Wrd rnorodnych aspektw etyki w pracach naukowych, przedstawionych w nr. 5/2007 „Forum Akademickiego”, nie zosta omwiony wany element moralnoci i dobrych obyczajw – problem sygnowania, czyli autorstwa. Zwrcenie uwagi czytelnikw i suchaczy na ten wyrany brak skonio mnie do uzupenienia rozwaa na temat etyki w pracach naukowych.
Uzgodnienie i ustalenie autorstwa prowadzonych i publikowanych prac stanowi delikatny i draliwy problem, zwizany rwnie, od strony prawnej, z ochron wartoci intelektualnych. Dotyczy to zarwno tzw. prac kierowanych, jak i prowadzonych przez dwch lub wicej wykonawcw. W przypadku publikacji prac kierowanych, jak inynierskie, licencjackie i magisterskie, stosowane s w wiecie na og jasne rozwizania. Jeli tego rodzaju prace wykazuj wysoki poziom techniczny lub naukowy, zasugujcy na publikacj, mog by one sygnowane w trojaki sposb, zalenie od udziau i charakteru wkadu intelektualnego kierownika i wykonawcy. Przy niewtpliwej dominacji promotora w doborze tematu, metodyki i formy opracowania wynikw, praca powinna by sygnowana w druku przez dwch autorw w kolejnoci: kierownik – realizator. W przypadku wyranego i istotnego koncepcyjnie wkadu dyplomanta, kolejno sygnowania moe by odwrotna: wykonawca – kierownik. Wystpuj rwnie sytuacje, w ktrych wykonawca dyplomant sam zaproponowa temat, jego rozwizanie i w peni je samodzielnie zrealizowa. W tym przypadku zasuguje on przy publikacji nie tylko na samodzielne autorstwo, ale rwnie na umoliwienie mu dalszej kariery naukowej. Wtedy obowizkiem wydawcy w kadym przypadku jest podanie w tekcie informacji, pod czyim kierownictwem praca zostaa wykonana.
Prace doktorskie nale rwnie do prac kierowanych, jednake ingerencja promotora nie powinna zachodzi zbyt daleko, aby nie przekroczy formalnego warunku samodzielnoci doktoranta. Dysertacja, opracowana najczciej zgodnie z tradycyjnym kanonem ukadu treci, przedstawiana radzie naukowej, jest naturalnie sygnowana przez doktoranta, niezalenie od wielkoci wkadu intelektualnego promotora. Nie ma obowizku publikowania wynikw pracy doktorskiej w czasopismach naukowych, chocia jest to bardzo podane, choby w formie skrconej, i wiadczy o wartoci naukowej lub technicznej opracowania. W tym przypadku zaleca si sygnowanie materiau w kolejnoci: doktorant – promotor. Ten ukad umoliwia modemu uczonemu dostp do renomowanych czasopism i ich dziaw prac priorytetowych, dajc moliwo wejcia na powany rynek naukowy. Czsto czy si to z prezentacj opracowania na konferencjach i sympozjach. Spotyka si niekiedy sytuacje, w ktrych dysertacja autorska zostaa zrealizowana bez lub przy minimalnej ingerencji promotora. W tym ukadzie wieo promowany doktor ma pene prawo do wystpowania jako samodzielny autor, jednake z podaniem w tekcie lub na stronie tytuowej nazwiska formalnego promotora.
Inne zasady obowizuj przy publikacji wynikw potocznych prac naukowych, wykonywanych przez dwch lub kilku autorw, coraz czciej pojawiajce si w literaturze wiatowej. Przy rwnorzdnym udziale obu wykonawcw podaje si ich nazwiska w porzdku alfabetycznym, w ukadzie amfiladowym, rzadziej dychotomicznym. Jeli wkad jednego z autorw jest dominujcy (np. koncepcja i metodyka), to wanie on powinien figurowa jako pierwszy, niezalenie od pozycji w alfabecie. Przy wikszej liczbie autorw stosuje si podobne rozwizania: kolejno w ukadzie alfabetycznym lub zalenie od wkadu poszczeglnych wykonawcw. Zwyczaj podawania jako autorw opracowania wszystkich wykonawcw cznie z personelem technicznym, czsto w liczbie nawet kilkunastu, spotykany jest czsto w czasopismach amerykaskich. Prowadzi to do „rozmycia” udziau rzeczywistych twrcw i utrudnia tak wan i potrzebn polemik merytoryczn, osobist lub korespondencyjn.
Godny potpienia jest stosowany niekiedy zwyczaj „dopisywania” si zwierzchnikw autora na pocztku wykazu wykonawcw, bez uzasadnionego wkadu intelektualnego. Jako anegdot podaje si przykad tego rodzaju procederu: do publikacji wykonanej przez waciwego autora dopisuj si, przewanie na pierwszym miejscu, kolejno, jego zwierzchnicy rnego szczebla (kierownik pracowni, zakadu, oddziau, dyrektor itp.). Tym samym waciwy wykonawca przesuwany jest na coraz dalsze miejsce w wykazie autorw, a do sytuacji, kiedy kierownik najwyszej rangi dochodzi do wniosku, e liczba autorw jest za dua i skrela jedno lub kilka nazwisk najczciej z koca wykazu. Tym samym autentyczny autor moe zosta cakowicie wyeliminowany.
Problem podziau ewentualnego honorarium autorskiego pomidzy autorw obecnie nie odgrywa roli, poniewa ogromna wikszo krajowych i zagranicznych czasopism ich nie paci. Tylko nieliczne redakcje dysponuj maymi kwotami, ktre z trudem pokrywaj techniczne koszty przygotowania opracowania do druku, poniesione przez autorw. Niektre renomowane wydawnictwa zagraniczne wymagaj nawet pokrycia kosztw edytorskich przez autorw.
Wanym problemem etycznym jest autorstwo patentw, bdcych zazwyczaj wynikiem wieloletnich prac naukowych, pojedynczych osb lub zespow, tym bardziej e pociga on za sob konsekwencje finansowe. Ochrona wartoci intelektualnych w tym przypadku regulowana jest przez prawo patentowe, ktre wymaga przy zgaszaniu podania kolejnoci udziau autorw zalenie od ich wkadu intelektualnego, wyraonego w procentach. Znajduje to take zastosowanie w przyznawaniu ewentualnych honorariw licencyjnych. Te ostatnie sprawy nie s u nas waciwie rozwizane. Pozytywna ochrona patentowa autorw koczy si w zasadzie w momencie opublikowania patentu. Pniejsza powszechna dostpno informacji w zakresie zastrzeonych skadnikw, jak i technologii, pozwala wielu nieuczciwym producentom na ich wykorzystywanie bez umw licencyjnych. Znany jest mi patent na istotny produkt budowlany, wykorzystany bezkarnie a przez 42 producentw.
Podobna sytuacja wykorzystywania wartoci intelektualnych wystpuje w zakresie publikacji norm przedmiotowych i metodycznych regulowanych przez PKN. Przez dugi czas pierwsze podstawowe projekty norm, bdce czsto wynikiem studiw i bada, byy sygnowane przez ich autorw. Jednake ju podczas nowelizacji zatwierdzonych norm – co ma miejsce co pewien okres – waciwy projektodawca bywa eliminowany przez autora sygnujcego nowelizacj, choby dotyczya niewielkich zmian w stosunku do oryginau. Obecnie problem zosta urzdowo uregulowany. Zarwno Europejski Komitet Normalizacyjny (CEN), jak i Polski Komitet Normalizacyjny (PKN), zrezygnoway cakowicie z indywidualnej autoryzacji norm. Powoduje to, przy niskich stawkach finansowych, powane zmniejszenie zainteresowania ich opracowywaniem przez wybitnych naukowcw i praktykw, a tym samym odbija si na postpie technicznym.
Omwione zasady moralnoci i dobrych obyczajw nie wyczerpuj wszystkich moliwych aspektw etyki wystpujcych w dziaalnoci naukowej. Ze wzgldu na specyfik i draliwo problemw, ostateczne ustalenia powinny by podejmowane indywidualnie, zalenie od walorw twrcw, ich przygotowania merytorycznego, a przede wszystkim od ich wraliwoci i poziomu intelektualnego.