)
O pocztkach turystyki studenckiej mona mwi od momentu, gdy przybraa form zorganizowan. 29 kwietnia 1906 roku w Uniwersytecie Lwowskim (w zaborze austriackim) utworzono pierwsz tego typu organizacj pod nazw Akademicki Klub Turystyczny. Inicjatorem by Mieczysaw Orowicz, absolwent prawa i wczesny student historii sztuki. Czowiek peen energii i modzieczego zapau nie zdawa sobie sprawy z tego, e tworzy histori. W pamitnikach Orowicza czytamy: Gdy otwieraem to zebranie nie przypuszczaem, e otwieram nie tylko now kart w moim yciu prywatnym, ale take w dziejach turystyki polskiej. Po dugim okresie martwoty, ktra zapanowaa po utworzeniu Towarzystwa Tatrzaskiego w 1873 r., powstao nareszcie jakie nowe stowarzyszenie turystyczne, i to takie, ktre chciao zaj si wszystkimi dziaami turystyki, i ktre rzeczywicie, mimo zaledwie kilkunastoletniego istnienia (1906−1923), zdziaao w tej dziedzinie w Polsce bardzo duo. Warto wspomnie, e w tym samym 1906 r. w zaborze rosyjskim utworzono Polskie Towarzystwo Krajoznawcze.
Czonkowie AKT propagowali turystyk, taternictwo, narciarstwo oraz podre krajoznawcze. Na jedn z pierwszych wycieczek wybrano si do miejscowoci Podhorce, gdzie studenci lwowscy podziwiali zabytkow rezydencj ze wspaniaym palazzo in fortezza. Jednak gwnym obszarem aktywnoci klubu byy gry, szczeglnie Karpaty Wschodnie. Naturalnie organizowano rwnie wyprawy w bardziej odlege regiony, a niektre ekspedycje na trwae zapisay si w historii. Warto przypomnie, e w 1920 r. czonkowie AKT jako pierwsi Polacy dokonali spektakularnego przejcia trawersu Mount Blanc w warunkach zimowych.
Drug niezwykle istotn dla studenckiego ruchu turystycznego organizacj by Akademicki Klub Wczgw Wileskich (1923−1939). Pomysodawcami powoania klubu byli: Teodor Naguski, wczesny student prawa, a po latach wiceprezydent Wilna, oraz Wacaw Korabiewicz, wczesny student medycyny, a nastpnie sawny podrnik. Powoana organizacja miaa by przeciwwag dla dominujcych w uniwersytecie korporacji akademickich. Zasadnicza rnica midzy nimi polegaa na tym, e czonkiem AKWW mg by kady student, bez wzgldu na pochodzenie spoeczne, pogldy polityczne czy sytuacj materialn. Liczya si jedynie inteligencja kandydata i jego poczucie humoru. Hymnem organizacji zosta Kurdesz, napisany w 1926 r. przez Wadysawa Arcimowicza „Kurdesza”. Pie bya swobodn trawestacj znanego utworu biesiadnego Franciszka Bohomolca, piewanego czsto przez korporantw. Pierwsza zwrotka wczgowskiej parafrazy brzmiaa nastpujco:
Kielichy pene Wstamy koledzy Wychylmy toast Za zdrowie wiedzy! Niech zstpi mdro I pije z nami Kurdesz, Kurdesz nad Kurdeszami
Dziaalno „Wczgw” lawirowaa na pograniczu turystyki i kultury, co w znacznym stopniu wpyno na koloryt ycia w midzywojennym Wilnie. Warto przypomnie, e wrd czonkw AKWW znaleli si ludzie tego formatu, co wybitny poeta Czesaw Miosz, o klubowym pseudonimie „Ja−yo”, oraz Antoni Bohdziewicz „Czwartek”, pniej znany reyser filmowy i wsptwrca dzkiej szkoy filmowej. Klub by organizatorem sawnych w Wilnie balw, szopek akademickich, imprez plenerowych i licznych wypadw za miasto. Najwikszym osigniciem turystycznym AKWW bya wyprawa kajakowa do azjatyckiej czci Konstantynopola. Wspaniay i wszechstronny rozwj organizacji przerwa tragiczny rok 1939.
Wybuch II wojny wiatowej sparaliowa turystyk studenck na dugi czas. W latach pidziesitych moga si ona rozwija w znacznie bardziej sprzyjajcych warunkach. Wadze uczelni zaczy patrze przychylnym okiem na turystyk, co przekadao si na znaczn pomoc materialn. W roku 1950 powstay Zrzeszenie Studentw Polskich oraz Polskie Towarzystwo Turystyczno−Krajoznawcze. Z czasem obie instytucje zajy si propagowaniem wypoczynku wrd modziey.
Wkrtce w rodowisku akademickim zaczy powstawa pierwsze powojenne organizacje stricte turystyczne. Pionierami w tym zakresie byli studenci Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. W 1953 r. zaoono Koo PTTK przy KUL, ktre z czasem dodao do swej nazwy „nr 1”. W nastpnym roku w Warszawie powstaa organizacja turystyczna przy Politechnice Warszawskiej, a w roku 1956 we Wrocawiu utworzono Akademicki Klub Turystyczny. Ten ostatni przykad jest szczeglnie wymowny, gdy studenci wrocawscy postanowili kontynuowa przedwojenn tradycj AKT. Dokonano tego w porozumieniu z Orowiczem, ktry wyrazi zgod na nazwanie nowej organizacji tak samo, jak ta sprzed 50 lat. Ta data wyznacza symboliczn cezur chronologiczn, otwierajc wspaniay okres rozkwitu turystyki studenckiej, ktra zyskaa struktury zorganizowane, zacza ksztaci kadry przewodnikw i organizatorw oraz tworzy cykliczne imprezy.
W latach szedziesitych nastpiy istotne zmiany w turystyce studenckiej. W uczelniach wystpowao wzmoone zainteresowanie rajdami i obozami wdrownymi. Powstaway nowe kluby, niekiedy istniao ich nawet kilka na jednym wydziale. Wzrost liczby organizacji spowodowa, e turystyka studencka staa si zjawiskiem masowym. Odtd w imprezach brao udzia nie kilkadziesit, a kilkaset osb. Fakt ten pocign za sob konieczno stworzenia wasnej bazy noclegowej. W 1965 roku z inicjatywy studentw dzkich powstaa baza „Pod Wysok”, w 1967 r. studenci z Krakowa utworzyli baz namiotow na Lubaniu, a rok pniej na Gorcu.
Take w 1965 r. powstaa przy Zarzdzie Gwnym PTTK Komisja Modzieowa. Dwa lata pniej zacza przy niej dziaa Rada ds. Modziey Akademickiej, a w 1973 r. powstaa Komisja Akademicka ZG PTTK. Czonkowie akademickich k PTTK – m.in. Koa PTTK nr 1 przy KUL – niemal od pierwszych lat po ich powstaniu (ju w latach 50.) uczestniczyli w pracach ZG PTTK.
Jednak najbardziej charakterystyczn cech turystyki tego okresu jest jej ogromna rnorodno. Studencka aktywno nie ograniczaa si jedynie do poudniowych kracw naszego kraju. Penetracji podlegay rozmaite zaktki Polski, a coraz czciej podejmowano wyprawy zagraniczne (do Czechosowacji, Rumunii, Bugarii, Jugosawii i na Wgry). Powstawanie rozmaitych form turystyki kwalifikowanej stanowi ogromny wkad rodowiska studenckiego w rozwj tej dziedziny. Dziaalno rozpoczynay kluby kajakowe, eglarskie, rowerowe czy jedzieckie. To wszystko sprawia, e naley uzna, i wanie w latach szedziesitych turystyka staa si integraln czci szeroko rozumianej kultury studenckiej.
Wrd wielu powstaych wwczas klubw, na szczegln uwag zasuguje Uniwersytecki Klub Turystyczny „Unikat”. Klub zosta powoany do ycia w 1963 r. przez Bogdana Opowicza, wczesnego studenta Uniwersytetu Warszawskiego. Jednym z najaktywniejszych czonkw „Unikatu” by Krzysztof opaciski, obecny dyrektor Instytutu Turystyki w Warszawie. Klubowicze uwaali si za duchowych spadkobiercw „Wczgw Wileskich” i podobnie jak oni dziaali na pograniczu turystyki i kultury. Organizowane przez „Unikat” imprezy cieszyy si ogromnym zainteresowaniem wrd szerokich rzesz studentw. Cykliczny Rajd Staropolski „Kurdesz” szybko zyska miano kultowego, na stae wpisujc si w kalendarium uniwersyteckich wydarze kulturalnych. Podczas imprez popularyzowano wiedz na temat kultury staropolskiej, organizujc turnieje rycerskie, biesiady i wieczory poetyckie. W 1965 r. w Akademii Grniczo−Hutniczej w Krakowie powsta Klub Organizatorw Turystyki PTTK „Hawiarska Koliba”. Jego piosenka pod tym samym tytuem staa si jednym z pierwszych przebojw turystycznych, a chata – jedn z najbardziej znanych tzw. chaup studenckich.
W latach siedemdziesitych turystyka nadal przeywaa okres prosperity. Jednak zmienia w tym czasie swe oblicze, stajc si bardziej intelektualn. Podczas wypraw kadziono wikszy akcent na wartoci poznawcze, prowadzono prace badawcze, sporzdzano inwentaryzacj turystyczno−krajoznawcz, a nastpnie podejmowano dziaalno publicystyczn. Na pocztku lat siedemdziesitych Studenckie Koo Przewodnikw Beskidzkich w Warszawie rozpoczo wydawanie dwch rocznikw krajoznawczych „Pooniny” i „Magury”. Pierwszy powicony by Beskidom Wschodnim, drugi zawiera teksty dotyczce Beskidu Niskiego. Oba czasopisma ukazuj si do dzi i zawieraj artykuy na wysokim poziomie merytorycznym. Wkrtce intensywn dziaalno wydawnicz zaczy prowadzi rwnie inne organizacje, m.in. Studenckie Koo Przewodnikw Sudeckich we Wrocawiu („Karkonosz” i „Pielgrzymy”) oraz Studenckie Koo Przewodnikw Grskich w Gliwicach („Harna”).
Na ksztat turystyki studenckiej wywieray wpyw nasilajce si w tym czasie hasa ochrony przyrody. Zaobserwowa mona tendencj odchodzenia od wielkich imprez na rzecz bardziej kameralnych, a tym samym przyjaznych rodowisku. Coraz czciej prowadzono akcje spoeczne na rzecz odwiedzanych regionw, przyczyniajc si do ich rozkwitu.
Imponujcy rozwj turystyki zosta gwatownie zahamowany w latach osiemdziesitych. W 1980 r. powstaa „Solidarno”, a w uczelniach utworzono Niezalene Zrzeszenie Studentw, bdce alternatyw dla skompromitowanego Socjalistycznego Zrzeszenia Studentw Polskich. Kluby turystyczne, ktre czsto dziaay pod skrzydami SZSP, zryway wspprac z t organizacj i chroniy si pod opiekuczym skrzydem PTTK. Wikszo z nich do dzi dziaa w jego strukturach.
Rok 1990 przynis transformacj ustroju, ktra z jednej strony przyczynia si do powstania wielu komercyjnych biur podry, a z drugiej strony spowodowaa ostateczny upadek masowej turystyki studenckiej. Aby odda skal regresu wystarczy wspomnie, e jeszcze pod koniec lat osiemdziesitych w Uniwersytecie Warszawskim istniay 22 kluby turystyczne, a do dzi przetrway zaledwie cztery. Warto odnotowa, e przemianom struktury wasnociowej zostao poddane Biuro Podry i Turystyki ZSP „Almatur”. Dotychczas penio ono wszelkie funkcje zwizane z organizacj i obsug ruchu turystycznego w rodowisku akademickim. Dzi jest jednym z najwikszych komercyjnych biur podry.
Wspczenie zaobserwowa mona nasilajce si tendencje indywidualizacji studenckiego ruchu turystycznego. Wyraa si to spadkiem popularnoci tradycyjnych form turystyki, jak rajdy czy obozy wdrowne. Zapewne spowodowane jest to ograniczeniem uczelnianych dotacji na turystyk oraz pojawieniem si atrakcyjnych moliwoci wyjazdu. Obecnie dominujcym kierunkiem podry s kraje Europy Zachodniej, zwaszcza od momentu otwarcia granic w zwizku ze wstpieniem Polski do Unii Europejskiej. Od kilkunastu lat ciesz si wzmoonym zainteresowaniem wyjazdy do USA w ramach programu „Work & Travel”. Jedn z wiodcych na rynku firm specjalizujcych si w tym zakresie jest „Almatur”. Z usug firmy skorzystao kilkadziesit tysicy studentw, a w samym tylko 2006 r. odnotowano okoo 2 tys. wyjazdw. Naley podkreli, e dzisiejsi studenci nie ograniczaj si do organizacji turystyki wycznie w rodowisku akademickim. SKPB w Warszawie prowadzi imprez „Beskidzki Trakt”, ktra adresowana jest do uczniw szk rednich. Rajd wzbudza due zainteresowanie licealistw, a inicjatywa godna jest wyrnienia ze wzgldu na jej spoeczny charakter.
Obecna rocznica powinna skoni nas do refleksji i postawienia pyta o ksztat turystyki studenckiej w XXI w. Z pewnoci wyjazdy powinny w jeszcze wikszym stopniu nabra charakteru poznawczego, penic funkcje edukacyjne. Najbardziej podane formy to obozy turystyczno−szkoleniowe, objazdy naukowe, imprezy kulturalne, a nade wszystko akcje kompleksowe o charakterze badawczym. Setna rocznica powstania AKT we Lwowie stanowi doskonay moment, aby dokona aktualnego opracowania historii turystyki studenckiej.