W numerze 12/2006 „FA” wydrukowany zosta wywiad z pani Ew Dobrzysk−Lankosz, dyrektor Biblioteki Gwnej AGH, w ktrym bya mowa o inicjatywie (zreszt w pewnym zakresie inicjowanej przeze mnie, gdy jeszcze byem rektorem AGH) skanowania i cyfrowego udostpniania w bibliotekach najbardziej poszukiwanych ksiek („zaczytane skrypty”). Dodam, e sprzyjaem take (dopki mogem…) procesowi tworzenia Polskiej Biblioteki Internetowej, poniewa bya to pocztkowo bardzo trafna inicjatywa zmierzajca do szerokiego udostpnienia w Internecie najbardziej poszukiwanych i wartociowych ksiek, ktra jednak potem posza w nie najlepszym kierunku.
Chciabym przedstawi informacje na temat innej mojej inicjatywy, ktra w pewnym sensie jest komplementarna do dziaa omawianych w przywoanym wywiadzie. Na jednym z zebra w Polskiej Akademii Umiejtnoci zgosiem pomys zachowywania w formie cyfrowych kopii treci tych ksiek, ktre ze wzgldu na ciasnot magazynw musz by usuwane z bibliotek. Inicjatyw t roboczo nazwaem SDBK (Schronisko dla Bezdomnych Ksiek), a jej motywacje oraz szczegy koncepcji realizacji nakreliem poniej. Nie ukrywam, e publikujc ten materia mam nadziej na pozyskanie sojusznikw, ktrych nam potrzeba dosownie jak powietrza. Zarzd PAU spraw od pewnego czasu rozwaa, yczliwie, acz nierychliwie, a tymczasem coraz wicej ksiek lduje w skadach makulatury, ginc bezpowrotnie.
Ale zacznijmy po kolei – od przedstawienia i omwienia samego problemu. O cywilizacyjnej i kulturotwrczej roli ksiek napisano ju setki tomw i trudno w tej sprawie cokolwiek nowego doda, kade wypowiedziane twierdzenie okae si truizmem. Ludzie od wiekw szanowali ksiki, starannie je przechowywali, a miejsca, gdzie zgromadzono ich wiele (gwnie biblioteki), cieszyy si zasuonym szacunkiem i ochron. Ponca Biblioteka Aleksandryjska podawana jest nieodmiennie jako przykad barbarzystwa, a rzucane na stos przez nazistw „nieprawomylne” ksiki susznie budz do dzi obrzydzenie dla tej szaleczej ideologii. Kady wyksztacony i kulturalny czowiek jest przeciwny niszczeniu ksiek i jest to dla niego rwnie oczywiste, jak to, e stara si by umyty i w miar moliwoci ubrany stosownie do okolicznoci.
Druga poowa XX wieku oraz pocztek obecnego stulecia zrodziy jednak problem niezwykle szybkiego wzrostu liczby wydawanych ksiek (i innych publikacji), ktrych suma zacza w pewnym momencie wzrasta w sposb wykadniczy. Nie jest potrzebna analiza przyczyn tego zjawiska, natomiast wane s jego skutki. Jednym z nich jest gwatownie narastajcy problem z gromadzeniem i magazynowaniem rosncej liczby woluminw w ograniczonych (z koniecznoci) zasobach magazynowych istniejcych bibliotek. Na szczcie komputerowe systemy katalogowe pozwalaj coraz sprawniej wyszukiwa potrzebne informacje wrd ogromnej i stale rosncej liczby materiaw rdowych, wic oddalone zostao zagroenie, e wrd coraz wikszej liczby dostpnych informacji bdziemy w istocie wiedzieli coraz mniej. Jednak fizycznej objtoci papierowego woluminu nie da si zmniejszy, a mimo staej rozbudowy i stosowania nowoczesnych metod gromadzenia (np. zwartego skadowania), powierzchnie magazynowe bibliotek s ograniczone. Oznacza to, e w jednych bibliotekach akademickich ju teraz, a w innych w niezbyt odlegej przyszoci, konieczne stanie si wyrzucanie czci ksiek w tym celu, eby zrobi miejsce do lokowania nowych zbiorw.
O usuwanych z bibliotek ksikach aktualnie si sdzi, e s najmniej wartociowe. Wynika z tego, e prowadzona w wielu bibliotekach akcja digitalizacji ksiek (przenoszenia ich na noniki cyfrowe) na pewno tych pozycji nie obejmie – wszak skanuje si w pierwszej kolejnoci dziea najwartociowsze, a o ich starannym wyborze i rwnie starannym katalogowaniu decyduj cae komisje zoone z wybitnych ekspertw. Pomys doczenia take tych ksiek, ktre s aktualnie z biblioteki wyrzucane, do procesu skanowania odbywajcego si jak Polska duga i szeroka we wszystkich dobrych bibliotekach, jest niewykonalny. Skanowanie jest „wskim gardem” procesu przechodzenia od zasobw papierowych do cyfrowych, wic nawet te najwartociowsze ksiki musz czsto dugo czeka na digitalizacj.
Ksiki wyrzucane na makulatur s w opinii wybierajcych najmniej wartociowe, zatem o adnych preferencjach dla nich nie moe by mowy. Tymczasem niektre z nich mog take zawiera treci bardzo cenne i w dodatku unikatowe, niedostpne w aden inny sposb. Po ich wyrzuceniu z bibliotek i przeznaczeniu na makulatur zawarte w tych ksikach treci bd stracone w sposb nieodwracalny. By moe wikszo tych kasowanych ksiek na taki wanie los zasuguje, ale z pewnoci nie wszystkie.(...)