Czytam wanie ksik Anny Bikont i Joanny Szczsnej „Lawina i kamienie” o wyborach pisarzy w czasach komunizmu. Ksika to do poowy znakomita – pisz modzi krytycy – od poowy hagiograficzna i w sumie prbuje ratowa pami pisarzy, ktrzy ulegli komunistycznemu zaczadzeniu. Ju samo sowo−klucz „zaczadzenie” jest – zdaniem krytykw – ratujce. Autorki uywaj go tylko po to, eby wybiela. Zaczadzony moe by odratowany, jeli mu si przystawi rurk z tlenem, a wikszo dostaa spor dawk tego gazu w roku 1956. Wyglda jednak na to, e wszyscy byli zatruci i nie ma zmiuj – czytam w pewnej recenzji.
To chyba byo jednak tak, jak pisz Bikont i Szczsna (z pewnymi maymi wyjtkami, co nie zmienia oglnej postaci rzeczy). Nie zaczadzeni, ale gracze, niekoniecznie cyniczni, czciej spanikowani. Nie bezrozumni, ale kalkulujcy i nie zawsze kalkulujcy ze z wol. Wtedy nie byo nic z manicheizmu, czego dzisiejsi mentorzy z modszego pokolenia w aden sposb nie chc zrozumie. ylimy w wiecie, w ktrym pewne rzeczy mogy si podoba. Podobaa mi si na przykad atmosfera pierwszego maja. By to dzie wolny od szkoy, na podwrku zbieraa si czereda trzydziestu chopakw i ad hoc powstaway trzy druyny pikarskie. Z miasta dochodziy odgosy wita, a e nie ogldalimy tego osobicie, bya w tym atmosfera niedosigej tajemnicy. I zawsze soneczna pogoda, tak si skadao.
Pamitam czasy najostrzejszego zamordyzmu stalinowskiego bardzo dobrze. Dni byy, jak to dni, cakiem normalne, mimo e matka mnie i bratu szya spodnie z zason, buty w kko ata znajomy szewc, a po chleb stawao si w kolejkach. (Ach, ten zapach pieczywa, ktry dobywa si z rynsztoka ulicy Grjeckiej, u wylotu Nowoopaczewskiej, pniej Wery Kostrzewy, teraz Bitwy Warszawskiej 1920 roku.)
Kiedy wychodziem do szkoy, matka napominaa, ebym pamita, o czym i co mwi si w domu, i o czym i jak mwi si w szkole. Miao mi si to nie myli i – nigdy nie mylio. To wcale nie byo trudne, by to rodzaj gry w chowanego i ciuciubabk zarazem, w czasie ktrej przez uchylon opask na oczach widziao si ostrzej. Troch czuem si w roli Temidy, ktra nie jest cakiem lepa. Zauwaaem wic takie rzeczy, e wydanie przez wadze zakazu modlenia si na pocztku lekcji najbardziej odczuy dwie moje serdeczne koleanki luteranki i trzecia prawosawna, bo byy w mniejszoci, a nie katolicka reszta, i e nasza wychowawczyni, pani Powichrowska, znalaza na to sposb. Mawiaa: „Dzisiaj gono modli si nie bdziemy”. Dla nas by to zabawny sposb na to, co dzieje si gdzie tam, poza szko, kiedy kto, tam wysoko, wydaje przepisy, ktre i tak s tylko po to, eby byy. Wic nasze gry toczyy si w sposb naturalny. Emocje czasem bray gr i kiedy hokejowa reprezentacja ZSRR dostaa upnia od Szwedw (pamitna Szwajcaria 1953), w szkole zapanowaa rado, ktrej nikt nie prbowa hamowa, ale poza tym przestrzegalimy regu gry, znacznie lepszej i ciekawszej ni dzisiejsze gry komputerowe.
O ojcu i matce nie mwi si le, bo tak nakazuje przyzwoito. O Stalinie nie mwi si le, bo tak nakazuje instynkt samozachowawczy. Taka bya nasza dewiza. A przecie kiedy zabierali naszego ojca do wizienia i przesuchiwano nas, jego dzieci, wiao groz nie na arty. Tylko e byy to jednak zdarzenia – w naszym odczuciu – nadzwyczajne, niecodzienne. Szkoa znowu huczaa, bo nic nie dao si ukry, a wieci zwielokrotniay si i budoway drugi wiat, ten tragiczny, przypominajcy o niedawnej jeszcze wojnie. ylimy wic w dwch wiatach. O jednym mylelimy z czuoci – to by ten nasz, wasny. O drugim mitologicznie – to ten obcy, z ktrego przenikaj dzikie wiadomoci. czylimy te wiaty w sobie. Dla pierwszego mielimy jzyk normalny, przyjazny, naturalny, wesoy. Dla drugiego opracowany, wystudiowany, sztuczny, smutny, taki jak obecna poprawno polityczna.
Nie sdz, eby w ten sposb ksztatowaa si jaka podwjna moralno. Tego w kategoriach etycznych uj si nie daje, mimo e nawet filozofowie usiuj w nas wmwi takie podejcie. To bya strategia, a za ni taktyka, najzupeniej wiadomie uprawiana i nie przypominam sobie, eby komu pokiebasio si od tego w gowie. Czasem konieczna bya powtrka z prawdy, dla odwieenia (cudowne Radio Wolna Europa, ktre radyjkiem „Pionier” apao si na przemian z muzycznym Radiem Luxembourg), ale to nie zmienia faktu, e i bez tego wiedzielimy duo. Wiedzielimy co i jak nawet wtedy, kiedy Gomuka co obiecywa, a Gierek zapowiada.
Niektrzy, synowie i crki dziaaczy partyjnych, starali si dorwnywa naszemu poziomowi, i w niejednym, wychowanym nader komunistycznie, zachwialimy rwnowag „sprawiedliwoci spoecznej”. Czym zachwialimy? Tym, co mwilimy w czasie bryda i pokera albo na synnych wycieczkach na glinianki na Okciu, gdzie rozpijalimy wino marki „Wino”. Potem te gry stay si trudniejsze, dorose, ale wci czuem, e wpierana we mnie „podwjna moralno” to poniajce wyraenie−wytrych, ktre nie przystaje do rzeczywistoci. Prawdziwa podwjna moralno pojawia si dopiero wtedy, kiedy gry nie s wymagane przez system. Za komuny wyboru duego nie byo.