Instytucje uytecznoci publicznej (szkoy, uczelnie, szpitale, organizacje pozarzdowe), jak pisze Peter Drucker, powinny by przedsibiorcze i innowacyjne, jednak najwiksz przeszkod w deniu do tego celu s one same. Uczelnie to wyjtkowe instytucje uytecznoci publicznej. Nie tylko z racji zada stojcych przed nimi w zakresie kreowania spoeczestwa wiedzy. Take dlatego, e tu cieraj si rne pogldy dotyczce organizacji uczelni przyszoci. Pierwszym z nich jest utrzymywanie tradycyjnego modelu uniwersytetu Wilhelma von Humboldta; drugim adaptacja elementw uniwersytetu przedsibiorczego postulowanego przez Burtona Clarka, a kolejnym poszukiwanie rozwiza organizacyjnych, ktre przybli uczelnie do organizacji opartych na wiedzy.
Czy podstawowe cechy organizacji przedsibiorczej i organizacji opartej na wiedzy wspczesne uczelnie mog osign bez zmiany struktur organizacyjnych? Autorzy raportu Komisji Europejskiej (2003) postawili pytanie bardziej stanowcze: Czy uniwersytety europejskie mog, przy obecnej strukturze organizacyjnej, mie nadziej na utrzymanie swojej pozycji w spoeczestwie i wiecie?
Przedmiotem mojego zainteresowania jest prba odpowiedzi na nastpujce pytania: W jakim stopniu i jak szybko bd zachodziy zmiany w poszczeglnych strukturach organizacyjnych uczelni? Jaka bdzie rola centrum sterujcego uniwersytetem w najbliszych latach? W jaki sposb przygotowa spoeczno akademick do nadchodzcych zmian?
Uczelnie mona zaliczy do profesjonalnych biurokracji, modelu organizacji zaproponowanego przez Henry Mintzberga. Wykwalifikowani pracownicy prowadz dziaalno wzgldnie niezalenie od siebie, a zakres ich zada jest najczciej okrelany w podstawowych jednostkach organizacyjnych, jakimi s zespoy dydaktyczne i badawcze, z reguy rwnoznaczne z katedrami lub innymi odpowiednimi strukturami. Struktura profesjonalnej biurokracji, rwnie uczelni, jest silnie zdecentralizowana, zarwno wertykalnie, jak i horyzontalnie. W ukadzie wertykalnym skadaj si na: kierownictwo uczelni, wadze wydziaw, kierownictwo instytutw, katedr, zakadw, pracowni etc. W ukadzie horyzontalnym s to jednostki organizacyjne pooone na tym samym poziomie w strukturze hierarchicznej, lecz uprawiajce rne dyscypliny nauki.
Przepyw wiedzy w uczelni, podobnie jak w kadej organizacji, napotyka na liczne bariery kulturowe (m.in. brak czasu na wsplne spotkania zespow, nagradzanie za posiadanie wiedzy a nie za dzielenie si ni). Bariery te dotycz celw uczelni (nie zawsze znanych i zrozumiaych dla klientw wewntrznych i zewntrznych), struktur (przywizanie do tradycyjnych – mechanistycznych, federacyjno wydziaw, dominujca hierarchia), ludzi (opr wobec zmian, brak motywacji do dzielenia si wiedz, brak czasu „mistrzw” dla uczniw) oraz metod kierowania uczelni. Dostrzec mona rwnie bariery organizacyjne, dotyczce zarwno dziaalnoci dydaktycznej, badawczej, jak i doskonalenia relacji uczelnia – otoczenie, a take szybkoci reakcji na zmieniajce si oczekiwania otoczenia. Problem jest tym bardziej zoony, e uczeni s zorganizowani wok dziedzin wiedzy i formalnej struktury wydziaowej, odpowiadajcej na og prowadzonym kierunkom ksztacenia.
Biurokracja profesjonalna jest struktur hierarchiczn, funkcjonujc tradycyjnie w uczelniach od kilkuset lat. Struktury organizacyjne uczelni maj korzenie w myleniu mechanistycznym, std ich ukad hierarchiczny. Taka organizacja sprawdzaa si w czasach stabilnoci otoczenia, gdy uczelni traktowano jako wityni wiedzy, jednak obecnie organizacje, w tym take wysze uczelnie, zmierzaj (a w kadym razie zmierza powinny) ku znacznie bardziej elastycznym rozwizaniom organizacyjnym. Co wicej, nie wystarczy ju poszukiwanie rozwiza zapewniajcych elastyczno reaktywn czy adaptacyjno−inercyjn. Niezbdne jest wprowadzanie zmian zmierzajcych do stworzenia warunkw dla organizacji cechujcej si elastycznoci antycypacyjn, o ktrej pisze Rafa Krupski w ksice Zarzdzanie przedsibiorstwem w turbulentnym otoczeniu (PWE 2005).(...)