Polska w nowych realiach

Choć niektóre kręgi intelektualne w Polsce uważają, że „Krasnodębskiego się nie czyta”, szczerze polecam jego Zmianę klimatu. To zbiór szkiców i esejów, jakie powstawały na przestrzeni kilku lat. Autor w niezwykle ciekawy sposób uchwycił ważny moment historyczny, kiedy wchodziliśmy do UE, zaczynała się nowa epoka i zmieniał się nasz sposób funkcjonowania wśród narodów Europy.

Omawiając zderzenie Europy i Ameryki, autor zamieszcza ciekawe rozważania na temat kondycji Europy. Poszukując tożsamości Starego Kontynentu, stawia tezę, iż Europa, która mogłaby być pewna samej siebie, nie będzie możliwa, jeśli nie odnajdzie się w swojej chrześcijańskiej tradycji, jeśli nie odzyska teologiczno−politycznego aspektu swej tożsamości. Według Krasnodębskiego, rozmycie się podstaw, na jakich zbudowano europejską tożsamość i brak nowych odniesień do innej konstruktywnej rzeczywistości, porządkującej ogląd świata, grozi Europie tym, iż stanie się protektoratem tego wspaniałego kraju, który na innym kontynencie rozwija przeformułowane i przekształcone dziedzictwo europejskie. Takich mocnych słów i bezwzględnych wniosków jest w tej książce więcej. Radykalizm postaw charakteryzujący ich autora idzie w parze z odważnym poszukiwaniem rozwiązań.

Kwestia różnic między Europą i Ameryką pojawia się też w momencie opisu wydarzeń z 11 września. Analizując zachowania Amerykanów Krasnodębski podkreśla ich prosty, naiwny wręcz patriotyzm. Źródeł siły Ameryki poszukuje w połączeniu nowoczesności z tradycją (a nawet zacofaniem), demokracji z patriotyzmem i wolności z wiarą. Europa ma kompleks Ameryki, jednocześnie zupełnie inaczej postrzega światowy porządek. Szczególnie ostro konflikt ten zarysował się w sprawie wojny w Iraku, gdy Polska jako „trojański osiołek” wyłamała się z europejskiego szeregu, wprawiając tym samym w osłupienie europejskie potęgi i burząc totalnie obraz kraju, jaki funkcjonował wcześniej w świadomości współziomków.

Krasnodębski pisze, iż jednym z głównych motywów integracji europejskiej jest niechęć do amerykańskiej dominacji. Na tym tle pojawia się jednak sporo kłopotów, przed którymi stoi Europa. W grę wchodzą ambicje Francji i Niemiec, kwestie godzenia bycia we wspólnocie z zachowaniem narodowego charakteru państw, a także stosunek starych państw Unii do jej nowych członków. Krasnodębski wytyka w tym miejscu egocentryzm europejskich potęg, który popycha Polaków czy Czechów w stronę Ameryki.

Kolejnym gorącym tematem podjętym przez autora są stosunki między Polską a Niemcami. Krasnodębski jest świetnie zorientowany w realiach naszych zachodnich sąsiadów. Czytając jego wywody, zdajemy sobie sprawę, jak wątła jest nasza wiedza o Niemcach (nie lepiej wygląda sytuacja po drugiej stronie Odry). Autor umiejętnie zestawia rzeczywistość polską oraz niemiecką i bez uprzedzeń, a zarazem z wyczuciem, pisze o trudnych sprawach. Dotyka kwestii historii, wzajemnych długów i oczekiwań ich spłaty. Istotne są też spostrzeżenia na temat odradzania się ducha narodowego wśród Niemców przy jednoczesnym spadku popularności idei narodowych w Polsce. Za wyjątkowo ciekawe można także uznać rozmyślania na temat przesiedleń po II wojnie światowej – rzecz naprawdę godna uwagi i przemyślenia. Przynajmniej kilka esejów II części książki powinno się stać obowiązkową lekturą Polaków.

Poprzednicy Indiany Jonesa

Egipt to przygodowa opowieść, która ukazuje prawdziwych pasjonatów w trakcie poszukiwań skarbów ukrytych w piaskach, zabytków, grobowców i obiektów skrywających wiele sekretów tej hipnotyzującej cywilizacji. Wielu z nich, chorobliwie wręcz pochłoniętych odkrywaniem wielkiego dziedzictwa przeszłości, poświęciło swoje życie, aby poznać tajemnice Egiptu.

Jednak, by należycie docenić archeologię Egiptu, trzeba wcześniej poznać i zrozumieć jego dzieje. Bez tego książka staje się mało czytelna. Dlatego autorka zarysowuje we wstępie krótką historię i geografię Egiptu, wyjaśniając np., z jakiego powodu nie można śledzić losów tego egzotycznego kraju wedle konwencjonalnych dat kalendarza. W starożytnym Egipcie nigdy nie wypracowano ciągłej rachuby czasu, do której jesteśmy przyzwyczajeni. Skrybowie datowali wydarzenia, odnosząc je do roku panowania aktualnego władcy. Za każdym razem, gdy zmieniał się monarcha, datowanie musiało rozpoczynać się od początku. Czas panowania poszczególnych monarchów został następnie, dla wygody, podzielony na okresy o podobnych cechach charakterystycznych – od Okresu Archaicznego i Starego Państwa po Okres Późny i Grecko−Rzymski. Władcy Starego Państwa czcili bóstwo słoneczne Re, a po śmierci byli grzebani w piramidach w Gizie i Sakkarze. Był to czas władzy absolutnej, gdy wszechpotężnych królów czczono jak istoty na wpół boskie, zapewniające łączność między ludźmi i ich bogami. Już wówczas pojmowano, że zmarli mogą żyć po śmierci jako duchy, ale tylko wtedy, gdy ich fizyczne szczątki zachowane będą w formie rozpoznawalnej dla ducha. Teoretycznie wszystko było proste – ciało nie ulegało rozkładowi, jeśli zostało pochowane bezpośrednio w pustynnych piaskach. Ale członkowie wyższych warstw społecznych nie chcieli być chowani jak wieśniacy. Pragnęli wspaniałych cmentarzysk, kamiennych grobowców, drewnianych trumien. Wszystko to oddzielało ich szczątki od konserwującego piasku i członkowie warstw uprzywilejowanych zaczęli ulegać rozkładowi. Wówczas w warsztatach pogrzebowych rozpoczęto trwające stulecia poszukiwania najskuteczniejszych sposobów zachowania ciała zmarłego. W końcu wypracowano system usuwania z ciał wnętrzności, osuszania go i bandażowania. Cały zabieg miał zachować zmarłego w stanie znacznego podobieństwa do żywej osoby.

Po nietykalnych bogach−królach Starego Państwa nadszedł czas faraonów, którzy prezentowali bardziej ludzkie oblicze, stali się bowiem pasterzami swojego ludu. Po nich przyszedł okres faraonów – mądrych żołnierzy, z którego pochodzą najbardziej znani królowie−wojownicy, jak chociażby długowieczny Ramzes II. Piramidy, silnie związane z północnym kultem słonecznym boga Re, przestały być odpowiednie dla królów tebańskich. Władców Nowego Państwa chowano więc w sekretnych, wykutych w skale grobowcach, wchodzących głęboko w górzysty płaskowyż tebański.

Jeszcze 200 lat temu zabytki Egiptu były jedynie osobliwościami – porzuconymi reliktami zaginionej cywilizacji, cennymi z powodu swojego piękna i rozmiarów. Ich znaczenia jednak nie pojmowano. Po odczytaniu hieroglifów w 1822 roku nastąpiła ogromna zmiana. Nagle można było czytać słowa dawno nieżyjących, a długie i złożone dzieje Egiptu wyłoniły się z piasku z zadziwiającą szybkością, nad którą Tyldesley próbuje nadążyć w swej książce i, trzeba przyznać, w dużej mierze jej się to udaje.

Muszka białooka i rewolucja genowa

Jeszcze do niedawna marzeniem uczonych było stworzenie dzieła, które zrewolucjonizowałoby całą naukę. Opasły tom zawierałby tajemnicze dla ogółu znaki i słowa. Dla specjalistów byłby źródłem wiedzy odnoszącym się do wszystkich dziedzin nauki. Obecnie zaczęło się pojawiać coraz więcej książek mówiących o zawiłościach współczesnych badań zrozumiałym językiem. Dla większości naukowców celem stało się stworzenie dzieła dostępnego jak najszerszemu kręgowi odbiorców. I nie chcą oni, bynajmniej, upraszczać opisywanych zagadnień. Istotą jest pokazanie ich zawiłości, trudności i sensu. Przekonanie zwykłego czytelnika o wielkiej roli, jaką odegrała muszka białooka w światowych badaniach nad genami ludzkimi, wcale nie jest zadaniem prostym.

W 1995 Jonathan Weiner został laureatem nagrody Pulitzera. Na Zachodzie jest jednym z największych popularyzatorów nauki. Publikuje m.in. w „New York”, „New York Timesie” i „Washington Post”. Choć zawsze skupia uwagę na naukach biologicznych, to jednak wychodzi poza ich zakres. W najnowszej książce prezentacja zagadnień stricte biologicznych wymagała podniesienia kwestii etycznych, filozoficznych i socjologicznych.

Weiner skupił się na postaci jednego z największych naukowców naszego wieku, Seymoura Benzera. Jest on fizykiem, biologiem, który poświęcił całe życie badaniom muszek owocnych. Wiener scharakteryzował cały zespół jego współpracowników (m.in. Watsona, Stenta, Delbrücka i Konopkę). Benzer nie jawi się tu jako postać ze spiżu. Autor pragnął pokazać, że doświadczenie życiowe uczonego jest porównywalne z doświadczeniem każdego człowieka. Benzer pochodzi z biednej rodziny emigrantów żydowskich (z okolic Warszawy). Swoje szczęście zawdzięczał błahostce, która w tradycji żydowskiej jest czymś wyróżniającym – był chłopcem. Cała rodzina głodowała, by tylko jedyny syn mógł się uczyć. Geniusz chłopca przerósł oczekiwania wszystkich. Życie nie było łatwe, Benzer długo borykał się z biedą. Los okazał się jednak łaskawy. Dzięki pracy osiągnął sukces, który umożliwił mu realizację dziwnych planów (m.in. stworzenie Pokoju Much w California Institute of Technology w Pasadenie). W ten sposób Weiner przedstawił zarówno życie prywatne (dosyć szczegółowo, łącznie z opisem intymnych szczegółów), jak i naukowe badacza.

Największym osiągnięciem Benzera jest połączenie zagadnień filozoficznych i społecznych z genetyką. Kiedy wydawało się, że dokonał już wszystkiego – uporządkował strukturę DNA – uczony, obserwując własne córki, zadał proste pytanie: dlaczego one tak różnią się między sobą, skoro obydwie mają tych samych rodziców? Pytanie okazało się kluczowe w odniesieniu do nowo stworzonej przez Benzera teorii o ścisłym związku między genami a zachowaniem ludzkim.

Weiner należy do tych popularyzatorów wiedzy, którzy wcale nie ułatwiają czytelnikom odbioru. Choć książka skierowana jest do „każdego”, to wymaga intelektualnego zaangażowania. Anegdoty z życia uczonych i literackie opisy wydarzeń skupiają na sobie uwagę, lecz treść nasycona jest informacjami ściśle związanymi z biologią molekularną. Czytelnik musi dokładnie podążać za opowieścią narratora, gdyż pominięcie czegoś uniemożliwia mu pełne jej zrozumienie. Książka ma jednak i tę zaletę, że czytając ją, naprawdę zdobywa się wiedzę. Potrafi ona rozbudzić ciekawość nawet w umyśle laika.

Japońska Polka

Pisana po amatorsku, ale za to pełna świeżości. Balansująca na granicy naiwności, ale dzięki temu daleka od suchych, naukowych dywagacji. Nieco chaotyczna, ale przez to skutecznie broniąca się przed nużącą monotonią. Tak w skrócie można by określić książkę, a raczej książeczkę Igi Rutkowskiej, która w sposób bardzo przystępny opisuje życie codzienne dzisiejszej Japonii i jej mieszkańców. Młodziutkiej autorki nie interesują zjawiska kultury masowej, fascynują ją obyczaje, przyzwyczajenia i zachowania zwykłych Japończyków.

Rutkowska czterokrotnie wyjeżdżała do Japonii. Opiekowała się nią wówczas znajoma Japonka Himiko, mówiąca wyłącznie w ojczystym języku. Niezwykle swobodny, pozbawiony niejako oficjalnego charakteru, kontakt Rutkowskiej z Himiko i jej przyjaciółkami pozwolił autorce obalić funkcjonujący na Zachodzie stereotyp, według którego japońskie kobiety są zniewolone w nienaruszalnym systemie patriarchalnym. Nic bardziej mylnego. Japonki mają swoje firmy, po pracy chodzą na przeróżne kursy: ceramiki, ceremonii herbaty, ikebany; ostatnio uczą się języków obcych. Kilka razy w tygodniu spotykają się w łaźni publicznej, która stała się dla kobiet rodzajem rozrywki. Ubierają się w markowych sklepach i mają ulubionych projektantów. Rutkowska dużo uwagi poświęca jedzeniu. Tradycyjnym japońskim zestawem śniadaniowym, bardzo zdrowym i lubianym, jest zupa z pasty sojowej, miseczka ryżu i sfermentowana soja. Japończycy piją dużo piwa, które traktowane jest jako aperitif, albo nalewkę z wódki na japońskich śliwkach.

Ciekawie opisane są małe, rodzinne restauracje, niezbyt czyste i zdecydowanie nieeleganckie, o których istnieniu turysta najczęściej nic nie wie. W takich miejscach menu najczęściej napisane jest odręcznie, a rękopisy Japończyków – nawet dla osoby znającej wszystkie znaki – są bardzo trudne do odczytania. Zjeść tam można za to wszystko, co oferuje japońska kuchnia. Od surowych ryb na przystawkę, przez pieczone ptaki grillowane na drewnianych patyczkach, po dania znane tylko szefowi kuchni.

Rutkowska opisuje Japończyków jako naród bardzo zmęczony. Ludzie śpią wszędzie, o dowolnej porze dnia czy nocy, w dowolnych pozycjach i najmniej odpowiednich miejscach: na przyjęciu, w metrze, w parku, na stojąco i siedząco. Przeciętny Japończyk wychodzi z domu najczęściej o 630, a wraca o 2200. W dodatku nie wyjeżdża na wakacje dłuższe niż 5 dni. Kiedy Rutkowska opowiadała, że w Polsce większość ludzi wyjeżdża w lecie na 2 tygodnie, byli bardzo zdziwieni, co można robić tyle czasu nie chodząc do pracy. Japończycy nie potrafią spędzać czasu na tzw. nicnierobieniu. Oprócz jedzenia, kąpieli w gorących źródłach i spania, nie mają innych pomysłów na spędzanie wolnego czasu.

Japoński dom jest miejscem, w którym wszyscy mogą robić to, na co mają ochotę. Poza domem natomiast są skrępowani ogromną ilością konwenansów i muszą zachowywać się odpowiednio do sytuacji. Prawie nie dotykają się nawzajem, ale za to obdarowują się prezentami.

Rutkowska nie postrzega Japonii na zimno, jak wielu, zapewne bardziej znakomitych badaczy. Ale może właśnie dla tej młodzieńczej, niczym nieskrępowanej fascynacji terenem własnych badań, warto sięgnąć po tę książkę.

Globalizacja od jaja

Aż ćwierć pracy Scholtego poświęcona jest terminologii związanej z zagadnieniem. Autor przedziera się przez zamęt metodologiczny, jaki powstał i w niesamowitym tempie przyrasta co roku. Proste definicje Scholtego ułatwiają zgłębianie lektury. Autor szeroko odnosi się też do historii globalizacji ze szczególnym naciskiem na aspekt gospodarczy.

Zgłębianie przyczyn globalistycznego myślenia prowadzi Scholtego do klasycznych badań historyków dziejów gospodarczych i społecznych: Cipolli, Braudela, Febrvera, Martina. Dzięki temu łatwiej zrozumieć dążenia globalizacyjne na przełomie dziejów i trwające od mniej więcej półwiecza w tym względzie przyspieszenie. Sięgnięcie do historii ponadto ułatwia spojrzenie całościowe na zjawisko, a nie jedynie – jak w licznych opracowaniach – na ostatnie dwa dziesięciolecia, które traktuje się jako jego początek.

Na pytanie, jakie są implikacje globalizacji dla tożsamości narodowej, Scholte odpowiada wskazując zjawiska obrony tożsamości przez małe narody, czujące zagrożenie swej egzystencji. Opisuje także przykłady pojawienia się niewielkich narodów czy ruchów ludności autochtonicznej, którym dopiero globalizacja dała możliwość zaznaczenia swej obecności w świecie. Scholte optymistycznie podchodzi do zjawisk trwania odrębnej świadomości regionalnej czy małonarodowej. Jest jednak pesymistą w przypadku swoistego wyznacznika bytu narodowego – języka. W stosunkowo niedługim czasie widzi przyszłość tylko dla kilku największych języków.

Światopoglądowe życie współczesnych społeczeństw oscyluje, według Scholtego, pomiędzy ekocentryzmem i wszelkimi jego odmianami, odnową religijną – zaznaczającą się większym zaangażowaniem wiernych i konserwatyzmem oraz filozofią postmodernistyczną. Scholte zwraca uwagę, że ta ostatnia ma najwięcej zwolenników w kręgach akademickich i artystycznych. Eksponenci postmodernizmu występują głównie w kręgu nauk humanistycznych (zwłaszcza w krytyce literackiej i filozofii), ale też i w naukach społecznych: socjologii, antropologii, geografii ekonomicznej. Postmodernistyczna myśl wyraźnie zaznacza się w twórczości filmowej, literaturze, malarstwie i rzeźbie oraz architekturze. Piewcami postmodernizmu stają się ludzie wyzbyci rodowych korzeni. Jest wśród nich ponadprzeciętna liczba migrantów i uchodźców. Ludzie ci, doświadczając braku przynależności narodowej, państwowej, nie wiedząc kim są, uciekają w relatywizmy i z psychicznego punktu widzenia im się to opłaca, bo redukują w ten sposób napięcie wewnętrzne.

W „ponowoczesnej” kondycji człowieka zanikać będzie, według autora, poczucie wspólnego „my” w odniesieniu do miejsc pochodzenia. Upośledzona zostanie również lojalność, a fragmentaryzacja jaźni wielu ludzi, zwłaszcza takich, którzy spędzają dużo czasu w przestrzeniach supraterytorialnych, spowoduje trudne, nienaturalne kreowanie tożsamości „zagubionych dusz”. Występowanie hybrydalnych tożsamości stworzy prawdziwe problemy przy budowaniu społeczeństwa.

Prof. Scholte zauważa jak niedbale są traktowane dziś mądrość i wiedza, i jak na pierwszy plan wybija się informacja i dane, z których przyjmowaniem i przetworzeniem mamy coraz większe trudności.

Autor obdarzony jest sporą wrażliwością, wyczuciem cierpienia człowieka i, mimo że stara się to ukryć, te właśnie jego cechy czynią dzieło szczególnie cennym.

Martyrologia i demaskatorstwo

Współczesne badania literaturoznawcze obejmują zagadnienia, które przez ubiegłe dziesięciolecia były nieme lub marginalizowane. Należy do nich kwestia stosunków polsko−żydowskich czy obecność tradycji judaistycznej w literaturze. Tym nurtem badawczym zajmują się chętniej przedstawiciele młodszego pokolenia literaturoznawców, które usiłuje rozpoznać „prawdy niechciane”.

Sławomir Buryła (rocznik 1969) zajmuje się literaturą okresu wojny i okupacji, a zwłaszcza problematyką Holocaustu. Jego najnowsza książka jest napisana z pasją i wolą wyjaśnienia tego, co dotyczy tragicznych i wstydliwych relacji Polaków i Żydów w latach 1939−45, a także w okresie późniejszym. Niektóre partie monografii obfitują w szerokie konteksty historyczne i erudycyjne. Dlatego powstaje wrażenie, że proza, eseistyka, publicystyka, poezja Grynberga służą autorowi jako pretekst do ujawnienia rozmaitych przewin Polaków wobec Żydów w czasie okupacji hitlerowskiej. Samo pisarstwo niekiedy umyka refleksji. Ale przecież twórczość Grynberga narzuca ogląd historyczno−kontekstualny, gdyż jest przede wszystkim funkcją i sprawą pamięci. Pamiętać o zbrodniach, o niewinnie i bestialsko uśmierconych milionach Żydów, jest immanentną powinnością, której wypełniania podjął się Henryk Grynberg.

Buryła przyjmuje często punkt widzenia pisarza, a co za tym idzie – ofiary, m.in. po to, aby zrekonstruować świadomość moralną po Holocauście, który ma wymiar osobowy i personalny. Badacz, poprzez refleksję literaturoznawczą nad wojenno−okupacyjną historią stosunków polsko−żydowskich, próbuje uchwycić sprawę zasadniczą: na czym polegała wina Polaków wobec bezbronnych Żydów, którzy zostali skazani wyrokiem hitlerowców na całkowite wyniszczenie.

Po lekturze tej demaskatorskiej (jawnie antymartyrologicznej) monografii trudno mówić o rozstrzygnięciach. Szmalcownictwo, zabijanie przechowywanych Żydów, różne formy ich dyskryminacji, pogromy (mimo warunków wojenno−okupacyjnych) można objąć mianem antysemityzmu. Wydaje się jednak, że to zbytnie uproszczenie. Zwłaszcza w naukowej dyskusji nad stosunkami polsko−żydowskimi brakuje głębszych badań nad przyczynami antagonizmów. Ich źródło znajduje się po obu stronach. Przyjmowanie poglądów, że za Holocaust odpowiada cała kultura europejska, a zwłaszcza chrześcijaństwo, ma tylko częściowe uzasadnienie. Można postawić hipotezę: może to odejście od chrześcijaństwa lub jego nieurzeczywistnianie doprowadziło do Holocaustu?

Książka Buryły, polemizując ze stereotypami i przywołując mało znane fakty, włącza się w podstawowy nurt współczesnej dyskusji o człowieczeństwie i odpowiedzialności po doświadczeniach XX w.

Mimo swego rodzaju „ucieczki” od refleksji czysto literaturoznawczej, Buryła bada także problem tytułowy, czyli kwestię opisu Zagłady. Trzeba przyznać, że autor trafnie i dość precyzyjnie określa właściwości „poholocaustowego” pisarstwa. Z monografii wyłania się nie tylko złożoność pisarstwa Grynberga, ale przede wszystkim nie podlegający zracjonalizowaniu, ogarnięty tajemnicą, nie mający precedensu Holocaust. Zapis literacki tej zbrodni, która ma dalekosiężne konsekwencje w czasie, umożliwia człowieczą postawę wobec niego – empatię i współczucie. Rozumienie literatury, jako przejawu intensywnej pracy sumienia, immanentnie tkwi w polskiej tradycji. Ostatecznie to na nią powołuje się Buryła, zmagając się z opisem Zagłady.