ycie jest znacznie bardziej skomplikowane ni partia szachw, ale istnieje midzy nimi pewna analogia. W partii szachw w kadym momencie mamy kilkanacie – kilkadziesit moliwych ruchw. Jeli analizujemy ruch nastpny, to kada z moliwoci tworzy kilkadziesit kolejnych wariantw rozwoju gry. Komputer, bdcy bardzo szybkim idiot, jest w stanie przeliczy wszystkie warianty kilkanacie ruchw do przodu, nada im liczbow ocen i wybra ten o ocenie najwyszej. Czowiek jest zdany bardziej na intuicj, dowiadczenie, odruchy. W szachach komputer wygra. Czy bdzie te w stanie kiedykolwiek przewidywa przyszo? Niestety, a moe na szczcie – nie.
wiat, ktry nas otacza, to nie plansza liczca osiem na osiem pl pokrytych na przemian bia i czarn farb. Nasz wiat to tysice docierajcych do nas informacji i miliony otaczajcych nas rzeczy. Rzeczy, informacje, a take istoty ywe mog wchodzi ze sob w interakcje. Nasz umys jest w stanie jednoczenie rozwaa moliwe interakcje midzy – przecitnie – siedmioma elementami. Pewni ludzie s w stanie ogarn a dziewi elementw jednoczenie, ale istniej tacy, ktrzy s w stanie jednoczenie postrzega i szuka powiza midzy zaledwie picioma. W prawdziwym yciu liczba kolejnych wariantw w kolejnych ruchach jest zbyt ogromna, bymy mogli w ten sposb analizowa szersze zjawiska.
W takim razie, jakie moliwoci prognozowania posiadamy? Niewielkie. Uporzdkowaem jednak pewne wskazwki, ktre mog pomc w ocenie docierajcych do nas informacji. Nazwaem je reguami, aby podkreli ich pomocnicz rol.
Jest bdem wyobraanie sobie, i moemy zaplanowa nasze dziaania z rwnie du dokadnoci zarwno w bliskiej, jak i dalekiej perspektywie. Przeczy temu yciowe dowiadczenie. Zasad jest raczej, e im patrzymy dalej, tym widzimy mgliciej, tym obraz jest bardziej nieostry i zamazany. W planowaniu biznesowym coraz czciej zakada si, e nie warto z punktu widzenia pojedynczej firmy planowa na okres duszy ni pi lat. Z drugiej strony, oczywicie, nie oznacza to, i nastpn analiz otoczenia firma wykona za pi lat. Wykonuje je tak czsto, jak szybko zmieniaj si warunki otoczenia.
Niech wolno mi tu bdzie posuy si analogi ze spacerem w nocy przez las. To, e znamy cel, do ktrego zmierzamy i mamy ze sob map nie oznacza, e mamy i z zamknitymi oczami. Wrcz przeciwnie. Musimy przez cay czas wieci latark, wyawia pojawiajce si przed nami przeszkody, korygowa marszrut.
Podobnie jest w planowaniu strategicznym jednostek samorzdu, dla ktrych te plan powinien by nie jednorazowym aktem, ale cigiem kolejnych uszczegowie planw i wydue perspektywy. Moim pierwszym dowiadczeniem w tym wzgldzie bya rozmowa z pierwszym burmistrzem gminy Warszawa−Centrum Janem Rutkiewiczem. Podczas wyjazdu studialnego do Nowego Jorku poprosi on opiekujcych si nim urzdnikw o egzemplarz strategii rozwoju miasta. Zosta odesany do pokoju, w ktrym znajdowaa si sporych rozmiarw szafa, a w niej cay szereg grubych tomw, wydawanych co roku od 1928. Oto nasza strategia – powiedzieli gospodarze.
Od odkrycia naukowego do czasu powstania prototypu technologii, ktra je wykorzystuje, upywa mniej wicej 10 lat. Tyle te czasu zajmuje przewanie zamiana prototypu w produkt przemysowy. ledzc wic pras naukow, dziay naukowe powanych gazet czy te prowadzc wywiady z naukowcami moemy si dowiedzie, nad czym si obecnie pracuje w laboratoriach, a wic – co si stanie z urzdzeniami uytku codziennego za 10−20 lat. Nazw to zjawisko zasad 10−20. Horyzont 20 lat wydaje si by kresem rozsdnego przewidywania rozwoju technologii.
Rwnie politycy uznaj 20−letni horyzont zdarze za maksimum tego, co jest w stanie ogarn ludzka wyobrania, podczas gdy wielkie procesy spoeczne wymagaj czasem i dwa razy duszych okresw. Kazimierz Dziewanowski tak pisze we wstpie do wydanej w Polsce w 1998 roku ksiki Zbigniewa Brzeziskiego Wielka szachownica: Dwadziecia lat temu by rok 1978. Wydawao si, e ZSRR jest u szczytu potgi i tylko najbardziej przenikliwi politolodzy rozumieli, e jego potga dobiega ju kresu, a kolos ma gliniane nogi. Z kolei Chiny wyszy dopiero z katastrofy Wielkiej Rewolucji Kulturalnej i nikt nie mg si spodziewa, e po dwudziestu latach znajd si w liczbie krajw najszybciej si rozwijajcych. (…)
Tak wic dwadziecia lat to czas, ktry siga granic ludzkich moliwoci przewidywania, a zwykle je przekracza. Zarazem jednak dwadziecia lat to mniej ni trzeba, aby wielkie procesy historyczne dojrzay, by gwne tendencje danego czasu osigny apogeum, by nastpia zmiana epok. Lata 1905−45 wypenio przejcie od dziewitnastowiecznej rwnowagi si do nowego ukadu, totalitaryzmu, bomby atomowej, masowej produkcji, a take masowych zbrodni.
Czasu od roku 1945 do 1991 trzeba byo, aby totalitaryzm – ktry okaza si w kocu zjawiskiem przejciowym – przegra w starciu z wolnorynkow demokracj „telewizyjn”, ze spoeczestwem masowej produkcji, informatyki i podboju kosmosu (...) Wynika by z tego mogo, e ludzkie zdolnoci przewidywania sigaj w najlepszym razie dwudziestu lat, natomiast wielkie przeksztacenia, przejcie z jednej epoki do drugiej, wymagaj lat co najmniej czterdziestu.
W miejscowoci Krzemionki Opatowskie pod Ostrowcem witokrzyskim znajduje si kopalnia−muzeum krzemienia pasiastego. Narzdzia wykonane z wydobywanego tam krzemienia znajdowane s na stanowiskach archeologicznych w sporej czci Europy. miao mona powiedzie, e krzemie pasiasty by pierwszym hitem eksportowym pochodzcym z terenu obecnej Polski. Kopalnia jest nieczynna nie dlatego, e wyczerpay si pokady krzemienia. Skoczy si popyt na ten materia. Narzdzia z brzu, a pniej z elaza, wypary narzdzia krzemienne. Nowa technologia sprawia, e stary „zasb strategiczny”, o ktry warto byo toczy wojny, przesta by wartociowy.
To historia sprzed z gr tysica lat, ale mamy te znacznie blisze naszym czasom przykady. Przez cay okres PRL Tarnobrzeg by kwitncym miastem, szybko si rozbudowujcym dziki dziaajcym w tym rejonie kopalniom siarki. Tak si jednak nieszczliwie zoyo, e na kres PRL naoya si prawie dokadnie zapa w brany wydobycia siarki. Okazao si, i znacznie taniej jest uzyskiwa siark jako uboczny produkt procesu odsiarczania wgla. Technologia opracowywana na wiecie w latach 60. i 70., w kocu lat 80. staa si ekonomicznie konkurencyjna. Mona byo taki bieg wypadkw przewidzie. Niestety, w pastwie socjalistycznym wszystkim (lub przynajmniej wielu) wydawao si, e „gospodarka socjalistyczna” nie jest i nie bdzie zalena od globalnego rynku. Nie wygaszano na czas produkcji, nie szukano alternatywy rozwoju lokalnej gospodarki z dostatecznym wyprzedzeniem. Skutkiem jest zapa.
Ktra brana wydobywcza bdzie kolejnym przykadem dziaania tej zasady? Zastanwmy si, co si stanie z grnictwem w cigu 15−20 lat od momentu ogoszenia w wieczornych „Wiadomociach”, e udao si opanowa kontrolowan syntez termojdrow, a przeom w tej dziedzinie moe nastpi w kadej chwili. Czy nie okae si przypadkiem, e do elektrowni termojdrowych potrzeby jest np. izotop helu wbijany z wiatrem sonecznym w rumosz skalny na powierzchni Ksiyca? Powstanie wwczas grnictwo ksiycowe z urobkiem mierzonym w setkach kilogramw i tonach, a nie setkach milionw ton. A mao ktry grnik doowy bdzie si nadawa na grnika−kosmonaut.
Zasada ta wymaga od nas pewnej uwagi. wiadomoci, e zmieniajce si technologie mog generowa powstanie lub przyczynia si do nagego zaniku caych bran.
Wyobramy sobie, e jestemy w warsztacie Pomysowego Dobromira. Im wicej posiada on narzdzi, tym atwiej jest mu za ich pomoc wykona nastpne narzdzia.
To samo zjawisko zachodzi w skali caej cywilizacji, gdzie jedna technologia „otwiera drzwi” do odkrycia nastpnej. Bez laserw nie byoby pyt CD i wiatowodw. Bez wiatowodw nie byoby bardzo szybkiego Internetu. Bez szybkiego Internetu nie mona by prowadzi prac nad wideoimersj, czyli technik przekazywania trjwymiarowego obrazu na odlego, ktry ma w przyszoci zastpi wideokonferencje i jeszcze bardziej uatwi prac na odlego nad nastpnymi technologiami...
ruba zostaa wynaleziona w 1556 roku, ale rubokrt dopiero w roku 1780. Dzisiaj takie „rozwleczenie w czasie dokonania powizanych z sob wynalazkw” byoby niemoliwe.
Czas ycia technologii stale si skraca. Niektrzy futurolodzy mwi wrcz, i stae przyspieszanie tempa rozwoju technologii moe prowadzi do sytuacji, w ktrej, po przekroczeniu pewnego momentu, wszelkie prognozowanie staje si niemoliwe.
Bardzo pouczajca bya dla mnie lektura ksiki Stanleya R. Richa i Davida E. Gumperta Skuteczny Business Plan – sesje Forum Przedsibiorczoci Massachusetts Institute of Technology. Opisywane Forum Przedsibiorczoci to cykl comiesicznych spotka trwajcych 60−90 minut, podczas ktrych oceniane s biznesplany wytypowanych przedsibiorstw. W ramach sesji indywidualni przedsibiorcy lub ich grupa maj 20 minut na ustn prezentacj swojego biznesu, po czym otrzymuj komentarze i uwagi od 4−osobowego panelu ekspertw, a take od zgromadzonej publicznoci, ktra liczy zwykle okoo 300 osb.
Korzyci, jak odnosz przedsibiorcy z sesji – oprcz uwag co do realnoci ich planw – jest moliwo zaprezentowania si zgromadzonym inwestorom. Prezentacja jest sukcesem, jeli w cigu 1−2 tygodni po jej zakoczeniu przedsibiorca dostanie zaproszenie na spotkanie w sprawie wspfinansowania projektu.
Najwaniejsz czci ksiki jest przedstawienie kryteriw, ktrymi kieruj si inwestorzy. Jednym z najwaniejszych jest czas, w jakim zakup nowego produktu zwrci si klientowi. Jeli jest to poniej roku – nowa firma ma bardzo due szanse na sukces. Jeli poniej dwch lat – jej propozycja jest dalej interesujca. Jeli powyej trzech lat – nie ma o czym mwi. Oto przykad ze wspomnianej ksiki ilustrujcy rnice w sposobie podejcia pomidzy przedsibiorcami a inwestorami: Na Forum Przedsibiorczoci MIT przedstawia si kiedy firma, ktrej potrzebne byy fundusze na rozwinicie sprzeday urzdzenia, ktre ulepszao proces produkcji pprzewodnikw. Redukowao ono czas potrzebny na kontrole jakoci, a take zwikszao precyzj pomiarw wykonywanych w laboratoriach kontrolnych.
Kiedy czonkowie panelu nalegali, aby przedstawi im dokadniejsze wyliczenie efektywnoci produkcji przy zastosowaniu urzdzenia, przedsibiorca powiedzia, e penowartociowa produkcja zwiksza si o okoo 2 proc. Pytany dalej przedsibiorca wyjani, e urzdzenie stosuje si na tamie produkcyjnej, ktrej warto wyrobw siga rocznie 5 milionw USD.
Korzyci uytkownikw stay si jasne, 2 proc. sumy z 5 milionw to 100 tysicy USD rocznie. Cena urzdzenia wynosia 5 tys. Oznaczao to, e zastosowanie go zwracao si nabywcy zaledwie w dwa tygodnie – poytek niebyway. Zachcono przedsibiorc, aby przeformuowa tekst opisujcy urzdzenie i zaznaczy, e najwaniejszym argumentem na rzecz jego kupienia jest bardzo krtki okres spacenia si. Doradzono rwnie, aby zdecydowanie podnis cen na swj produkt, zanim jeszcze zaoferuje go firmom, ktre mog by zainteresowane kupnem. W przeciwnym razie firma moga po prostu uton w zamwieniach.
Mamy tu do czynienia ze splotem trzech czynnikw, ktre warunkuj wejcie technologii na rynek: przekonujcych korzyci dla uytkownika, akceptowalnych kosztw uruchomienia produkcji (koszty wejcia) oraz wiarygodnych gwarancji, e zysk z prowadzenia innowacji w stosunku do zainwestowanego kapitau wyniesie co najmniej 30 proc. w skali rocznej.
Z caej tej historii wynika wskazwka, e nie kada innowacja techniczna jest wdraana i pojawia si na rynku. I nie kada, ktra na rynek wejdzie, spotka si z akceptacj klientw.
Autorzy wynalazku s zazwyczaj entuzjastycznie do niego nastawieni i nie potrafi myle kategoriami specjalistw od sprzeday. Czy rzeczywicie nowy produkt jest o tyle lepszy, e klienci bd chcieli ponosi koszty i uczy si jego obsugi? Czy ta obsuga nie jest zanadto skomplikowana?
S te dodatkowe bariery we wdraaniu innowacji. Te wynalazki, ktre wymagaj do wykorzystania specjalnej infrastruktury, upowszechniaj si znacznie wolniej lub wcale. Samochody by moe ju teraz mogyby by napdzane wodorem, ale kto pobuduje niezbdne stacje paliwowe? Podobnie w transporcie olejowym – mona sobie wyobrazi bardziej sprawne pocigi, np. na biernej poduszce magnetycznej, ale ile bdzie kosztowa budowa nowej sieci linii kolejowych?
Inn zmienn jest oczywisto korzyci dla uytkownika. Stacjonarne telefony cyfrowe ISDN rozwijaj si bardzo powoli, podczas gdy Internet rozwin si „wybuchowo” po powstaniu usugi www. Kady, kto zobaczy dziaajc przegldark, od razu czu, e „chce to mie”.
wiat si zmienia si w jednakowym tempie. Powoli ewoluuje kultura (w odrnieniu od mody, ktra zmienia si najszybciej). Infrastruktura zmienia si wolniej ni gospodarka. Wolne warstwy stabilizuj, szybkie pozwalaj na eksperymentowanie, sprawdzanie nowych moliwoci. Kiedy klimat, ktry jest czci przyrody, zmienia si bardzo szybko, a to si najpewniej stanie w tym stuleciu, wszyscy jestemy w niebezpieczestwie.
Caa technologia, ktra nas otacza, zwielokrotnia nasz potencja sprawczy, ale go nie zastpuje. Przyjrzyjmy si choby telefonom komrkowym. Dziki nim zaatwiamy sprawy szybciej, cho rozmowy przez komrki s cigle dosy drogie. Musimy jednak by przekonani, e dzwonienie z nich pozwala nam zaoszczdzi sporo czasu, nerww i pienidzy, skoro z nich korzystamy. Korzyci s wida wiksze ni koszt. Ale wyobramy sobie, e dajemy nowoczesn komrk byemu pracownikowi PGR, bezrobotnemu od 15 lat. Zapewne ucieszy si z prezentu, ale szybko si okae, i nie ma nikogo, z kim jego rozmowa byaby warta poniesionych kosztw. Bdzie mia wartociow komrk, ale dalej nie bdzie mia nic wartociowego do powiedzenia. Tak wanie dziaa efekt mnonikowy. Zwielokrotnia nasz potencja, ale musimy ten potencja mie. Milion razy zero to cigle tylko zero. Dotyczy to wszystkich, take pracownikw fizycznych. Jeli ich praca nie daje si zautomatyzowa, to znaczy, e wymaga mylenia. A mylenie i wiedza, w szczeglnoci umiejtno mylenia z wykorzystaniem wiedzy, to nasz potencja.
Czy przedstawione reguy sprawdzaj si zawsze i wszdzie? Czy nie ma innych? Nie wiem. Wiem jednak, e w morzu, czy raczej oceanach faktw, ktre zalewaj nas kadego dnia, potrzebujemy zasad porzdkujcych, kryteriw, wedug ktrych bdziemy w stanie oceni napywajce informacje i reagowa na nie.