W perspektywie dziejw nauka ma wymiar intelektualny, ujawnia sw donioso poprzez dorobek uczonych utrwalony w dzieach. Ma jednak take wymiar przyziemny, materialny, doranie znaczcy – w postaci budynkw, wyposaenia, infrastruktury – zasobw niezbdnych do codziennego funkcjonowania struktur instytucjonalnych. Ranga tych zasobw jest zrnicowana – pojawiaj si take obiekty majce rang dbr kultury narodowej, zabytki czy pamitki.
Wadze komunistyczne stosoway wobec dbr kultury t sam, co wobec majtku gospodarczego, polityk nacjonalizacji – wywaszczono nie tylko osoby, ale i – iure caduco – stowarzyszenia, fundacje, zakady narodowe czy samorzdy.
Z dniem 31 grudnia 1952 roku ustaa dziaalno Towarzystwa Naukowego Warszawskiego i Polskiej Akademii Umiejtnoci. Pod presj wadz oba towarzystwa miay przekaza pastwowej Polskiej Akademii Nauk „cay swj dorobek, dowiadczenia, czynne placwki naukowo−badawcze oraz majtek”. Uczeni skoncentrowali sw uwag na zachowaniu cigoci prac badawczych i wydawniczych oraz na sprawach bytowych, postulowano zatrudnienie w PAN wszystkich pracownikw PAU i TNW. W tej opresji sprawy zasobw materialnych towarzystw znalazy si na dalszym planie. Majtek TNW przeja PAN na mocy uchway Rady Ministrw z 13 grudnia 1952. Wydana po tygodniu uchwaa RM w sprawie przejmowania placwek PAU – odmienna wobec problemu utrzymania wasnoci Biblioteki Polskiej w Paryu – nie dawaa podstaw prawnych nacjonalizacji majtku PAU. Nie by wic legalny „Akt zdawczo−odbiorczy przejcia majtku nieruchomego, ruchomego i placwek naukowych PAU w Krakowie oraz jej praw wynikajcych z tytuu uytkowania, dzierawy, najmu” datowany na 9 kwietnia 1953.
W tej sytuacji decydoway realia wynikajce z dziaa administracji. W przypadku rzeczy doranego uytku czas zaatwi problemy. Inaczej rzecz si ma z dobrami kultury narodowej i zobowizaniami natury moralnej. Tu nie dziaa przedawnienie roszcze i nie ma zasiedzenia nieruchomoci. Oprcz praw Kreona istniej prawa Antygony. Szczeglnie dotycz dbr, ktre trafiy do PAU, TNW i Kasy im. Jzefa Mianowskiego z woli darczycw i spadkodawcw. Dar na rzecz instytucji narodowej, dokonany zwaszcza mortis causa, jest nieprzechodni i nieodwoywalny, ma wymiar nie tylko prawny, ale i moralny. Obok praw wtpliwie przez wadze komunistyczne ugruntowanych, istniej prawa wynikajce z natury rzeczy (inherent rights). Dobra kultury narodowej maj nie tylko warto uytkow, ale i metafizyczn. Tak warto miaa darowizna w 1933 roku na rzecz PAU, kiedy to Felicja Nemetzowa przekazywaa zabytkowy dom przy ulicy w. Jana w Krakowie, zachowujc prawo zamieszkiwania bez opat czynszowych. Prcz budynkw zapisywano PAU kosztownoci, ktre po jej likwidacji PAN przekazaa NBP. Podobny by los obligacji, listw zastawnych oraz akcji, z ktrych cz trafia niegdy do PAU z woli indywidualnych darczycw. Osobisty charakter miay wpisane do ksig inwentarzowych rkopisy Kotaja, Szajnochy, korespondencja Sapiehw i Chodkiewiczw, autografy Mickiewicza, Sowackiego, Krasiskiego, Kraszewskiego, Chopina... Cz zasobw Muzeum Archeologicznego PAU stanowiy dawne kolekcje, latami gromadzone przez pasjonatw, w tym numizmaty. Gabinet rycin dysponowa zbiorem nabytym od spadkobiercw Fryderyka Moszyskiego, biblioteka – spuciznami przyjtymi z gabinetw domowych uczonych. Zdobiy sale obrazy Czechowicza, Axentowicza czy Malczewskiego...
Odbudowana PAU odzyskaa ju cz tych dbr, ale nie wszystkie. Wicej pracy czeka wadze przywrconych do dziaania Kasy im. Mianowskiego i TNW. Musz pokona zmow milczenia i opr instytucjonalny posiadaczy nie majcych moralnego tytuu. Tego wymaga nie tylko abstrakcyjna dziejowa sprawiedliwo, ale i wite prawo wasnoci oraz dobro kultury narodowej.