Nie jest tajemnicą, że środki otrzymywane w ostatnich latach przez uczelnie często nie pokrywały kosztów studiów stacjonarnych, a ich realizacja możliwa była dzięki przychodom własnym, głównie z opłat od studentów studiów niestacjonarnych.

Algorytm podziału dotacji

Henryk Miłosz, Jerzy Stefaniak

Zbudowanie modelu matematycznego dzielącego środki budżetowe resortu szkolnictwa wyższego na uczelnie publiczne na pewno nie jest zadaniem łatwym. Dotychczasowy algorytm, funkcjonujący przez kilkanaście lat (od 1991 lub 1992), budził wiele kontrowersji. Większość uczelni (a może prawie wszystkie) uważała, że otrzymywane środki są niewystarczające, a dotychczasowy ich podział uznawano za niesprawiedliwy.

Prawdą jest, że żadna uczelnia publiczna, z powodu braku środków finansowych, nie zamknęła swoich bram przed studentami. Różnica pomiędzy kosztami a dotacją jest znacząca. W ostatnich latach np. uniwersytety otrzymywały dotację pokrywającą w 75 proc. koszty wynagrodzeń (Jerzy Bieliński, Dotacja i czesne, „FA” nr 12/2006). Te brakujące środki – na uzupełnienie wydatków związanych z kosztami pracy i kosztami rzeczowymi – wypracowywane były przez uczelnie poprzez prowadzenie odpłatnych form kształcenia, głównie z tytułu pobierania czesnego od studentów studiów niestacjonarnych.

Przechodząc do dyskusji o algorytmie podziału dotacji przypomnieć należy:

• art. 94 ust. 1 pkt 1 Prawa o szkolnictwie wyższym, który wyraźnie precyzuje, że uczelnia publiczna otrzymuje dotację na zadania związane z kształceniem studentów studiów stacjonarnych, (…) oraz utrzymanie uczelni, w tym na remonty;

• art. 96 pkt 2, który określa zasady podziału dotacji, uwzględniające liczbę studentów studiów stacjonarnych i wskaźniki kosztochłonności poszczególnych kierunków studiów stacjonarnych. Artykuł ten kończy zapis: zapewniając, w ramach posiadanych środków budżetowych, możliwie najlepsze funkcjonowanie uczelni;

• art. 99 ust. 2, w którym zobowiązuje się rektora uczelni do ustalania wysokości opłat (czesnego), pobieranych za świadczenie usług edukacyjnych na studiach niestacjonarnych, nie przekraczających kosztów ponoszonych niezbędnych do ich uruchomienia i prowadzenia.

Te trzy „drogowskazy” mają znaczący wpływ na tworzenie algorytmu podziału dotacji, a także na konstrukcję planów rzeczowo−finansowych uczelni, poczynając od roku 2007.

Wartość wskaźnika

Pierwsza wątpliwość pojawia się w pytaniu, czy resort zapewni (patrz art. 96 ustawy) uczelniom środki na pokrycie kosztów prowadzenia studiów stacjonarnych? Nie jest tajemnicą, że środki otrzymywane w ostatnich latach przez uczelnie często nie pokrywały kosztów studiów stacjonarnych, a ich realizacja możliwa była dzięki przychodom własnym, głównie z tytułu pobieranych opłat od studentów studiów niestacjonarnych. Czy dotychczasowa pula środków przyznawanych uczelniom na kształcenie studentów niestacjonarnych (0,3 studenta przeliczeniowego w uczelniach akademickich i 0,5 w uczelniach zawodowych) włączona została do środków przeznaczonych w 2007 roku na kształcenie studentów studiów stacjonarnych? Jeżeli nie, to może się pojawić realna groźba braku środków finansowych na kontynuację podstawowej funkcji szkół wyższych lub też zostaną one zmuszone do przeprowadzenia znaczących cięć organizacyjno−finansowych wpływających negatywnie na jakość kształcenia.

Druga wątpliwość dotyczy określania odpłatności za świadczone usługi edukacyjne na studiach niestacjonarnych, które ustalane są na podstawie ponoszonych kosztów. Suma tych odpłatności to przychody mające pokryć koszty realizacji tej formy studiów. W tym miejscu warto zaznaczyć, że art. 99 ustawy nie precyzuje, czy ustalanie ponoszonych kosztów studiów niestacjonarnych dotyczy całej uczelni, wydziału czy też poszczególnych kierunków studiów. A rozbieżności w obliczanych wartościach są często bardzo duże. W tym miejscu należałoby zapytać: czy ustalone przez rektorów wysokości opłat za świadczenie usług edukacyjnych na rok 2006/07 zostały ustalone na podstawie obliczeń ponoszonych kosztów, zgodnie z zapisem art. 99 ust. 2 ustawy?

Rozbieżność kosztów kształcenia pomiędzy kierunkami studiów, nawet w ramach jednej uczelni, są zróżnicowane. Ustalanie czesnego wspólnego dla wszystkich kierunków (w uczelni lub na wydziale) nakłada na studentów tańszych kierunków ciężar dofinansowania kształcenia na kierunkach droższych. Istnieją kierunki, na których koszt przypadający na jednego studenta jest mniejszy niż pobierane czesne, ale może też być odwrotnie. Jeżeli rozbieżności są nieznaczne, to problem możemy pominąć. Jeżeli jednak koszt kształcenia jest wielokrotnością dotychczasowej wysokości opłat, należy odpowiedzieć na pytanie, co zrobić. Rozwiązanie rynkowe, tzn. podniesienie czesnego, może nie znaleźć akceptacji kandydatów na studia. Wówczas mamy dwie możliwości: albo dopłacać będą studenci tańszych kierunków studiów niestacjonarnych, albo uczelni nie będzie stać na prowadzenie drogiego kierunku.

Wracając do zasad podziału dotacji, pierwszy wskazany w ustawie czynnik, „liczba studentów studiów stacjonarnych”, nie wymaga komentarza. Natomiast drugi czynnik – „wskaźniki kosztochłonności poszczególnych kierunków studiów stacjonarnych” – przysparza twórcom algorytmu wiele trudności, a w uczelniach są źródłem niekończących się dyskusji. Wzbudzają niezadowolenie przy niskich wartościach wskaźnika dla kierunków realizowanych w uczelni lub zadowolenie, jeżeli realizowanym w uczelni kierunkom przypisane zostały wyższe wartości tego wskaźnika.

Sama wartość wskaźnika, zarówno niska, jak i wysoka, nie zapewnia uczelni dostatecznych środków na realizację studiów stacjonarnych. Poprzedni algorytm, obowiązujący od początku lat 90., wykorzystywał wskaźniki ustalone przez powołany do realizacji tego projektu zespół ludzi, a nie obliczone. Obecnie tworzone są nowe zasady i nowy algorytm podziału dotacji (udostępniony w projektach rozporządzeń na stronach BIP MNiSW). Niestety, wskaźniki kosztochłonności kierunków studiów są nadal ustalane, a nie obliczane. Zwiększyła się ich skala. Proponuje się zastąpienie dotychczasowego pięciopoziomowego podziału kierunków (1; 1,5; 2; 2,5; 3) skalą dziewięciopoziomową (od 1 do 5 co 0,5). Jak każdy nowy projekt, w szczególności dotyczący podziału środków budżetowych, wywołał w uczelniach publicznych dyskusję, skierowaną w szczególności na ustalone w projekcie rozporządzenia wskaźniki kosztochłonności, które przemnażane przez liczbę studentów określają liczbę studentów przeliczeniowych. Suma wszystkich studentów przeliczeniowych bierze udział w obliczeniu dotacji.

W artykule prof. Jerzego Błażejowskiego (Dotacja i kosztochłonność, „FA” 12/2006) przeczytać można, że Rada Główna Szkolnictwa Wyższego w listopadzie 2006 pozytywnie zaopiniowała zasady podziału dotacji z budżetu państwa dla uczelni publicznych i niepublicznych, wnosząc szereg uwag i propozycji zmian (projekt rozporządzenia ministra nauki i szkolnictwa wyższego z 31 października 2006). Natomiast drugi projekt rozporządzenia, w sprawie wskaźników kosztochłonności poszczególnych kierunków studiów stacjonarnych (z 31 października 2006), nie uzyskał akceptacji rady.(...)

Najnowszy numere-wydanie