Rozwj szkolnictwa wyszego to jeden z najwikszych sukcesw III RP. Tworzony jest kapita ludzki, starannie wyksztacony, ktry stanowi podstaw procesw innowacyjnych, warunkujcych przemiany jakociowe w yciu spoecznym, politycznym, gospodarczym i technice.
Zasadnicze znaczenie w procesie rozwoju szkolnictwa niepastwowego miaa ustawa z 12 wrzenia 1990 o szkolnictwie wyszym. Ministrem edukacji by w tym czasie prof. Henryk Samsonowicz, ktry w kwestii tej ustawy przyj nastpujce stanowisko: Zdecydowaem, e musi to by rzecz, ktra w ogle odchodzi od koncepcji pastwa, bdcego regulatorem merytorycznych dziaa wyszych uczelni. Uczelnie musz mie daleko idc samodzielno, musz rzdzi si same. Bylimy rwnie wiadomi, e nie ma potrzeby, eby istnia monopol pastwowy na tworzenie wyszych uczelni. (…) s to modele wyprbowane w skali wiata.
Nastpnym etapem prawnym, kwestionowanym przez KRUN, bya ustawa z 26 czerwca 1997 o wyszych szkoach zawodowych. Ustawy te byy wielokrotnie nowelizowane. Chyba najwiksze zastrzeenia w tych nowelizacjach budzio to, e za kryterium tworzenia zamiejscowych orodkw dydaktycznych przyjto posiadanie uprawnie do nadawania stopnia doktora. Kryterium tego nie speniao 99 proc. uczelni niepastwowych. Wreszcie 27 lipca 2005 Sejm uchwali Prawo o szkolnictwie wyszym. Uczelnie zostay podzielone na publiczne i niepubliczne, akademickie i zawodowe, ksztacenie podzielono na trzy stopnie itp. Konferencje rektorw s organizowane nie wedug formy wasnoci, ale wedug posiadania uprawnie do nadawania stopnia doktora. Po roku funkcjonowania ustawy gwna konkluzja uczelni niepastwowych jest taka, e niektre zapisy skutecznie wpywaj na wzrost kosztw ksztacenia w uczelniach niepastwowych, do czego nie byy one przygotowane, a zapisy dotyczce dotacji na zmniejszenie czesnego dla studentw stacjonarnych s fakultatywne i iluzoryczne. Tak wic zasada, a raczej postulat wyrwnywania warunkw funkcjonowania uczelni pastwowych i niepastwowych nie jest speniany. Konferencja Rektorw Zawodowych Szk Polskich zgosia ministrowi wnioski dotyczce nowelizacji ustawy. S one istotne i wymagaj pilnego rozpatrzenia.
Od roku 1991 udzia studentw w uczelniach niepastwowych cigle wzrasta. W roku 1995/96 wynis – 11,3 proc., w 2000/01 – 20,3 proc., a w 2005/06 – 31,8 proc. Prawie co trzeci student ksztaci si obecnie w uczelni niepastwowej.
Wystpujce w uczelniach niepastwowych bariery i czynniki wzrostu liczby studentw nie zostay potwierdzone szerszymi badaniami. Do barier mona zaliczy wystpowanie odpatnoci w uczelniach niepastwowych za studia stacjonarne (podczas gdy w uczelniach pastwowych s one nieodpatne), rozbudow sektora pastwowego szczeglnie w zakresie wyszych szk zawodowych (jest ich ok. 40, utworzono te kilka uniwersytetw) oraz tradycje uczelni sektora pastwowego i zasobno majtkow, gromadzon czasami przez stulecia.
Do czynnikw wzrostu liczby studentw w uczelniach niepastwowych mona zaliczy: wiksz dostpno do studiw, zwaszcza dla osb z mniejszych orodkw; znaczn elastyczno w dostosowywaniu planw studiw i programw ksztacenia do potrzeb gospodarki i aspiracji studentw; przyblienie miejsca studiowania do miejsca zamieszkania studentw; wiksz indywidualizacj ksztacenia ni w duych uczelniach pastwowych; kameralny charakter wielu uczelni o dobrych bezporednich relacjach midzy studentami i nauczycielami akademickimi.
Przewiduje si, e liczba studentw w roku 2015, w porwnaniu z rokiem 2005/06, zmniejszy si z 1997,6 tys. do 1562,8 tys., czyli o ok. 22 proc. Zmiany demograficzne nie bd wprost proporcjonalne do zmiany liczby studentw i nie musz, a nawet nie powinny decydowa o likwidacji wyszych uczelni, poniewa wystpi nowe czynniki zwikszajce popyt na edukacj, jak: wzrost wskanika skolaryzacji, rozwj ksztacenia permanentnego, wzrost indywidualizacji ksztacenia oraz zmniejszanie si liczy studentw przypadajcych na jednego nauczyciela akademickiego, co poprawi jako ksztacenia.
Niemal od pocztku procesu tworzenia uczelni niepastwowych wysuwany by zarzut, e nie maj one wasnej kadry. Zarzut o tyle niewaciwy, e inaczej by nie mogo. Rada Gwna Szkolnictwa Wyszego przyja zaoenia, e nauczyciel akademicki moe do minimum kadrowego reprezentowa dwie uczelnie. Oglnie biorc, jedn na studiach licencjackich i magisterskich oraz drug na studiach licencjackich. Rozwizanie to zostao potwierdzone take w rozporzdzeniu ministra nauki i szkolnictwa wyszego z 27 lipca 2006. KRUN staa na stanowisku, e uczelnie niepastwowe, podobnie jak podmioty caej gospodarki, mog korzysta z kadry wyksztaconej przez uprawnione do tego podmioty finansowane ze rodkw publicznych, takie samo stanowisko ma KRZaSP. W okresie 15 lat rozwoju uczelni niepastwowych wzrasta w nich udzia pracownikw zatrudnionych na pierwszym etacie.
W trakcie prac nad ustaw Prawo o szkolnictwie wyszym pojawia si koncepcja uzalenienia pracy nauczyciela akademickiego na drugim etacie od zgody rektora. Zostaa ona jednak odrzucona przez Sejm. Ze strony rektorw i senatorw niektrych uczelni pastwowych pojawiy si prby ograniczania moliwoci pracy nauczycieli akademickich w innej uczelni. Wymieni tu mona uchwa senatu Uniwersytetu Jagielloskiego czy Uniwersytetu Szczeciskiego. Jak mi wiadomo, uchwaa senatu USz. zostaa uchylona przez ministra. Pojawiaj si nowe prby ogranicze. Na przykad rektor politechniki (…) informuje swoich pracownikw, e przez dziaalno konkurencyjn rozumie si:
1. Penienie przez pracownika, dla ktrego Politechnika (…) jest podstawowym miejscem pracy, bez pisemnej zgody Rektora Politechniki (…), roli zaoyciela lub funkcji organu jednoosobowego lub jego zastpcy na uczelni innej ni Politechnika (…) jeeli na uczelni tej prowadzony jest kierunek lub kierunki studiw tosame z kierunkiem lub kierunkami prowadzonymi przez Politechnik (…).
2. Zoenie przez pracownika, dla ktrego Politechnika (…) jest podstawowym miejscem pracy, bez pisemnej zgody Rektora Politechniki (…), pisemnego owiadczenia, e upowania uczelni inn ni Politechnika (…) do wliczenia go do minimum kadrowego dla kierunku lub kierunkw studiw prowadzonych przez t uczelni (jeli jest to kierunek lub kierunki tosame z kierunkiem lub kierunkami prowadzonymi przez Politechnik (…) lub wliczenia go do minimalnej liczby osb niezbdnej do uzyskania i posiadania przez jednostk uprawnie do nadawania stopnia doktora lub doktora habilitowanego.
KRZaSP wystpia z wnioskiem do ministra nauki i szkolnictwa wyszego o stwierdzenie niewanoci uchway senatu tej uczelni w trybie art. 36 ustawy Prawo o szkolnictwie wyszym.
W roku 2006 redakcja „Perspektyw”, wsplnie z KRZaSP, opracowaa raport Wysze szkolnictwo zawodowe w Polsce – 2006. Czytamy tam: Biblioteki zawodowych szk wyszych zgromadziy 5 mln 30 tys. woluminw (z czego 4 mln 298 tys. w uczelniach niepublicznych (…). Uczelnie zawodowe dysponuj 23 tys. 324 stanowiskami komputerowymi (w tym 22.313 w uczelniach niepublicznych (…). W czytelniach uczelni zawodowych jest 16 748 miejsc (w tym 14 904 w uczelniach niepublicznych).
Naley nadmieni, e raport dotyczy uczelni zawodowych, a cz szk niepublicznych ma status uczelni akademickich. Szkoy niepubliczne stworzyy w wielu przypadkach baz lokalow na poziomie europejskim i wiatowym. Budowano nowe obiekty, ale czsto adaptowano stare budynki, ktre utraciy pierwotne funkcje. Wykorzystanie i modernizacja tych budynkw wizaa si z ogromn innowacyjnoci zaoycieli uczelni.
Baza lokalowa wielu uczelni niepastwowych jest sabo wykorzystana od poniedziaku do pitku z tego wzgldu, e udzia studentw stacjonarnych w tych uczelniach jest may, a w wielu prowadzone s tylko studia zaoczne. Przyczyna tkwi w tym, e studia stacjonarne w uczelniach pastwowych s bezpatne, a w uczelniach niepastwowych patne.
Rwno uczelni polega na tym, e wszystkie maj takie same wymagania kadrowe i standardy nauczania. Absolwenci otrzymuj takie same dyplomy. Uczelnie musz spenia warunki okrelone w przepisach poarowych, bhp i sanitarnych.
W pracach nad Prawem o szkolnictwie wyszym prbowano zastosowa zasad konwergencji sektorw, tj. wyrwnywania warunkw funkcjonowania uczelni w sektorze prywatnym i pastwowym. Nie udao si jednak tego zrealizowa w najwaniejszych kwestiach, a w szczeglnoci rwnego traktowania studentw w kwestiach ekonomicznych. Obecnie o wyborze uczelni decyduje sytuacja finansowa kandydata. Jak ju wielokrotnie podkrelano, bezpatne miejsca w uczelniach czekaj na dzieci ludzi zamonych i wpywowych. W uczelniach niepastwowych studiuje najczciej modzie z maych i rednich miast oraz ze rodowisk wiejskich.
W art. 95 ustawy przewidziano moliwo otrzymywania przez uczelnie niepastwowe dotacji. Kryteria ich przyznania s inne ni potrzeba wyrwnywania ekonomicznych warunkw studiowania przez studentw. KRZaSP zoya oczywicie wniosek o nowelizacj tych zapisw w ustawie. W uczelniach niepastwowych 30 listopada 2005 studiowao 147,8 tys. studentw. Gdyby przynajmniej w poowie z budetu pastwa zostaa pokryta odpatno, to byby to wydatek rzdu 270−290 mln z, co stanowi 2 proc. przychodw szk wyszych. Cigle brakuje jednak woli politycznej.
Uczelnie niepastwowe ksztac 31,8 proc. studentw, jednak ich udzia w przychodach wszystkich uczelni wynosi tylko 15,3 proc. W roku 2005 jednostkowy koszt ksztacenia w uczelniach pastwowych wynosi 10 261 z, a w uczelniach niepastwowych 5812 z. Studenci niepastwowych szk wyszych s krzywdzeni przez nieodpowiedni podzia rodkw na pomoc materialn. Z oglnego funduszu pomocy materialnej z budetu uczelnie niepastwowe otrzymuj 18,7 proc. rodkw, ksztacc 31,8 proc. studentw.
Uczelnie niepastwowe speniaj bardzo wan rol w polskim systemie szkolnictwa wyszego. W okresie 15 lat wyksztaciy ok. 700 tys. absolwentw. Warunki ekonomiczne studentw studiw stacjonarnych nie s wyrwnywane. Pomoc materialna pastwa wykazuje znaczne zrnicowanie sektorowe. Wiele zapisw w ustawie trzeba znowelizowa ze wzgldu na bdy lub brak precyzji albo dlatego, e krzywdz one studentw uczelni niepublicznych.