Klasyczne szkoy pojawiy si w staroytnej filozofii greckiej. Zakadane byy przez tych filozofw, ktrzy nie tylko mieli co wanego do powiedzenia, ale take potrafili skupi wok siebie grono uczniw rozwijajcych i upowszechniajcych ich pogldy. Niektrzy z nich okazali si zreszt rwnie wybitni, jak ich mistrzowie, i zakadali pniej wasne szkoy. Tak byo m.in. ze szko platosk, nazywan Akademi Atesk, oraz z zaoon przez jednego z uczniw Platona – Arystotelesa – szko perypatetyck. W okresie rzymskim wystpoway nadal szkoy filozoficzne, ale ju z dodatkiem „neo” (neostoicyzm, neopitagoreizm, neoplatonizm itd.), oznaczajcym w kadym przypadku, i mamy do czynienia z pewn wtrnoci. W czasach redniowiecza mwio si ju tylko o jednej szkole – scholastycznej (termin scholastikos oznacza tyle, co szkolny), ale nie od dzisiaj wiadomo, e za tym okreleniem kryj si w gruncie rzeczy rne kierunki i tendencje wystpujce w wczesnej filozofii i teologii. Nie chc przez to powiedzie, e tak naprawd szkoy w nauce skoczyy si wraz z upadkiem kultury greckiej. Opowiadam si natomiast za tez, e kady czas ma swj typ szk, rnicych si zarwno sposobem powstawania, jak i funkcjonowania.
Na pocztek jednak kilka zasadniczych wtpliwoci zwizanych z tytuowym problemem. Pojawiaj si one m.in. w pracy zbiorowej Szkoy w nauce (J. Gokowski, A. Siemianowski, 1981). Dotycz zarwno kwestii oglniejszych (w tym sensownoci pytania o istnienie w nauce rnego rodzaju szk), jak i szczegowych. Np. Jerzy Szacki poprzedza pytanie, co to jest szkoa naukowa?, stwierdzeniem, i okrelenie to w „jzyku rodowisk naukowych ma wszelkie znamiona potocznoci”, a w caym opracowaniu termin ten bierze w cudzysw. Z kolei Czesaw S. Nosal, zwracajc uwag na szereg uwarunkowa powstawania i funkcjonowania szk, twierdzi, i w przypadku takich „maych grup spoecznych” materia dokumentacyjny zawsze jest niekompletny. Najwicej wtpliwoci wie si (...) z faktem, i dokumenty interesujce historyka nauki (...) w niewielkim tylko stopniu odzwierciedlaj klimat maych grup spoecznych, nieformaln struktur organizacji naukowych itd. W kolejnych opracowaniach podejmowany jest problem istnienia konkretnych szk naukowych w konkretnych naukach. Wypowiadajcy si na ten temat porzdkuj oczywicie obraz tych szk, ale te uwyraniaj szereg zwizanych z t kwesti znakw zapytania. Kazimierz Opaek, piszc o szkoach w teorii prawa, pyta: czy neutralna organizacja bada jest ju szko, czy ma charakter szkoy naukowej zgrupowanie oparte na podstawach irracjonalnych (...), gdzie przebiega granica midzy nimi a sekt, a take, czym rni si szkoa naukowa od tzw. kierunkw czy prdw w nauce? Natomiast Elbieta Peka−Peliska oraz Jadwiga Grabowska w podsumowaniu swojego wywodu na temat szk w antropologii proponuj dyskusyjny podzia na trzy typy szk – klasyczne („koncentruj si wok postaci mistrza”), „oparte na dziaalnoci grupy powizanej ideami pozanaukowymi” oraz „oparte na propozycji nowego schematu mylowego (nowego paradygmatu)” – dodajc, i s to „typy idealne, mogce si na siebie nakada”.
Nie bd prbowa rozstrzyga postawionych przez autorw tego opracowania pyta. Nie ulega jednak dla mnie wtpliwoci, e potwierdzaj one tez, i szkoy w nauce byy i s zjawiskiem rnorodnym i rnorakim (o zrnicowanej genezie, granicach i sposobie funkcjonowania). atwiej oczywicie zorientowa si w tym, co byo lub jest nazywane szko naukow, ni w tym, co spenia mniej lub bardziej wydumany jej wzorzec. Nie moe to oczywicie stanowi usprawiedliwienia dla naduywania tej nazwy. Taka sytuacja ma miejsce np. wwczas, gdy kilku uczonych, podpisujcych si pod wspln teori lub jedynie poczonych wspln wiar w jej moc wyjaniajc, zaczyna mwi o szkole, a ci, ktrzy stanowi grup ich wsppracownikw lub jedynie kibicuj ich poczynaniom, powtarzaj to przy rnych okazjach (zamczajc tym wszystkich, ktrzy do owej teorii maj stosunek obojtny lub sceptyczny). Mam nadziej, i nikt nie poczuje si uraony t uwag. Nie bd jednak ukrywa, e podyktowana jest rzeczywist sytuacj istniejc w rodowisku filozoficznym, w ktrym od wielu lat funkcjonuj. Na swoje usprawiedliwienie dodam tylko tyle, e wedug mnie szkoa filozoficzna to byo i jest co znaczcego nie tylko na lokalnym podwrku, ale rwnie daleko poza jego granicami.
Przywoam dwa przykady nowoytnych szk filozoficznych. Pierwsza z nich pojawia si w okresie, gdy filozofia dopiero zaczynaa uzyskiwa wzgldn niezaleno od hodujcej tradycji teologii oraz od wszystkich osb i instytucji, ktre czuy si zobligowane do obrony owej tradycji. Pocztki tej niezalenoci przypadaj na XVII stulecie. Proces Galileusza pokaza, e jeszcze w jego pierwszej poowie z t niezalenoci byo krucho, a tych, ktrzy nazbyt miao j manifestowali, spotykay powane kopoty. Galileusz, mimo i by wybitn umysowoci i niepokornym duchem swoich czasw, nie zaoy jednak adnej szkoy. Formalnie szkoy nie zaoy rwnie inny wielki umys tamtego stulecia, Kartezjusz. Faktycznie jednak ju za jego ycia (zmar w 1650) mwio si o „kartezjanach”, a nawet zakazywano im publicznego goszenia ich „zuchwaych” i „bezbonych” tez (takich np., e zwizek duszy i ciaa ma charakter „akcydentalny”, a nie „substancjalny”). Rzecz jasna, nie przeszkodzio to kartezjanizmowi w zdobyciu silnej pozycji w wiecie filozofii i nauki; do dzisiaj z tzw. l’esprit cartsien kojarzy si takie wizytwki naukowoci, jak ciso, dowodliwo czy sprawdzalno twierdze.
Jeli zatem mona mwi o szkole kartezjaskiej (a nie widz powodu, aby o niej nie mwi), to z ca pewnoci bya szko innego typu ni te, ktre zakadali staroytni mdrcy czy redniowieczni teolodzy. Jej lider ani nie przechadza si po gajach oliwnych filozofujc ze swoimi uczniami, ani te nie brylowa na uniwersyteckich katedrach, uwodzc suchaczy finezyjn acin. Przeciwnie, takich miejsc jak uniwersytety (i uniwersytecka profesura) Kartezjusz unika jak zarazy, a ze swoimi faktycznymi i potencjalnymi uczniami rozmawia z reguy korespondencyjnie (dokumentuje to ok. 500 jego listw). W podobny zreszt sposb udziela odpowiedzi na zarzuty „Uczonym Mom” (zainteresowanych tymi odpowiedziami odsyam do jego Medytacji o pierwszej filozofii). Wiele wskazuje na to, e nie by ani typem uczonego−wojownika (ktry najlepiej si czuje w bezporednim zwarciu z przeciwnikiem), ani typem uczonego−nauczyciela (ktry ma potrzeb nauczania innych), ani nawet uczonego−mentora (ktry musi koniecznie kogo poucza). Nie przeszkodzio mu to oczywicie sta si wielkim autorytetem oraz liderem szkoy filozoficznej, a take symbolem tego, co kojarzy si z okreleniem „modern”.(...)