paci, 2) wszdzie bez wyjtku dzieci/modzie s rozwydrzone i codziennie zakadaj nauczycielom kuby na gow, 3) po dwch latach gardo ma si zdarte do krwi, 4) poziom stresu u nauczyciela jest wyszy ni w jakimkolwiek innym zawodzie, 5) jest to praca monotonna i nie dajca adnej satysfakcji. Stereotyp nauczyciela (czy raczej nauczycielki) to osoba sfrustrowana i znerwicowana. Ten, kto zosta nauczycielem, najwyraniej nie umie radzi sobie w yciu, bo gdyby umia, pracowaby gdzie indziej.
Nie jestem w stanie opisa, jak rzeczywicie wyglda praca w szkolnictwie. Jestem jeszcze studentem, a dowiadczenia z praktyk i wiadectwa starszych kolegw nie wystarcz do uoglniajcych wnioskw. Chciabym natomiast pokaza, jak w moich oczach wyglda system ksztacenia przyszych nauczycieli w polskich szkoach wyszych.
W konsekwencji, w wielu wyszych uczelniach specjalizacja nauczycielska wybierana jest w ostatniej kolejnoci, przez co trafiaj na ni studenci sabsi lub ci, ktrzy nie wiedzieli, co wybra. Na wielu kierunkach doszo wrcz do podziau na „tych lepszych” (specjalizacje naukowe lub inne zawodowe) i „nauczycieli”. Znacznie wiksz popularnoci ciesz si specjalizacje bardziej teoretyczne, nie dajce uprawnie do uprawiania adnego konkretnego zawodu. Mao kto uwiadamia sobie, e przygotowywanie si do wykonywania okrelonego zawodu nie musi oznacza okrojenia wymiaru godzinowego zaj z przedmiotw teoretycznych (i w wielu uczelniach istotnie tak nie jest), a zatem wybr specjalizacji nauczycielskiej nie przekrela ani moliwoci rozwoju naukowego, ani kariery w tej sferze. Wadze uczelni, ktre decyduj si na zastpienie na specjalizacji nauczycielskiej czci mniej istotnych ich zdaniem, przedmiotw kierunkowych przez przedmioty pedagogiczne, dziaaj na szkod polskiej owiaty. Mury uczelni opuszczaj bowiem nie w peni wyksztaceni magistrzy w danej dziedzinie, ale „dyplomowani nauczyciele”, umiejcy tylko tyle, ile ma by przydatne w pracy w szkole.
Pytam: w jaki sposb taki nauczyciel ma poszerza zainteresowania uczniw, skoro jego wasnych zainteresowa nikt nie poszerzy? Mona oczywicie odeprze ten argument, twierdzc, e nikt nie zabrania poszerza wiedzy na wasn rk. Owszem, nikt nie zabrania, ale wasne poszukiwania bd w wykonaniu wikszoci studentw chaotyczne i powierzchowne, jeli nie otrzymaj przewodnikw w osobach pracownikw naukowych. Student jest w stanie poszerza sw wiedz sam, ale najczciej wtedy, gdy zosta w dane zagadnienia przynajmniej powierzchownie wprowadzony na zajciach. Inaczej staje przed ogromnymi regaami w bibliotece i nie wie nawet, od czego zacz. Okrajanie programu przedmiotw kierunkowych na rzecz pedagogicznych oznacza rwnanie w d poziomu w uniwersytetach do poziomu kolegiw nauczycielskich. Nie zamierzam tu deprecjonowa kolegiw (bo by moe w przyszoci sam bd tam studiowa), ale ukaza, e uniwersytet musi si przecie rni od szkoy zawodowej nie tylko nazw.
Myl, e najlepszym rozwizaniem jest kurs pedagogiczny jako dodatkowy blok zaj, obligatoryjny dla wszystkich studentw danego kierunku. Nie mona dopuci do sytuacji, by dyplom magistra zbyt czsto otrzymywali ludzie nie majcy uprawnie do wykonywania adnego zawodu, a to tak naprawd oznacza tzw. specjalizacja oglnopolonistyczna, oglnohistoryczna itp. – miejsca na specjalizacjach zawodowych nie starczy dla wszystkich (a powinno) i w rezultacie, podczas gdy cz studentw na polonistyce uczy si (oprcz przygotowania do pracy naukowej), jak by redaktorem czy nauczycielem, ich koledzy maj w tym czasie zajcia z dodatkowych przedmiotw jzykoznawczych – nie dlatego, e ich to interesuje i tak wybrali, tylko dlatego, e jako trzeba wypeni limit godzin.
Pomys MEN, aby kady nauczyciel opuszczajcy szko wysz by przygotowany do nauczania dwch przedmiotw, jest wany z uwagi na wkraczajcy do szk ni demograficzny – w wielu szkoach nauczyciel jednego tylko przedmiotu nie bdzie mg mie penego etatu. Moe si jednak okaza, e jest to idea szlachetna, ale niemoliwa do realizacji. Ukoczenie dwch penych kierunkw studiw, ktre nie s ze sob blisko spokrewnione (np. polonistyka i rusycystyka) nie dla kadego studenta moe by wykonalne, a poza tym odbije si to na jakoci przyswajanej wiedzy – przeciony student moe nie mie czasu ani przemyle tego, czego si uczy, ani zgbi tego, co bardziej go interesuje. Pokrewno wielu kierunkw jest iluzoryczna – polonistyka ma np. mniej wsplnego z neofilologiami ni si niektrym wydaje. Ponadto wielu kierunkw (np. wanie neofilologii) nie da si skutecznie studiowa bez wczeniejszego przygotowania. Moe si wic okaza, e jako drugi kierunek znacznie czciej bd wybierane te studia, ktrych rozpoczcie wymaga jedynie kilkumiesicznego przygotowywania si do egzaminw wstpnych (i tym sposobem zestaw polonista−historyk czy anglista−polonista bdzie znacznie czstszy ni np. anglista−germanista). Tak wic dwukierunkowo ksztacenia nauczycieli tylko czciowo rozwie problemy wywoane przez nieuniknione zmniejszanie si liczby etatw.
Istnieje rwnie drugie rozwizanie – do macierzystego kierunku studiw na specjalizacji nauczycielskiej doczane s zajcia ze specjalizacji dodatkowej. Powstaje wic swego rodzaju „ptora kierunku”. Pomys szlachetny (studentom nie grozi karoshi – mier z przepracowania), pytanie tylko, czy absolwent takiej specjalizacji bdzie kompetentny jako nauczyciel tego drugiego przedmiotu? Czy nie bdziemy mieli wwczas do czynienia np. z polonist, bdcym jednoczenie „phistorykiem”? Kompetentne nauczanie jzyka obcego jest moliwe po ukoczeniu trzyletniego kolegium nauczycielskiego, ale tylko przy zaoeniu, e absolwent takiego kolegium zna ju wczeniej dany jzyk do dobrze, a w kolegium szlifowa tylko jego znajomo oraz nabiera kompetencji pedagogicznych. W przypadku innych przedmiotw sensowno ksztacenia nauczycieli na dodatkowych specjalizacjach, nie bdcych penymi studiami, lub w kolegiach wydaje mi si mocno wtpliwa.
Wane jest, by elementem reformy ksztacenia nauczycieli byo zwikszenie liczby godzin zaj z przedmiotw pedagogicznych i charakteru tych zaj. Zajcia z metodyki, pedagogiki i psychologii maj charakter bardzo teoretyczny, a jeli nawet prowadzcy przeprowadza wiczenia praktyczne (np. odgrywanie scenek), to trudno jest zastosowa nabyt wiedz podczas pracy w szkole. Problemem nie jest poziom tych zaj – prowadz je najczciej dobrzy fachowcy – ale ich nieprzystawalno do realiw szkolnych. Tak naprawd studenci ucz si gwnie podczas praktyk, a tych nie ma wiele (w Uniwersytecie Wrocawskim studentw polonistyki obowizuje cznie 60 godzin praktyki w gimnazjum i 60 w liceum, z czego tylko 30 godzin to prowadzenie lekcji, reszta – hospitacje).
Kandydatom na nauczycieli powinno si przekazywa wiedz przydatn w pracy z modzie. Dwusemestralny wykad, na ktrym omawiane s najwaniejsze kierunki w psychologii nie na wiele si przyda sam w sobie – student musi wiedzie, co z pogldw Freuda, Junga czy psychologii Gestalt wynika dla jego pracy pedagogicznej. Sama wiedza na temat tego, czym jest ADHD (nadpobudliwo psychoruchowa) nie wystarczy – naleaoby rwnie nauczy, jak pomc cierpicemu na t przypado dziecku. Ponadto przedmioty pedagogiczne czsto traktowane s po macoszemu – studenci nie przywizuj do nich wikszej wagi, gdy do zdania egzaminu wystarczy przeczytanie poowy skryptu zakupionego od kolegi ze starszego roku. W efekcie wiadectwo ukoczenia kursu pedagogicznego lub specjalizacji nauczycielskiej moe otrzyma osoba nie posiadajca praktycznie adnej fachowej wiedzy pedagogicznej.
Nic dziwnego, e nauczyciele nie s grup szanowan w naszym spoeczestwie, skoro aby zosta prawnikiem czy bankowcem potrzebnych jest 5 lat wyczerpujcych studiw i zdobycie wielu fachowych umiejtnoci, a kandydat na nauczyciela po prostu zalicza przewidziane regulaminem studiw przedmioty pedagogiczne, niewiele si tak naprawd przy tym uczc. Ponadto przyszym prawnikom czy bankowcom mwi si o zaletach wybranego przez nich zawodu, a w kandydatach na nauczycieli raczej gasi si ni rozbudza zapa do pracy w szkole. Rozumiem, e jest to praca sabo patna i stresujca. Ale jeli pobudzi si w studentach pasj pedagogiczn i dobrze rozumiane poczucie misji, to by moe nawet ci, ktrzy trafili do tego zawodu z braku innych moliwoci, bd go wykonywa z przekonaniem (bo przecie nauczanie mona i powinno si rozumie jako misj, a nawet jako powoanie). Nie uzdrowi to sytuacji w szkolnictwie, ale moe przyczyni si do zmiany postrzegania nauczycieli w spoeczestwie.