Z nadziej przeczytaem w „Polityce” wywiad z prof. Michaem Kleiberem, nowym prezesem PAN. Mwic o wsppracy w ramach Unii Europejskiej, podkrela on: „Wanie rozpoczyna si VII Program Ramowy, najwikszy na wiecie wieloletni program wspierania bada o budecie ponad 54 mld euro. (...) Decyzje o grantach bd podejmowane w trybie konkursowym, pienidze dostan najlepsi. Mog si o nie ubiega naukowcy z dowolnego kraju wiata – warunkiem jest jednak, by badania prowadzone byy na terenie Unii”. Ale to nie wszystko. S dodatkowe pienidze: „Ot nowy budet unijny pozwala krajom czonkowskim, by cz funduszy strukturalnych przeznaczy na infrastruktur badawcz. Upraszczajc, od nas zaley, czy ca pomoc unijn przeznaczymy na drogi i oczyszczalnie, czy te zainwestujemy istotn jej cz w budow nowoczesnych laboratoriw badawczych i ich wyposaenie, zwikszajc tym samym szanse naszych uczonych na pozyskanie kolejnych unijnych pienidzy”.
Brzmi to optymistycznie, ale... Te pienidze przede wszystkim wpadn w rce politykw, a to nie wry niczego dobrego. Mona, oczywicie, mie nadziej, e spoytkuj gotwk w sposb godziwy, ale przyznam, e podstawy takiej nadziei s kruche i wte. Doczekalimy si co prawda prezydenta z profesorskim tytuem, ale – co wykazywaa praktyka ostatnich kilkunastu lat – obecno profesorw w polityce, jak dotd, sytuacji nauki w Polsce nie poprawia. Politycy lubi inwestowa w cele krtkofalowe, najlepiej przynoszce dorane, niemal natychmiastowe skutki.
Powiada Kleiber: „Rachunek jest dosy prosty. W krtkiej perspektywie moemy po prostu zwikszy napyw unijnych pienidzy. W duszej zyskujemy na modernizacji naszej nauki, bez ktrej trudno sobie wyobrazi szybki rozwj kraju w przyszoci”. Brzmi to piknie i efektownie. Pan prezes zdaje si tumaczy istot rzeczy jak chop krowie na pastwisku, niemniej nie jestem pewien, czy rzecz do adresata dotrze, gdy dla niego rachunek nadal pozostaje skomplikowany i trudny do pojcia. Dlaczego? Ot dlatego, e pula funduszy strukturalnych tak czy owak jest zamknita, a wykrawanie z niej jakiej czstki na nauk, ktrej rozwj ma przynie efekty w przyszoci, wydaje si do ryzykowne. aden polityk nie bdzie w swej ulotce wyborczej pisa o tym, e wspiera inwestycje, ktrych owoce dojrzej za dziesitki lat. Tak wielkiej wyobrani politycy na og nie maj.
Miewaj j mowie stanu, ale tych u nas ze wiec szuka. W dodatku sytuacja nie jest prosta, gdy unijnymi funduszami w duej mierze zarzdza powinny samorzdy – rzecz jest wic delegowana w obszar, w ktrym potrzeby dorane i lokalne maj wikszy (politycznie) ciar gatunkowy ni cele dugofalowe i oglnospoeczne. Trwaj co prawda prby przejcia tych pienidzy przez wadze centralne, lecz nie sdz, by denie to byo wyrazem specjalnej troski o rozwj nauki. Szarpanina budetowa dowodzi, e fundusze unijne raczej maj suy ataniu dziur powstajcych pod wpywem nacisku rnych rodowisk ni inwestowaniu w przyszo. rodowisko naukowe ma stosunkowo niewielk si przebicia, chyba e chodzioby o rozbudowanie pionu badawczego instytucji zajmujcych si niektrymi wtkami historii najnowszej, co zreszt samo w sobie nie jest niczym zdronym – cena, jak pacimy za zaniedbania w tej dziedzinie jest do wysoka. Ale to jest akurat ta dziedzina nauki, w ktrej polityczne efekty bada s widoczne niemal natychmiast, a zatem dopacanie do jej rozwoju jest niezwykle korzystne. Gdy jednak chodzi o finansowanie choby bada genetycznych, sprawa wydaje si niepewna, a w dodatku kontrowersyjna, jeli nie wrcz podejrzana z etycznego punktu widzenia.
Ale zamy, e wszystko jest tak, jak by powinno. Napyw unijnych pienidzy rzeczywicie stwarza moliwo efektywnego wspierania rozwoju bada. Kto decyduje, e rzeczywicie warto to czyni. Czy w takim wypadku wiadomo, w jakie dziedziny inwestowa naley w pierwszej kolejnoci? Czy istnieje lista priorytetw? Bo przecie nie da si w obecnej, do przanej, sytuacji polskiej nauki wspiera „wszystkiego”. Musimy wybiera – chcemy tego czy nie. To troch inna sytuacja ni w wypadku sigania po fundusze programu ramowego, gdzie decyduje sam projekt, poddany w dodatku ocenie unijnych komisji i organw. Fundusze strukturalne pozostaj w gestii lokalnej, nie unijnej: tu trzeba doskonale wiedzie, jakie dyscypliny i kierunki maj w Polsce najwiksze szanse rozwoju. Moe s dziedziny, w ktrych moemy sta si konkurencyjni? Jakie to obszary? Kto bdzie o tym decydowa? Wedug jakich kryteriw? Czy mamy si zamyka na wasnym podwrku, czy postawi na szerok wspprac midzynarodow?
To prawda, e bez inwestowania w rozwj nauki nie ma co liczy na przyszy rozwj kraju. Ale ta prawda wci do politykw nie potrafi dotrze. Mwi Kleiber co prawda, e „politycy interesuj si tym, czym interesuje si spoeczestwo” i e szans jest zainteresowanie owego spoeczestwa sprawami nauki, ale przyznam, e nie bardzo w tak szans wierz. Ale to by moe tylko moja przypado. Chciabym nie mie racji.